ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ОҚУ-АҒАРТУ МИНИСТРЛІГІ

М.ТЫНЫШБАЕВ АТЫНДАҒЫ

ШЫМКЕНТ ALT КӨЛІК КОЛЛЕДЖІ

«Жалпы білім беретін пәндер бірлестігі» бірлестігі

С. Ш. Жаксыбаева

«ЖБП 01. Қазақ тілі» пәніне арналған дәрістер жинағы

Мамандықтар: 07160500 - «Темір жолдың жылжымалы тартқыш құрамын пайдалану, жөндеу және техникалық қызмет көрсету»;

10410200 - «Темір жолкөлігінде тасымалдауды ұйымдастыру және қозғалысты басқару»;

07140700 - «Автоматика, телемеханика және темір жол көлігінде қозғалысты басқару».

,

Шымкент 2025 ж.

ОӘК 811.515

Ж-22

Баспаға М. Тынышбаев атындағы Шымкент ALT көлік колледжінің әдістемелік Кеңесі шешімімен ұсынылған.

Әдістемелік Кеңестің отырысында қаралды және мақұлданды.

Хаттама № « » 2025ж.

ЖБП 01. Қазақ тілі пәнінен дәрістер жинағы/ құрастырған С. Ш. Жаксыбаева –

М. Тынышбаев атындағы Шымкент ALT көлік колледжі, 2025 ж- 47 бет.

Дайындалған дәріс жинағы мамандыққа арналған мемлекеттік стандарт және оқу жоспарына сай жасалынып, дәрістік сабақтарды өтуге ақпарат береді. Әдістемелік нұсқау барлық темір жол мамандықтарының білім алушыларына арналған.

МАЗМҰНЫ

		беттер
	Кіріспе	4
1	Қоғам құндылығы – халықтың тілі, мәдениеті, салт-дәстүрі. Орфографиялық норма. Сөйлеу тілі	5
2	Ұлттық руханиятымыздың өзегі – тіл. Әдеби тіл.	6
3	Дауысты дыбыстардың жазылуы	8
4	Қазақ халқының салт-дәстүрлері.	9
5	Қолөнер – сырлы өнер. Әдеби тіл. Дауыссыз дыбыстардың жазылуы. Бірге және бөлек жазылатын сөздер	11
6	Қазақ киносы – қазақ тарихы. Дефис арқылы жазылатын сөздер. Бас әріппен жазылатын сөздер. Тасымал	12
7	Сөз мәдениетінің адам қарым- қатынасындағы орны. Шылау және одағай сөздердің жазылуы. Қосымшалардың жазылуы	14
8	Сөйлеу шеберлігі және тіл мәдениеті. Ауызекі сөйлеу стилі	15
9	Сөздің дәлдігі- ойдың айқындылығы.	16
10	Түрксіб теміржолы. Тұлпар-Тальго. Сөз дәлдігі	18
11	«Қазақстан Теміржолы» АҚ. Тұлпар- Тальго	19
12	Қара көмір	21
13	Мыс кендері	22
14	Алматы метросы. Сөз дәлдігі	24
15	Мұнай индустриясы.	26
16	Әлемнің ірі индустриялық алпауыттары Қазақстанда. Сөз дәлдігі	28
17	Ұлттық мәдениеттің жаһандану үрдісі.	29
18	Тілдік норма. Ғылыми стиль	31
19	Экономикалық жаһандану. Сөзжасамдық тәсілдер	33
20	Аумақтық жаһандану. Сөзжасамның аналитикалық тәсілі	35
21	Ақпараттық- коммуникациялық жаһандану..	37
22	Адамзат дамуының жаһандық мәселелері .Әдеби тілдің сөзжасамдық нормалары	39
23	Адам өмірін қорғау – басты міндет. Адамның денсаулығы – қоғам байлығы.	41
24	Адам өмірі және қоршаған орта. Тіркестердің мағыналық байланысы. Сөз тазалығы. Сөйлем мүшелерінің орын тәртібі. Көркем әдебиет стилі	43
	Қорытынды	46
	Қолданылған әдебиеттер тізімі	47

КІРІСПЕ

Бұл лекция жинағы ЖБП 01 қазақ тілі пәнін оқытуда маңызды болып саналатын тілдік норма, орфография, орфоэпия, сөз мәдениеті, сөйлеу мәдениеті және стиль мәселелерін жүйелі түрде меңгертуді мақсат етеді. Материал қазақ тілінің нормативтік жүйесіне, ұлттық руханиятты қалыптастыратын тіл, мәдениет, салт-дәстүр құндылықтарына сүйене отырып құрастырылды. Жинақ оқушылардың тілдік қабілетін дамытуға, сөзді дұрыс қолдану дағдысын қалыптастыруға, сөйлеу мәдениетінің негізгі талаптарын меңгертуге бағытталған.

Курс мазмұны алдымен әдеби тілдің табиғатын, оның нормалары мен қызметін түсіндіруден басталады. Дауысты және дауыссыз дыбыстардың жазылу ерекшеліктері, сөздердің бірге, бөлек және дефис арқылы жазылу қағидалары, бас әріппен жазылатын сөздердің орфографиялық нормасы оқушылардың сауатты жазу дағдысын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар тасымал, қосымшалардың дұрыс жалғануы, шылау мен одағайлардың емлесі сияқты бөлімдер тілдің нормативтік жүйесін терең меңгертеді.

Жинақта сөз мәдениетінің адамаралық қарым-қатынастағы рөлі, сөздің дәлдігі мен тазалығы, сөйлем мүшелерінің және мәтіндегі сөйлемдердің орын тәртібі жан-жақты қарастырылады. Бұл материалдар оқушылардың ойды нақты, түсінікті әрі жүйелі жеткізу дағдысын қалыптастыруға бағытталған. Ауызекі сөйлеу стилі, көркем әдебиет стилі және ғылыми стиль арасындағы айырмашылықтар мен қолданыс аясы мәтін талдау барысында меңгеріледі.

Сонымен бірге оқу құралы қазақ халқының мәдени мұрасы, салт-дәстүрлері, қолөнері, ұлттық киносы, Теміржол тарихы, «Қазақстан Теміржолы» АҚ, Тұлпар-Тальго, Алматы метросы сияқты мазмұндық тақырыптар арқылы тілдік бірліктерді мәтіндік ортада қолдануға жағдай жасайды. Бұл тәсіл оқушының сөздік қорын кеңейтіп қана қоймай, ұлттық дүниетаныммен байланысын арттырады.

Лекция жинағы қазақ тілі сабақтарын жоспарлауда, теориялық материалды түсіндіруде, мәтін құрастыру мен талдауға арналған практикалық тапсырмаларды ұйымдастыруда әдістемелік тірек бола алады. Құрылымы оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуға, сауатты жазу мен мәдениетті сөйлеу дағдыларын қалыптастыруға бағытталған.

1-САБАҚ. Қоғам құндылығы – халықтың тілі, мәдениеті, салт-дәстүрі. Орфографиялық норма. Сөйлеу тілі

I. Теориялық түсінік

Қоғамның рухани дамуы халықтың тілімен, мәдениетімен және салт-дәстүрімен тығыз байланысты. Тіл – ұлттың тарихи жадын сақтайтын, мәдени мұрасын ұрпаққа жеткізетін ең маңызды құрал. Тіл арқылы адамдар өз ойларын жеткізіп, бір-бірімен қарым-қатынас жасайды, қоғамдағы түсіністікті арттырады. Сондықтан тіл мәдениеті мен сауаттылығы – адамның жалпы мәдени деңгейінің негізгі көрсеткіші.

