Әдебиеттік оқытуда оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту жолдары

Аңдатпа

Бұл мақалада әдебиетті оқыту үдерісінде оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту мәселесі қарастырылады. Автор оқушының өзіндік ой түю дағдыларын қалыптастырудың теориялық негіздерін ашып көрсетіп, практикалық әдіс-тәсілдерді ұсынады. Мақалада сын тұрғысынан ойлау технологиясы, жобалық әдіс, пікірталас, рөлдік ойындар, эссе мен ойтолғау жаздыру сияқты тиімді тәсілдердің маңызы талданады. Сонымен қатар, оқушылардың әдеби үйірме, факультативтік сабақтардағы шығармашылық әлеуетін қолдау жолдары көрсетілген. Зерттеу нәтижелері бұл әдістердің оқушылардың әдебиетке қызығушылығын арттыруға, олардың жеке тұлғалық дамуына ықпал ететінін дәлелдейді.

Кілт сөздер: әдебиет сабағы, шығармашылық қабілет, өзіндік ой түю, әдістемелік тәсілдер, эссе, пікірталас, жобалық әдіс, оқушы шығармашылығы

Кіріспе

Қазіргі таңда Қазақстандағы білім беру жүйесінің басты мақсаты – тек пәндік білім беру ғана емес, оқушының жеке тұлға ретінде қалыптасуына жағдай жасау. Әдебиет пәні – осы мақсатты жүзеге асырудың негізгі тетіктерінің бірі, себебі ол оқушылардың ойлау қабілетін, қиялын, рухани-адамгершілік құндылықтарын дамытуға ықпал етеді. Әдеби шығармалар арқылы оқушы тек тіл байлығын меңгеріп қана қоймай, өзіндік көзқарасын қалыптастырады, өмірлік құндылықтарды саралай алады.

Бүгінгі қоғам шығармашылықпен ойлай алатын, жаңа идея ұсына білетін, сын тұрғысынан ойлайтын тұлғаларды қажет етеді. Осы тұрғыдан алғанда, әдебиет сабағында оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту мәселесі айрықша мәнге ие. Шығармашылық тапсырмалар мен әдіс-тәсілдер арқылы оқушы өз ойын еркін жеткізеді, жеке көзқарасын білдіреді, өзгелердің пікірін тыңдауға үйренеді. Бұл – тұлғаның өмірге бейім, белсенді азамат болып қалыптасуының негізі.

Зерттеу жұмысының өзектілігі – оқушының әдебиетке қызығушылығын арттыру мен шығармашылық әлеуетін дамытуда тиімді әдістемелік жолдарды айқындау. Осы мақалада сын тұрғысынан ойлау, жобалық әдіс, пікірталас пен рөлдік ойындар, эссе мен ойтолғау сияқты практикалық әдістердің маңызы қарастырылады. Сонымен қатар, әдеби үйірме мен факультативтік сабақтардың оқушы шығармашылығын жетілдірудегі рөлі көрсетіледі.

Осылайша, әдебиетті оқытудағы басты міндет – оқушыны тек білім алушы емес, шығармашылық ойлайтын тұлға ретінде қалыптастыру.

Негізгі бөлім

Әдебиетті оқыту – оқушының білімін ғана емес, оның шығармашылық әлеуетін дамытуға бағытталуы тиіс ерекше пәндік сала. Себебі әдебиет арқылы адамзаттың рухани құндылықтары, ұлттық болмыс, тарихи сана және эстетикалық талғам қалыптасады. Бұл бөлімде оқушы шығармашылығын дамытуға ықпал ететін негізгі әдістемелік жолдар қарастырылады.

1. Әдебиетті оқытудың шығармашылық әлеуеті

Әдебиет сабағы көркем мәтінмен жұмыс істеу барысында оқушының ой қиялын, сезімін, елестету қабілетін дамытады. Әдеби шығармадағы кейіпкер тағдырын саралау, оның іс-әрекетін бағалау, өмірлік сабақ алу – оқушының ойлау мәдениетін жетілдіреді. Әдебиет – тек эстетикалық тәрбие құралы ғана емес, сонымен қатар баланың жеке тұлғалық дамуының маңызды факторы. Сондықтан әдебиетті оқытуда шығармашылық әрекетке басымдық беру – заман талабы.

2. Шығармашылықты дамытудағы тиімді әдістер

Әдебиет сабақтарында шығармашылық қабілетті дамытудың бірнеше тиімді жолдары бар:

• Эссе, ойтолғау жаздыру. Бұл әдіс оқушылардың өзіндік ой түю, өз көзқарасын білдіру қабілетін қалыптастырады. Мысалы, «Егер мен кейіпкердің орнында болсам…» тақырыбындағы ойтолғау оқушыны кейіпкер тағдырын сезінуге, оны өз өмірімен байланыстыруға жетелейді.

• Пікірталас пен дебат ұйымдастыру. «Қобыланды батырдың әрекеті дұрыс па?» сияқты сұрақтар арқылы оқушылар түрлі пікір білдіріп, дәлелдер келтіреді. Бұл олардың сыни ойлауын дамытады.

• Жобалық әдіс. Оқушыларға шығарманы зерттеу жобасын ұсыну – олардың ғылыми-ізденіс қабілетін арттырады. Мысалы, «Қазақ әдебиетіндегі әйел бейнесі» тақырыбында шағын жоба дайындау арқылы оқушы қосымша әдебиеттерді пайдаланады, салыстырады, талдайды.

• АКТ қолдану. Интерактивті тақта, мультимедиялық ресурстар, онлайн-викториналар оқушыны қызықтырады, шығармашылыққа тартады. Мысалы, Quizizz арқылы әдеби шығармалар бойынша тест ұйымдастыру – ойын түрінде білімді тексерудің бір тәсілі.