Қазақ халқының мәдениеті мен салт-дәстүрлері ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық құндылықтар жүйесін құрайды. Салт-дәстүрлер – қоғамдағы моральдық, этикалық нормаларды көрсететін, адамдар арасындағы қарым-қатынасты реттейтін құрал. Тіл осы дәстүрлерді ұрпақтан ұрпаққа жеткізеді. Мысалы, мерекелердегі салт-жоралғылар, халық даналық сөздері, мақал-мәтелдер, ән-жырлар – бәрі тіл арқылы сақталып, дамытылады.

Тілдің дұрыс қолданылуы үшін орфографиялық нормаларды білу маңызды. Орфография – сөздердің дұрыс жазылуын реттейтін ережелер жүйесі. Ол дыбыс пен әріптің дұрыс сәйкестігіне, сөздердің бірге немесе бөлек жазылуына, дефис арқылы жазылатын бірліктерге, қосымшалардың дұрыс жалғануына қатысты. Орфографиялық нормаларды білу жазылым мәдениетін қалыптастырып, мәтіннің түсінікті әрі мәнді болуына мүмкіндік береді.

Сөйлеу тілі – адамдардың күнделікті қарым-қатынас барысында қолданатын тілі. Оның ерекшелігі – қарапайымдылық, еркіндік, эмоциялық реңк және диалогтық сипат. Ауызекі сөйлеу тілінде интонация, дауыс ырғағы, мимика мен қимыл да маңызды рөл атқарады. Дегенмен, ауызекі тілде де сөздер дұрыс дыбысталуы, ой нақты және түсінікті берілуі тиіс. Сөйлеу мәдениеті сөйлем құрау, сөздің орынды қолданылуы, ойдың дәл берілуі арқылы дамиды.

Тіл, мәдениет және салт-дәстүр – бір-бірімен тығыз байланысты, қоғамның басты құндылықтары. Оларды меңгеру арқылы оқушы тек тілдік сауаттылықты дамытып қана қоймай, ұлттық дүниетанымды, тарих пен мәдениетті терең түсінуге, өз пікірін дәл және мәнерлі жеткізуге үйренеді.

Тілдік нормаларды сақтау – жазуда, ауызекі сөйлеуде, ресми құжаттарда, БАҚ-та және әлеуметтік желілерде де маңызды. Сөйлеу мәдениеті мен орфографиялық сауаттылық қоғамдағы өзара түсіністікті арттырады және адамның қоғамдық өмірге белсенді араласуына мүмкіндік береді.

II. Тапсырмалар (нұсқалықпен)

1-тапсырма. Орфографияны тексеру

Берілген сөздер: халык тілі, салт дәстүр, коом құндылығы, тил мәдиенеті, рухани-тажірбие
Нұсқалық жауап:

• халык тілі → халық тілі

• салт дәстүр → салт-дәстүр

• коом құндылығы → қоғам құндылығы

• тил мәдиенеті → тіл мәдениеті

• рухани-тажірбие → рухани тәжірибе

2-тапсырма. Сөйлемдегі қателерді түзету

Қазақ халқының салт – дәстүре мен тилі қоғамның рухани дамуына улкен үлес қосады.
Нұсқалық жауап:
Қазақ халқының салт-дәстүрі мен тілі қоғамның рухани дамуына үлкен үлес қосады.

3-тапсырма. Сөйлеу тілін анықтау

«Қалайсың? Бүгін барамыз ба, әлде ертең көрерміз?»
Нұсқалық жауап:

• Эмоциялық реңк бар («Қалайсың?»)

• Диалогтық форма (сұрақ-жауап)

• Қарапайымдылық, еркін сөйлем құрылымы

4-тапсырма. Дұрыс жазылуын көрсету

Берілген сөздер: мәдени…т, құнд…лық, дәст…р, қоғам…а, т…л байлығы
Нұсқалық жауап:

• мәдени…т → мәдениет

• құнд…лық → құндылық

• дәст…р → дәстүр

• қоғам…а → қоғамға

• т…л байлығы → тіл байлығы

5-тапсырма. Пікір жазу

«Тіл – қоғамның басты құндылығы» деген ойды 4–5 сөйлеммен дәлелдеңіз.
Нұсқалық жауап:

• Тіл – халықтың рухани байлығының негізі.

• Ол салт-дәстүрді ұрпаққа жеткізеді.

• Тіл арқылы адамдар өз ойларын нақты және түсінікті жеткізеді.

• Сауатты сөйлеу қоғамдағы өзара түсіністікті арттырады.

• Сондықтан тіл – әр ұлттың басты құндылығы.

III. Бақылау сұрақтары

1. Тілдің қоғамдағы рөлі неде?

2. Салт-дәстүр мен тілдің байланысы қалай көрінеді?

3. Орфографиялық норма дегеніміз не?

4. Сөйлеу тілінің негізгі ерекшеліктерін атаңыз.

5. Тіл мәдениетінің адам өміріндегі маңызы қандай?

2-САБАҚ. Ұлттық руханиятымыздың өзегі – тіл. Әдеби тіл.

I. Теориялық түсінік

Ұлттық руханияттың негізгі тірегі – тіл. Тіл – халықтың мәдени мұрасын, тарихын, дәстүрін ұрпаққа жеткізетін басты құрал. Ол тек қарым-қатынас құралы ғана емес, сонымен қатар ойлау, сезіну және түсіндіру құралдары ретінде де қызмет етеді. Тіл арқылы ұлт өзінің болмысын сақтап, рухани бірлігін нығайтады.

Әдеби тіл – қоғамда стандарт ретінде қабылданған тіл. Ол тілдің барлық нормаларын, сөздердің дұрыс жазылуы мен дыбысталуы, сөйлем құрылысы, стильдік ерекшеліктерін қамтиды. Әдеби тіл – ресми және жазбаша қарым-қатынастың негізі болып табылады. Ол сөйлеу мен жазудың айқын, түсінікті және сауатты болуын қамтамасыз етеді.

Әдеби тілдің негізгі ерекшеліктері:

1. Сауаттылық: орфографиялық және орфоэпиялық нормаларды сақтау.

2. Дәлдік: ойды анық және мәнерлі жеткізу.

3. Тұтастық: сөйлем құрылымы мен мәтін логикасы сақталған.

4. Стильдік үйлесім: ресми, көркем, ғылыми немесе ауызекі стильге сәйкес қолдану.

Ұлттық тілдің дамуы мен әдеби тілдің қалыптасуы халықтың мәдени өмірімен тығыз байланысты. Тіл мәдениеті мен әдеби тіл нормаларын сақтау – әрбір азаматтың рухани сауаттылығын арттырады және қоғамдағы мәдени қарым-қатынасқа ықпал етеді.

II. Тапсырмалар (нұсқалықпен)

1-тапсырма. Орфографияны тексеру

Төмендегі сөздердің дұрыс-бұрыстығын анықтап, дұрыс нұсқасын жазыңыз:
әдеби тил, ұлттық руханият, сөз мәдениеті, сөйлеу калитасы

Нұсқалық жауап:

• әдеби тил → әдеби тіл

• ұлттық руханият → дұрыс жазылған

• сөз мәдениеті → дұрыс жазылған

• сөйлеу калитасы → сөйлеу кілті

2-тапсырма. Сөйлемдегі қателерді түзету

Ұлттық тил – руханиятымыздын өзеги, ал әдеби тил қоғамда стандарт болып саналады.

Нұсқалық жауап:
Ұлттық тіл – руханиятымыздың өзегі, ал әдеби тіл қоғамда стандарт болып саналады.

3-тапсырма. Әдеби тіл белгілерін анықтау

«Әдеби тілдің нормаларын сақтау арқылы ойымызды нақты жеткіземіз.»

Нұсқалық жауап:

• Сауаттылық: дұрыс жазылған сөздер

• Дәлдік: ой нақты берілген

• Тұтастық: сөйлем құрылымы дұрыс

4-тапсырма. Дұрыс жазылуын көрсету

берілген сөздер: рухан…т, әдеб…и, сөз мәдени…т, сөйлеу тилі

Нұсқалық жауап:

• рухан…т → руханият

• әдеб…и → әдеби

• сөз мәдени…т → сөз мәдениеті

• сөйлеу тилі → сөйлеу тілі

5-тапсырма. Пікір жазу

«Ұлттық руханиятымыздың өзегі – тіл» деген ойды 4–5 сөйлеммен дәлелдеңіз.

Нұсқалық жауап:

• Тіл – халықтың рухани байлығының негізгі тірегі.

• Ол мәдениет пен дәстүрді ұрпаққа жеткізеді.

• Әдеби тіл арқылы ойымызды нақты және түсінікті жеткіземіз.

• Тіл мәдениеті қоғамдағы қарым-қатынасты жақсартады.

• Сондықтан ұлттық тіл – руханияттың басты негізі.

III. Бақылау сұрақтары

1. Ұлттық руханият пен тілдің байланысы неде?

2. Әдеби тіл дегеніміз не?

3. Әдеби тілдің негізгі ерекшеліктерін атаңыз.

4. Әдеби тіл мен ауызекі тілдің айырмашылығы қандай?

5. Тіл мәдениеті қоғамдағы қарым-қатынасты қалай жақсартады?

3-САБАҚ. Дауысты дыбыстардың жазылуы

I. Теориялық түсінік

Дауысты дыбыстар – сөздегі әріптердің негізгі бірліктері, олар арқылы дыбыстық мән беріледі. Қазақ тілінде дауысты дыбыстардың дұрыс жазылуы – орфографияның маңызды бөлігі. Дауысты дыбыстар сөздің дұрыс дыбысталуы мен мәнін сақтауға мүмкіндік береді.

Қазақ тіліндегі дауысты дыбыстар а, ә, е, ё, и, о, ө, ұ, ү, ы, і, у әріптері арқылы белгіленеді. Дауысты дыбыстардың дұрыс жазылуы сөздің мағынасын өзгертуі мүмкін. Мысалы, «көл» және «қол» сөздерінде тек дауысты дыбыстардың айырмашылығы бар, бірақ мағынасы мүлде өзгеше.

Дауысты дыбыстардың жазылуында мына қағидалар бар:

1. Қатал және жұмсақ дауысты дыбыстарды дұрыс ажырату – сөздің дұрыс оқылуына әсер етеді.

2. Үндестік заңы – сөздің әрбір буынында дауысты дыбыстар үндестікке сәйкес таңдалады. Мысалы, «қала» – барлық дауысты дыбыстар ашық (а), «көрме» – барлығы құлаққа жұмсақ (ө, е) естіледі.

3. Сөз құрамындағы қосымшалардағы дауысты дыбыстарды сақтау – сөздердің дұрыс жазылуы мен мәнін сақтау үшін маңызды.

Дауысты дыбыстардың дұрыс жазылуы жазылым мәдениетінің, орфографиялық сауаттылықтың негізін қалыптастырады. Ол тек жазуда ғана емес, сөйлеуде де сөздің дұрыс дыбысталуы мен ойдың нақты берілуін қамтамасыз етеді.

Осы сабақта оқушылар дауысты дыбыстардың түрлерін, олардың жазылу ерекшеліктерін меңгереді, сөздегі мәнін ажырата білуге үйренеді және үндестік заңын қолдануды үйренеді.

II. Тапсырмалар (нұсқалықпен)

1-тапсырма. Дауысты дыбыстарды анықтау

Төмендегі сөздерде дауысты дыбыстарды жазып шығыңыз:
Берілген сөздер: қала, көл, кітап, мектеп, көрме

Нұсқалық жауап:

• қала → а, а

• көл → ө

• кітап → і, а

• мектеп → е, е

• көрме → ө, е

2-тапсырма. Үндестік заңын тексеру

Қай сөздер дұрыс жазылған? Үндестік заңы бойынша түзетіңіз:
а) терезе → дұрыс
ә) ауылға → дұрыс
б) көршілерге → дұрыс
в) кӛптік → түзету керек

Нұсқалық жауап:

• терезе → дұрыс

• ауылға → дұрыс

• көршілерге → дұрыс

• кӛптік → көптік

3-тапсырма. Қате жазылған дауысты дыбыстарды түзету

кӛпір, мӛлшер, билік

Нұсқалық жауап:

• кӛпір → көпір

• мӛлшер → мөлшер

• билік → дұрыс

4-тапсырма. Сөздегі дауысты дыбыстардың санын анықтау

Сөздер: мектеп, сабақ, кітап, дәстүр, тіл

Нұсқалық жауап:

• мектеп → 2

• сабақ → 2

• кітап → 2

• дәстүр → 2

• тіл → 1

5-тапсырма. Пікір жазу

«Дауысты дыбыстардың дұрыс жазылуы тіл мәдениетінде неге маңызды?»

Нұсқалық жауап:

• Дауысты дыбыстар сөздің дұрыс дыбысталуы мен мағынасын сақтайды.

• Олар үндестік заңына сәйкес жазылуы тиіс.

• Дұрыс жазылған дауысты дыбыстар ойдың нақты және түсінікті берілуін қамтамасыз етеді.

• Тіл мәдениеті мен орфографияның негізгі құрамдас бөлігі болып табылады.

III. Бақылау сұрақтары (5 сұрақ)

1. Дауысты дыбыс дегеніміз не?

2. Қазақ тіліндегі дауысты дыбыстарды атаңыз.

3. Дауысты дыбыстардың жазылуындағы үндестік заңы неден тұрады?

4. Сөздегі дауысты дыбыстардың дұрыс жазылуының маңызы қандай?

5. Қатал және жұмсақ дауысты дыбыстардың айырмашылығы неде?

4-САБАҚ. Қазақ халқының салт-дәстүрлері

I. Теориялық түсінік

Қазақ халқының салт-дәстүрлері – ұрпақтан ұрпаққа жеткізілген тарихи, мәдени және моральдық құндылықтар жүйесі. Олар қоғамдағы адамдар арасындағы қарым-қатынасты реттеп, ұлттық бірлікті сақтауға көмектеседі. Салт-дәстүрлер – халықтың өмір салты, мерекелік рәсімдері, тұрмыс-тіршіліктегі әдет-ғұрыптары, ата-бабадан қалған даналық сөздер мен наным-сенімдері.

Салт-дәстүрлердің негізгі түрлері:

1. Мерекелік дәстүрлер – туған күн, наурыз, құдалық, той сияқты рәсімдер.

2. Отбасылық дәстүрлер – үйлену, ата-анаға құрмет көрсету, бала тәрбиесі.

3. Қоғамдық дәстүрлер – ауылда немесе көшеде адамдар арасындағы әдептілік, қонақжайлылық, үлкенге құрмет көрсету.

4. Мәдени дәстүрлер – музыка, би, қолөнер, ұлттық ойындар.