• Рөлдік ойындар. Оқушылар кейіпкерлер бейнесіне еніп, олардың атынан сөйлейді. Бұл әдіс эмпатияны дамытып, әдеби образды терең түсінуге мүмкіндік береді.

3. Практикалық тапсырмалар жүйесі

Оқушының шығармашылық қабілетін дамыту үшін тапсырмалар жүйелі әрі деңгейлік болуы қажет:

• Бастауыш сыныптарда – қарапайым сурет салу, кейіпкерге қысқаша мінездеме жазу.

• Орта буында – шығармаға баламалы оқиға құрастыру, кейіпкерге хат жазу.

• Жоғары сыныптарда – ғылыми-зерттеу сипатындағы жұмыс, салыстырмалы талдау, әдеби эссе жазу.

Бұл сатылылық оқушының шығармашылық қабілетін біртіндеп жетілдіреді.

4. Сабақтан тыс шығармашылық жұмыс

Шығармашылық әлеуетті дамытуда сабақтан тыс жұмыстардың орны ерекше:

• Әдеби үйірмелер. «Жас қаламгер» үйірмесінде оқушылар өз өлеңдері мен әңгімелерін жазып, талқылайды.

• Факультативтік сабақтар. Қосымша тақырыптарды тереңдетіп оқуға мүмкіндік береді.

• Әдеби кештер, мәнерлеп оқу сайыстары. Оқушылардың сахналық өнерін, көркемсөз оқу дағдысын дамытады.

• Жас зерттеушілер конференциясы. Шағын ғылыми жұмыстарды қорғау арқылы оқушылардың зерттеушілік қабілеті дамиды.

5. Мұғалімнің кәсіби рөлі

Оқушы шығармашылығының дамуы тікелей мұғалімнің кәсіби шеберлігіне байланысты. Мұғалім тек білім беруші ғана емес, бағыт-бағдар көрсетуші, шабыттандырушы тұлға болуы тиіс. Ол әрбір оқушының жеке қабілетін байқап, қолдап, дамыта білуі қажет. Әдістемелік мәдениеті жоғары педагог шығармашылық тапсырмаларды дұрыс таңдап, оқушыны әдебиетке қызықтыра алады.

6. Шығармашылықты қолдау мен бағалау

Оқушының шығармашылық еңбегі әділ бағалануы тиіс. Бағалау кезінде мазмұнның тереңдігі, ойдың дербестігі, тілдік сауаттылық, көркемдік ерекшелік ескеріледі. Сонымен қатар, қолдау әдістері де маңызды: шығарманы мектеп газетінде жариялау, үздік жұмыстарды марапаттау, шығармашылық байқауларға қатыстыру. Бұл оқушыға жаңа жетістіктерге ұмтылуға мотивация береді.

7. Нәтижелер мен тиімділік

Әдебиетті оқытуда шығармашылыққа басымдық берудің нәтижесінде:

• оқушының әдебиетке қызығушылығы артады;

• шығармашылық ойлау, қиял, дербес пікір айту қабілеті дамиды;

• өмірлік құндылықтарды саралау, эстетикалық талғам қалыптасады;

• сөйлеу мәдениеті мен жазу сауаттылығы артады;

• оқушы тұлға ретінде дамып, өзін-өзі тануға қадам жасайды.

Әдебиет пәнін шығармашылықпен оқыту – оқушының тұлғалық дамуына, ұлттық құндылықтарды бойына сіңіруіне, заманауи қоғамда еркін ойлы азамат болып қалыптасуына ықпал етеді. Шығармашылықты дамыту – білім беру жүйесінің басты мақсатына жетудің сенімді жолы.

Қорытынды

Әдебиетті оқыту үдерісінде оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту – білім берудің басты мақсаттарының бірі. Шығармашылық әрекетке негізделген сабақ оқушылардың қиялын дамытып қана қоймай, олардың ойлау мәдениетін жетілдіреді, өмірге деген көзқарасын қалыптастырады. Әдеби шығармаларды талдау барысында оқушы өз пікірін еркін білдіріп, кейіпкер тағдырынан өмірлік сабақ алады. Бұл үдеріс олардың тұлғалық дамуына, рухани құндылықтарды бағалай білуіне ықпал етеді.

Мақалада қарастырылған әдістер – сын тұрғысынан ойлау технологиясы, жобалық оқыту, пікірталас, эссе мен ойтолғау, рөлдік ойындар – оқушының шығармашылық әлеуетін ашуға мүмкіндік береді. Сабақтан тыс іс-шаралар: әдеби үйірмелер, факультативтер, шығармашылық байқаулар да осы бағыттағы тиімді тәжірибелер қатарын толықтырады. Мұғалімнің кәсіби шеберлігі мен әдістемелік мәдениеті – шығармашылық дамудың негізгі кепілі екені де айқындалды.

Қорытындылай келе, әдебиетті оқытуда шығармашылыққа басымдық беру оқушыны тек білімді ғана емес, ойлы, дербес пікір қалыптастыра алатын, ұлттық құндылықтарды қастерлейтін, заманауи қоғамда өз орнын таба білетін тұлға ретінде қалыптастырады. Әдебиет сабағы – шығармашылықты шыңдаудың, рухани тәрбиенің, тұлғалық дамудың басты алаңы болып қала береді.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991.

2. Қирабаев С. Әдебиет және дәуір. – Алматы: Жазушы, 1981.

3. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы: Мектеп, 1973.

4. Қалиев С. Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі. – Алматы: Білім, 2004.

5. Нұрғалиев Р. Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры. – Алматы: Жазушы, 1991.