Салт-дәстүрлердің мақсаты – адамгершілік қасиеттерді дамыту, қоғамдағы бейбітшілік пен келісімді сақтау, ұрпаққа ұлттық құндылықтарды жеткізу. Мысалы, қонақжайлылық салты қазақ қоғамында ерекше маңызды, себебі қонаққа құрмет көрсету – мәдениеттің және руханияттың белгісі.

Қазақ халқының салт-дәстүрлері тіл арқылы сақталады. Мақал-мәтелдер, ертегілер, аңыздар, жырлар – халықтың дүниетанымы мен тарихын бейнелейді. Сондықтан салт-дәстүрлерді үйрену – тек тарихты ғана емес, тіл мәдениетін де дамытуға мүмкіндік береді.

Осы сабақта оқушылар қазақ халқының салт-дәстүрлерін, олардың түрлерін және қоғамдағы рөлін меңгереді, сондай-ақ ұлттық құндылықтарды құрметтеуге үйренеді.

II. Тапсырмалар (нұсқалықпен)

1-тапсырма. Салт-дәстүрлерді сәйкестендіру

Төмендегі дәстүрлерді олардың түрлерімен сәйкестендіріңіз:

Дәстүр	Түрі
Наурыз	?
Құдалық	?
Қонақжайлылық	?
Той жасау	?

Нұсқалық жауап:

• Наурыз → мерекелік дәстүр

• Құдалық → отбасылық дәстүр

• Қонақжайлылық → қоғамдық дәстүр

• Той жасау → мерекелік дәстүр

2-тапсырма. Қате жазылған сөздерді түзету

Салт дәстүр, аталы сөздер, қонакжайлык, ұлттық ойындар

Нұсқалық жауап:

• Салт дәстүр → салт-дәстүр

• аталы сөздер → атаулы сөздер немесе ата-баба сөздері

• қонакжайлык → қонақжайлылық

• ұлттық ойындар → дұрыс

3-тапсырма. Пікір жазу

«Қазақ халқының салт-дәстүрлерінің қоғамдағы рөлі» туралы 3-4 сөйлем жазу.

Нұсқалық жауап:

• Салт-дәстүрлер қоғамдағы адамдар арасындағы өзара түсіністікті сақтайды.

• Олар адамгершілік пен мәдениеттілікті қалыптастырады.

• Қонақжайлылық пен құрмет көрсету – қазақ халқының басты құндылықтары.

• Мерекелік және отбасылық дәстүрлер ұрпаққа ұлттық мәдениетті жеткізеді.

4-тапсырма. Дұрыс жазылуын көрсету

мәдениет, салт дәстүр, ұлттық ойындар, қонакжайлылық

Нұсқалық жауап:

• мәдениет → дұрыс

• салт дәстүр → салт-дәстүр

• ұлттық ойындар → дұрыс

• қонакжайлылық → қонақжайлылық

5-тапсырма. Дәстүрді суреттеу

Қай дәстүрді өзіңіз жақсы білесіз? 2-3 сөйлеммен сипаттаңыз.

Нұсқалық жауап мысалы:

• Мен Наурыз мерекесін жақсы білемін. Бұл мереке көктемді қарсы алу және жаңа жылды тойлау болып табылады. Адамдар дастарқан жайып, бір-біріне тілек айтады.

III. Бақылау сұрақтары (5 сұрақ)

1. Салт-дәстүр дегеніміз не?

2. Қазақ халқының салт-дәстүрлерінің негізгі түрлері қандай?

3. Қонақжайлылық салты қандай мәнге ие?

4. Салт-дәстүрлер тіл арқылы қалай сақталады?

5. Салт-дәстүрлердің қоғамдағы рөлі неде?

5-САБАҚ. Қолөнер – сырлы өнер. Әдеби тіл. Дауыссыз дыбыстардың жазылуы. Бірге және бөлек жазылатын сөздер

I. Теориялық түсінік

Қолөнер – халықтың рухани мәдениетінің маңызды бөлімі. Ол адамның шығармашылық қабілеті мен ұлттық дәстүрді көрсетеді. Қазақ қолөнері – сырлы өнер ретінде танымал, себебі әрбір бұйымда тек көркемдік қана емес, сонымен қатар ұлттық тарих пен мәдениеттің символы бар. Қолөнер заттары арқылы халықтың тұрмысы, салт-дәстүрі, әдет-ғұрыптары мен ой-пікірлері бейнеленеді. Мысалы, кілем, құрақ, қобдиша, ою-өрнек сияқты бұйымдар ұлттық символдар мен ойды жеткізеді.

Әдеби тіл – жазбаша және ресми қарым-қатынастың негізі. Әдеби тілдің нормаларын сақтау – сөздің дұрыс жазылуы, сөйлем құрылымы, ойдың айқын берілуі мен дәлдігін қамтамасыз етеді. Әдеби тіл арқылы ойымызды нақты, түсінікті және мәдени деңгейде жеткіземіз.

Дауыссыз дыбыстардың жазылуы – қазақ тілінің орфографиясының маңызды бөлігі. Дауыссыз дыбыстар сөздің дұрыс дыбысталуы мен мәнін сақтауға мүмкіндік береді. Олар қатал және жұмсақ болуы мүмкін. Мысалы, «бала» сөзіндегі б, л дыбыстары – қатал, «кітап» сөзіндегі т, п дыбыстары – жұмсақ қаталдыққа сәйкес жазылады.

Бірге және бөлек жазылатын сөздер – орфографияның тағы бір маңызды ережесі. Бірге жазылатын сөздер – мағынасы біртұтас болып келетін қос сөздер (мысалы, «құттықтау хат», «күнделікті жұмыс»), ал бөлек жазылатын сөздер – жеке мағыналы сөздер, оларды қосқанда да әр сөз өз мағынасын сақтайды («үй кітап», «ауыл мектебі»).

Осы сабақта оқушылар қолөнердің ерекшеліктерін, әдеби тілдің нормаларын, дауыссыз дыбыстардың дұрыс жазылуын және бірге-бөлек жазылатын сөздерді үйренеді. Бұл білімдер тіл мәдениетін, жазылым дағдысын және ойды дәл жеткізуді дамытады.

II. Тапсырмалар (нұсқалықпен)

1-тапсырма. Сөздерді дұрыс жазу

Берілген сөздер: колонер, сырлы-өнер, кілем-орнек, құрак

Нұсқалық жауап:

• колонер → қолөнер

• сырлы-өнер → сырлы өнер

• кілем-орнек → кілем-өрнек

• құрак → құрақ

2-тапсырма. Дауыссыз дыбыстарды анықтау

Сөздердегі дауыссыз дыбыстарды жазыңыз:
Сөздер: кітап, бала, қолөнер, дәстүр, көркем

Нұсқалық жауап:

• кітап → к, т, п

• бала → б, л

• қолөнер → қ, л, н, р

• дәстүр → д, с, т, р

• көркем → к, р, к, м

3-тапсырма. Бірге және бөлек жазылатын сөздерді анықтау

Төмендегі сөз тіркестерін бірге немесе бөлек жазылғанын көрсетіңіз:
а) күнделікті сабақ
б) ауыл мектебі
в) құттықтау хат
г) жазылым кестесі

Нұсқалық жауап:

• күнделікті сабақ → бірге жазылатын сөз

• ауыл мектебі → бөлек жазылатын сөз

• құттықтау хат → бірге жазылатын сөз

• жазылым кестесі → бөлек жазылатын сөз

4-тапсырма. Сөйлемдегі қателерді түзету

Қолонер – халкыбыздын сырлы өнери болып саналады.

Нұсқалық жауап:
Қолөнер – халқымыздың сырлы өнері болып саналады.

5-тапсырма. Пікір жазу

«Қолөнердің ұлттық мәдениеттегі рөлі» туралы 3-4 сөйлем жазу.

Нұсқалық жауап:

• Қолөнер – халықтың рухани мәдениетінің көрінісі.

• Ол ұлттық тарих пен дәстүрді сақтауға көмектеседі.

• Әр бұйымда ұлттық символдар мен ойлар бейнеленеді.

• Қолөнер арқылы халықтың мәдени мұрасы ұрпаққа жеткізіледі.

III. Бақылау сұрақтары (5 сұрақ)

1. Қолөнердің қоғамдағы рөлі неде?

2. Әдеби тілдің ерекшеліктерін атаңыз.

3. Дауыссыз дыбыстардың жазылуының негізгі ережелері қандай?

4. Бірге және бөлек жазылатын сөздерді қалай ажыратуға болады?

5. Қолөнердің ұлттық мәдениеттегі мәні неде?

6-САБАҚ. Қазақ киносы – қазақ тарихы. Дефис арқылы жазылатын сөздер. Бас әріппен жазылатын сөздер. Тасымал

I. Теориялық түсінік

Қазақ киносы – ұлттық мәдениеттің бір көрінісі, ол халық тарихын, дәстүрін, тұрмысын және ұлттық құндылықтарды көрсетуге арналған өнер түрі. Кино арқылы оқушылар мен көрермендер қазақ халқының тарихи кезеңдерін, тұлғаларын, өмір салтын және әлеуметтік құндылықтарын терең түсінеді. Мысалы, тарихи фильмдер халықтың батырлық тарихын, мәдени мұрасын, салт-дәстүрін экранға жеткізеді.

Дефис арқылы жазылатын сөздер – екі немесе одан да көп сөздің бірігіп, мағыналық бірлік құрауы кезінде қолданылатын жазу түрі. Мысалы: «тұлпар-Тальго», «ұлттық-мәдени», «оқу-жаттығу». Дефис арқылы жазу сөздің біртұтас мәнін сақтап, дұрыс түсінуге мүмкіндік береді.

Бас әріппен жазылатын сөздер – географиялық атаулар, ұйым атаулары, мерекелер, тарихи тұлғалар мен құжаттар атаулары сияқты ресми немесе маңызды атауларда қолданылады. Мысалы: «Қазақстан Теміржолы», «Ұлы Отан соғысы», «Абай Құнанбаев».

Тасымал – сөзді жолдың соңында жаңа қатарға бөліп жазу ережесі. Тасымал жасау сөздің дыбыстық немесе морфологиялық құрылымын бұзбай, оқылым мен жазылымның дұрыс болуын қамтамасыз етеді. Сөзді тасымалдағанда буындарға бөліп, үндестік пен сөздің дұрыс дыбысталуы сақталуы керек.

Осы сабақта оқушылар қазақ киносының ұлттық маңызын түсінеді, дефис арқылы жазылатын сөздерді, бас әріппен жазылатын сөздерді, сондай-ақ тасымал ережелерін меңгереді. Бұл білімдер әдеби тіл нормаларын сақтау мен жазылым мәдениетін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

II. Тапсырмалар (нұсқалықпен)

1-тапсырма. Дефис арқылы жазылатын сөздерді жазу

Берілген сөздер: тұлпар талго, оқу жаттыгу, ұлттық мәдени, фото коллаж

Нұсқалық жауап:

• тұлпар талго → тұлпар-Тальго

• оқу жаттыгу → оқу-жаттығу

• ұлттық мәдени → ұлттық-мәдени

• фото коллаж → фото-коллаж

2-тапсырма. Бас әріппен жазу

Берілген сөздерді дұрыс жазып шығыңыз:
казакстан темиржолы, ұлы отан соғысы, абай кунанбаев, наурыз мерекесі

Нұсқалық жауап:

• казакстан темиржолы → Қазақстан Теміржолы

• ұлы отан соғысы → Ұлы Отан соғысы

• абай кунанбаев → Абай Құнанбаев

• наурыз мерекесі → Наурыз мерекесі

3-тапсырма. Тасымалды көрсету

Сөздерді жол соңында дұрыс бөліңіз:

• кітапхана

• ұлттық

• мерекелік

Нұсқалық жауап:

• кітапхана → кітап-хана

• ұлттық → ұлт-тық

• мерекелік → мере-келік

4-тапсырма. Сөйлемдегі қателерді түзету

Казак киносы қазақ тарихыны ашып көрсетеді. улттык мәдени құндылықтар басты орын алады.

Нұсқалық жауап:
Қазақ киносы – қазақ тарихын ашады. Ұлттық-мәдени құндылықтар басты орын алады.

5-тапсырма. Пікір жазу

«Қазақ киносы мен ұлттық мәдениет байланысы» туралы 3-4 сөйлем жазу.

Нұсқалық жауап:

• Қазақ киносы ұлттық тарихты және мәдени мұраны бейнелейді.

• Фильмдер арқылы оқушылар халық дәстүрін және тарихи оқиғаларды біледі.

• Ұлттық-мәдени құндылықтар экран арқылы насихатталады.

• Қазақ киносы мәдениет пен білімді біріктіретін маңызды құрал болып табылады.

III. Бақылау сұрақтары (5 сұрақ)

1. Қазақ киносының ұлттық мәдениеттегі рөлі неде?

2. Дефис арқылы жазылатын сөздерге мысал келтіріңіз.

3. Бас әріппен жазылатын сөздердің негізгі түрлерін атаңыз.

4. Сөзді тасымалдаудың негізгі ережесі қандай?

5. Қазақ киносы арқылы қандай құндылықтарды насихаттауға болады?

7-САБАҚ. Сөз мәдениетінің адам қарым-қатынасындағы орны. Шылау және одағай сөздердің жазылуы. Қосымшалардың жазылуы

I. Теориялық түсінік

Сөз мәдениеті – адамның сөйлеу мәдениеті мен ой-пікірін дәл жеткізу қабілеті. Ол қарым-қатынастың негізгі құралы болып табылады. Сөз мәдениеті арқылы адам өзінің ойы мен сезімін нақты, мәдениетті және түсінікті түрде жеткізеді. Қоғамда сөз мәдениеті адамдар арасындағы түсіністік пен сыйластықты қамтамасыз етеді. Мысалы, дұрыс таңдалған сөз адам қарым-қатынасында сенімділік тудырып, қарым-қатынастың нәтижелі болуына ықпал етеді.

Шылау сөздер – сөйлемде сөздерді байланыстыратын, байланыс пен қатынасты көрсететін кішігірім сөздер. Мысалы: «және», «немесе», «бірақ», «сондықтан». Шылаулардың дұрыс қолданылуы сөйлемнің логикасын, ойдың тұтастығын қамтамасыз етеді.

Одағай сөздер – адамның эмоциясын білдіретін қысқа сөздер. Мысалы: «ой», «ау», «ә», «ә, сенде ғой». Одағайларды дұрыс жазу эмоционалдық әсерді сақтауға көмектеседі.

Қосымшалар – сөзге жаңа мағына қосатын сөз құрамындағы бөліктер. Олар зат есімге, сын есімге, етістікке әртүрлі реңк беріп, сөйлемде синтаксистік байланыс құрайды. Мысалы: «кітапқа», «үйде», «жазып тұр». Қосымшаларды дұрыс жазу – сөйлемнің грамматикалық дұрыстығын қамтамасыз етеді.

Осы сабақта оқушылар сөз мәдениетінің маңызын, шылау мен одағай сөздердің дұрыс жазылуын, қосымшалардың ережесін меңгереді. Бұл білімдер сөйлеу мәдениетін, жазылым дағдысын және қарым-қатынастағы дұрыс ой жеткізуді дамытады.

II. Тапсырмалар (нұсқалықпен)

1-тапсырма. Сөйлемді толықтыру

Төмендегі сөйлемдерді сөз мәдениетіне сай толықтырыңыз:

1. Адам қарым-қатынаста __________ маңызды.

2. Дұрыс таңдалған сөз __________ қамтамасыз етеді.

Нұсқалық жауап:

1. Адам қарым-қатынаста сөз мәдениеті маңызды.

2. Дұрыс таңдалған сөз түсіністік пен сыйластықты қамтамасыз етеді.

2-тапсырма. Шылау сөздерді табу

Берілген сөйлемнен шылау сөздерді табыңыз:
Мен мектепке бардым, бірақ досым үйде қалды.

Нұсқалық жауап:

• бірақ

3-тапсырма. Одағай сөздерді жазу

Берілген сөйлемдегі одағайларды көрсетіңіз:
Ой, сен дұрыс айтасың! Ау, бұл ауыр екен.

Нұсқалық жауап:

• ой, ау

4-тапсырма. Қосымшаларды табу және түрін анықтау

Сөздер: кітапқа, үйде, жазып тұр, мектептің

Нұсқалық жауап:

• кітапқа → бағыт/бағыттау қосымшасы

• үйде → орын/зақым қосымшасы

• жазып тұр → етістіктік қосымшалар

• мектептің → тәуелдік қосымшасы

5-тапсырма. Пікір жазу

«Сөз мәдениеті адам қарым-қатынасында неге маңызды?» 3-4 сөйлеммен жазу.

Нұсқалық жауап:

• Сөз мәдениеті арқылы адам өз ойын анық және мәдени түрде жеткізеді.

• Ол қарым-қатынасты түсінікті әрі нәтижелі етеді.

• Дұрыс қолданылған сөздер сенімділік туғызады.

• Сөйлеу мәдениеті қоғамдағы сыйластықты сақтауға көмектеседі.

III. Бақылау сұрақтары (5 сұрақ)

1. Сөз мәдениеті дегеніміз не?

2. Шылау сөздердің сөйлемдегі рөлі қандай?

3. Одағай сөздер не үшін қолданылады?

4. Қосымшалардың сөйлемдегі функциясы неде?

5. Сөз мәдениетін дамыту қарым-қатынаста қандай әсер береді?

8-САБАҚ. Сөйлеу шеберлігі және тіл мәдениеті. Ауызекі сөйлеу стилі

I. Теориялық түсінік

Сөйлеу шеберлігі – адамның ойын нақты, түсінікті және қызықты жеткізе білу қабілеті. Ол қарым-қатынастың тиімділігін арттырады, сенімділікті қалыптастырады және тыңдаушының назарын ұстап тұрады. Сөйлеу шеберлігінің негізгі элементтері – сөзді дұрыс таңдау, сөйлем құрылымын сақтау, интонация мен екпінді дұрыс қолдану.

Тіл мәдениеті – тілдік нормаларды сақтау, грамматикалық және орфографиялық ережелерді дұрыс қолдану арқылы ойды мәдениетті жеткізу. Сөйлеу мәдениеті адамның қоғамдағы беделін арттырады, қарым-қатынастың нәтижелі болуына мүмкіндік береді.

Ауызекі сөйлеу стилі – күнделікті қарым-қатынаста қолданылатын, формальды емес стиль. Ол тілдің бейресми, жеңіл әрі табиғи түрін қамтиды. Ауызекі сөйлеу стилінде қысқа сөйлемдер, сұрақтар, шылаулар, одағайлар жиі қолданылады. Мысалы: «Сәлем, қалайсың?» немесе «Ой, бұл қызық екен!»

Ауызекі сөйлеу стилін меңгеру адамға:

• достарымен, әріптестерімен немесе туыстарымен табиғи қарым-қатынас орнатуға;

• эмоция мен ойды нақты жеткізуге;

• мәдениетті сөйлеуді қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Осы сабақта оқушылар сөйлеу шеберлігінің негізгі ережелерін, тіл мәдениетінің маңызын, ауызекі сөйлеу стилінің ерекшеліктерін меңгереді және күнделікті қарым-қатынаста қолдануға үйренеді.

II. Тапсырмалар (нұсқалықпен)

1-тапсырма. Сөйлем құру

Ауызекі сөйлеу стилін пайдаланып, төмендегі сөздермен сөйлем құрыңыз:

• сәлем, қалайсың

• ой, қызық

• сен, білемін

Нұсқалық жауап:

• Сәлем, қалайсың?

• Ой, бұл қызық екен!

• Сен дұрыс айтасың, білемін.

2-тапсырма. Сөйлеу шеберлігін тексеру

Төмендегі сөйлемді ауызекі стильде өзгертіңіз:
Мен бүгін мектепке бардым және сабаққа дайындалдым.

Нұсқалық жауап:

• Бүгін мектепке бардым, сабаққа дайындалдым.

3-тапсырма. Шылауларды қолдану

Берілген сөйлемді шылаулармен толықтырыңыз:
Мен үйге бардым ___ достармен кездестім.

Нұсқалық жауап:

• Мен үйге бардым және достармен кездестім.

4-тапсырма. Одағайларды қосу

Берілген сөйлемге эмоция қосу үшін одағайларды енгізіңіз:
Бұл оқиға қызықты болды.

Нұсқалық жауап:

• Ой, бұл оқиға қызықты болды!

• Ә, бұл оқиға қызықты болды!

5-тапсырма. Пікір жазу

«Сөйлеу шеберлігінің адам қарым-қатынасындағы рөлі» туралы 3-4 сөйлем жазу.

Нұсқалық жауап:

• Сөйлеу шеберлігі ойды нақты және түсінікті жеткізуге мүмкіндік береді.

• Ол қарым-қатынастың тиімділігін арттырады.

• Ауызекі сөйлеу стилін дұрыс қолдану достармен және әріптестермен табиғи қарым-қатынас жасауға көмектеседі.

• Сөйлеу мәдениеті қоғамдағы сенімділікті қалыптастырады.

III. Бақылау сұрақтары (5 сұрақ)

1. Сөйлеу шеберлігі дегеніміз не?

2. Тіл мәдениетінің негізгі элементтері қандай?

3. Ауызекі сөйлеу стилінің ерекшеліктерін атаңыз.

4. Шылаулар мен одағайлардың ауызекі сөйлеудегі рөлі неде?

5. Сөйлеу шеберлігін дамыту адамға қандай артықшылық береді?

9-САБАҚ. Сөздің дәлдігі – ойдың айқындылығы

I. Теориялық түсінік

Сөздің дәлдігі – ойды нақты, түсінікті және дұрыс жеткізу қабілеті. Сөздің дәлдігі ойды толық, шатасусыз, артық немесе кем сөйлемдерсіз жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл қасиет әсіресе ғылыми, ресми және көркем мәтіндерде маңызды.

Ойдың айқындылығы – жазбаша немесе ауызша сөйлеуде адамның ойын түсінікті әрі логикалық түрде баяндау қабілеті. Айқын ой арқылы тыңдаушы немесе оқушы ақпаратты дұрыс қабылдап, қателеспей түсінеді.

Сөздің дәлдігі мен ойдың айқындылығының мәні:

1. Қысқалық – артық сөз қолданбай, негізгі ойды жеткізу.

2. Тиімділік – нақты мағынасы бар сөздерді пайдалану.

3. Түсініктілік – сөйлемнің құрылымы мен сөздің орны дұрыс болуы керек.

4. Логикалық байланыс – ой бірізді және жүйелі берілуі.

Мысалы:

• Дұрыс: «Түрксіб теміржолы Қазақстанның индустриялық дамуына үлес қосты.»

• Дұрыс емес: «Түрксіб теміржолы бұл үлкен бір нәрсе, Қазақстан үшін маңызды болды.»

Сөздің дәлдігі мен ойдың айқындылығы қарым-қатынаста сенімділік береді, ақпаратты дұрыс түсінуге мүмкіндік жасайды. Бұл қасиет жазбаша жұмыстарда, баяндамаларда және күнделікті қарым-қатынаста қажет.

II. Тапсырмалар (нұсқалықпен)

1-тапсырма. Сөйлемдерді түзету

Берілген сөйлемдерді сөздің дәлдігі мен ойдың айқындылығына сай өзгертіңіз:

1. Түрксіб теміржолы индустрияға әсер етті, Қазақстанға пайдалы болды.

2. Тұлпар-Тальго – жылдамдыққа байланысты пойыздар, олар маңызды.

Нұсқалық жауап:

1. Түрксіб теміржолы Қазақстанның индустриялық дамуына үлес қосты.

2. Тұлпар-Тальго – жылдам жүретін пойыздар, Қазақстан теміржолы үшін маңызды.

2-тапсырма. Артық сөздерді алып тастау

Сөйлемнен қажетсіз сөздерді алып, ойды нақты жеткізіңіз:
Бұл өте керемет және маңызды поездардың бірі Түрксіб теміржолы үшін.

Нұсқалық жауап:

• Түрксіб теміржолы – маңызды поездардың бірі.

3-тапсырма. Сөздерді дұрыс таңдау

Төмендегі сөйлемдерді сөздің дәлдігін сақтау үшін толықтырыңыз:
Қазақстан Теміржолы … дамытуға үлес қосады.

Нұсқалық жауап:

• Қазақстан Теміржолы ұлттық көлік инфрақұрылымын дамытуға үлес қосады.

4-тапсырма. Пікір жазу

«Сөздің дәлдігі ойды жеткізуде неге маңызды?» 3-4 сөйлеммен жазу.

Нұсқалық жауап:

• Сөздің дәлдігі ойды шатаспай жеткізуге көмектеседі.

• Ол ақпаратты дұрыс түсінуге мүмкіндік береді.

• Айқын сөйлем тыңдаушыға сенімділік береді.

• Дұрыс таңдалған сөздер ойдың логикалық байланысын сақтайды.

5-тапсырма. Дұрыс/қате

Сөйлемді тексеріңіз:

• Дұрыс: «Тұлпар-Тальго – Қазақстан теміржолы үшін маңызды пойыз.»

• Қате: «Тұлпар-Тальго бірдей емес, маңызды және жылдам.»

Нұсқалық жауап:

• Дұрыс: бірінші сөйлем

• Қате: екінші сөйлем

III. Бақылау сұрақтары (5 сұрақ)

1. Сөздің дәлдігі дегеніміз не?

2. Ойдың айқындылығы неге қажет?

3. Сөздің дәлдігі мен ойдың айқындылығын қамтамасыз етудің негізгі ережелері қандай?

4. Қарапайым сөйлемді қалай нақты әрі түсінікті жасауға болады?

5. Түрксіб теміржолы мен Тұлпар-Тальго мысалында сөздің дәлдігін қалай қолдануға болады?

10-САБАҚ. Түрксіб теміржолы. Тұлпар-Тальго. Сөз дәлдігі

I. Теориялық түсінік

Түрксіб теміржолы – 1927–1930 жылдары салынып, Қазақстан мен Орта Азияны индустриялық тұрғыдан байланыстыратын стратегиялық көлік инфрақұрылымы. Бұл теміржолдың салынуы елдің экономикалық дамуына, ауыл шаруашылығы өнімдерінің тасымалына және өнеркәсіптік қалаларды дамытуға үлкен үлес қосты. Түрксібтің маңызы тек экономикалық тұрғыдан ғана емес, сонымен қатар тарихи және мәдени мәнге ие, өйткені ол Қазақстанның индустриялық тарихының символына айналды.

Тұлпар-Тальго – жылдам жүретін пойыздардың бірі, заманауи технологиялармен жабдықталған. Қазақстан теміржолында қолданылуы жолаушылар тасымалын жылдам, қауіпсіз және ыңғайлы етеді. Тұлпар-Тальгоның ерекшелігі – жылдамдық, тұрақтылық, энергия үнемділігі және сервистік қолайлылық.

Сөздің дәлдігі – ойды нақты және түсінікті жеткізу қабілеті. Түрксіб пен Тұлпар-Тальго мысалында сөздің дәлдігі әсіресе маңызды, себебі тарихи, техникалық және экономикалық ақпараттар дәл әрі шатасусыз берілуі қажет. Дұрыс таңдалған сөздер оқушыға немесе тыңдаушыға ойды түсінуге, мағынаны дұрыс қабылдауға мүмкіндік береді.

Сөздің дәлдігі мен ойдың айқындылығын сақтау үшін:

1. Нақты сөздер қолдану – техникалық және тарихи терминдерді дұрыс пайдалану.

2. Қысқа және түсінікті сөйлемдер – артық сөздерден аулақ болу.

3. Логикалық байланыс – сөйлемдер бір-бірімен дұрыс жалғасуы.

Мысалы:

• Дұрыс: «Түрксіб теміржолы Қазақстанның индустриялық дамуына үлес қосты.»

• Дұрыс: «Тұлпар-Тальго пойызы жолаушыларды жылдам әрі қауіпсіз тасымалдайды.»

Осы сабақта оқушылар Түрксіб теміржолы мен Тұлпар-Тальгоның маңызын түсінеді, сөздің дәлдігін пайдаланып ойды айқын жеткізу дағдысын дамытады.

II. Тапсырмалар (нұсқалықпен)

1-тапсырма. Сөйлемдерді түзету

Берілген сөйлемдерді сөздің дәлдігі мен ойдың айқындылығына сай өзгертіңіз:

1. Түрксіб – бұл үлкен теміржол, Қазақстан үшін маңызды болды.

2. Тұлпар-Тальго – жылдам пойыздар, олар қызмет етеді.

Нұсқалық жауап:

1. Түрксіб теміржолы Қазақстан үшін стратегиялық маңызды.

2. Тұлпар-Тальго пойызы жолаушыларды жылдам және қауіпсіз тасымалдайды.

2-тапсырма. Артық сөздерді алып тастау

Сөйлемнен қажетсіз сөздерді алып, ойды нақты жеткізіңіз:
Тұлпар-Тальго бұл өте жылдам әрі заманауи қызмет көрсететін пойыз.

Нұсқалық жауап:

• Тұлпар-Тальго – жылдам әрі заманауи пойыз.

3-тапсырма. Сөздердің дұрыс тәртібі

Сөздерді орналастырып, сөйлем құрыңыз:

• Теміржол / Қазақстанның / индустриялық / Түрксіб / дамуына / үлес

Нұсқалық жауап:

• Түрксіб теміржолы Қазақстанның индустриялық дамуына үлес қосты.

4-тапсырма. Пікір жазу

«Түрксіб теміржолы мен Тұлпар-Тальгоның Қазақстан үшін маңызы» туралы 3-4 сөйлем жазу.

Нұсқалық жауап:

• Түрксіб теміржолы Қазақстанның индустриялық дамуына үлес қосты.

• Ол ауыл шаруашылығы өнімдерін тасымалдауды жеңілдетті.

• Тұлпар-Тальго пойызы жолаушыларды жылдам және қауіпсіз тасымалдайды.

• Бұл пойыздар заманауи технология мен ыңғайлылықты біріктіреді.

5-тапсырма. Дұрыс/қате

Сөйлемді тексеріңіз:

• Дұрыс: «Тұлпар-Тальго жолаушыларды жылдам тасымалдайды.»

• Қате: «Тұлпар-Тальго тез, пайдалы және жақсы.»

Нұсқалық жауап:

• Дұрыс: бірінші сөйлем

• Қате: екінші сөйлем

III. Бақылау сұрақтары (5 сұрақ)

1. Түрксіб теміржолы Қазақстан тарихында қандай рөл атқарады?

2. Тұлпар-Тальго пойызының ерекшеліктері қандай?

3. Сөздің дәлдігі неден тұрады?

4. Ойды айқын жеткізу үшін қандай ережелерді сақтау керек?

5. Түрксіб пен Тұлпар-Тальго мысалында сөздің дәлдігін қалай қолдануға болады?

11-САБАҚ. «Қазақстан Теміржолы» АҚ. Тұлпар-Тальго

I. Теориялық түсінік

«Қазақстан Теміржолы» АҚ – Қазақстан Республикасындағы негізгі теміржол компаниясы, елдің көлік инфрақұрылымын дамытуға жауапты. Компанияның басты міндеті – жолаушылар мен жүктерді қауіпсіз, тиімді және уақытылы тасымалдау. Сонымен қатар, «Қазақстан Теміржолы» экономикалық дамуға үлес қосып, логистикалық қызметтер арқылы өндіріс пен сауданың дамуына қолдау көрсетеді.

Тұлпар-Тальго – жолаушылар пойызы, заманауи технологиямен жабдықталған. Ол жылдам, ыңғайлы және қауіпсіз тасымалдауды қамтамасыз етеді. Тұлпар-Тальго пойызының ерекшелігі – жоғары жылдамдық, тұрақтылық, энергия үнемділігі және сапалы сервис. Қазақстан теміржолында қолданылуы ел тұрғындары үшін сапалы және заманауи көлікті қолжетімді етеді.

Сабақта оқушылар «Қазақстан Теміржолы» мен Тұлпар-Тальгоның маңызын түсінеді, сондай-ақ сөздің дәлдігі арқылы ойды нақты жеткізудің дағдыларын дамытады. Бұл тақырыптар тарихи, техникалық және экономикалық ақпаратты дұрыс баяндауға үйретеді.

Сөздің дәлдігі мен ойдың айқындылығын сақтау үшін:

1. Терминдерді дұрыс қолдану – компания атауы, пойыз түрлері, экономикалық көрсеткіштер.

2. Қысқа және нақты сөйлемдер – артық сөздерді алып тастау.

3. Логикалық байланыс – сөйлемдер бірізді және түсінікті болу керек.

Мысалы:

• Дұрыс: ««Қазақстан Теміржолы» АҚ жолаушылар мен жүктерді қауіпсіз тасымалдайды.»

• Дұрыс: «Тұлпар-Тальго пойызы жылдам, тұрақты және ыңғайлы қызмет көрсетеді.»

II. Тапсырмалар (нұсқалықпен)

1-тапсырма. Сөйлемдерді түзету

Берілген сөйлемдерді сөздің дәлдігі мен ойдың айқындылығына сай өзгертіңіз:

1. Қазақстан теміржолы компаниясы жақсы жұмыс істейді, пойыздар маңызды.

2. Тұлпар Тальго – жылдам және ыңғайлы, көп адам пайдаланады.

Нұсқалық жауап:

1. «Қазақстан Теміржолы» АҚ жолаушылар мен жүктерді қауіпсіз және тиімді тасымалдайды.

2. Тұлпар-Тальго – жылдам, тұрақты және ыңғайлы пойыз.

2-тапсырма. Артық сөздерді алып тастау

Сөйлемнен қажетсіз сөздерді алып, ойды нақты жеткізіңіз:
Тұлпар-Тальго бұл өте жақсы және заманауи пойыз, адамдар пайдаланады.

Нұсқалық жауап:

• Тұлпар-Тальго – заманауи және ыңғайлы пойыз.

3-тапсырма. Сөздерді дұрыс тәртіппен орналастыру

Сөздерді пайдаланып сөйлем құрыңыз:

• «Қазақстан Теміржолы» / тасымалдау / жүктер мен / жолаушыларды / қамтамасыз етеді

Нұсқалық жауап:

• «Қазақстан Теміржолы» жолаушылар мен жүктерді тасымалдауды қамтамасыз етеді.

4-тапсырма. Пікір жазу

««Қазақстан Теміржолы» мен Тұлпар-Тальгоның ел үшін маңызы» туралы 3-4 сөйлем жазу.

Нұсқалық жауап:

• «Қазақстан Теміржолы» АҚ елдің көлік инфрақұрылымын дамытады.

• Компания жолаушылар мен жүктерді қауіпсіз тасымалдайды.

• Тұлпар-Тальго пойызы жылдам, тұрақты және ыңғайлы тасымал ұсынады.

• Бұл пойыздар заманауи технология мен сапалы сервисді біріктіреді.

5-тапсырма. Дұрыс/қате

Сөйлемді тексеріңіз:

• Дұрыс: «Тұлпар-Тальго пойызы жылдам және ыңғайлы қызмет көрсетеді.»

• Қате: «Тұлпар-Тальго жақсы, жылдам әрі компанияны пайдаланады.»

Нұсқалық жауап:

• Дұрыс: бірінші сөйлем

• Қате: екінші сөйлем

III. Бақылау сұрақтары (5 сұрақ)

1. «Қазақстан Теміржолы» АҚ қандай қызмет атқарады?

2. Тұлпар-Тальго пойызының ерекшеліктері қандай?

3. Сөздің дәлдігі ойды жеткізуде қандай рөл атқарады?

4. Ойды айқын жеткізу үшін сөйлемдерді қалай құру керек?

5. «Қазақстан Теміржолы» мен Тұлпар-Тальго мысалында сөздің дәлдігін қалай қолдануға болады?

12-САБАҚ. Қара көмір

I. Теориялық түсінік

Қара көмір – жер қойнауынан шығатын көміртекті бай табиғи қазба, энергия көзі ретінде және өнеркәсіпте кеңінен қолданылады. Ол органикалық заттардың, негізінен өсімдіктер қалдықтарының миллиондал жылдар бойы жердің қысымында және температура әсерінде көміртектік қоспаларға айналуы нәтижесінде түзіледі.

Қара көмір құрамында көміртек 60–90% аралығында болады. Сонымен қатар, оның құрамында су, күкірт, азот, минералдық қоспалар бар. Көмірдің сапасы көміртек мөлшерімен, отындық құны мен жану қабілетімен анықталады. Жоғары көміртекті көмірлер энергиясы мол, бірақ жанған кезде күкірт және басқа қоспалар шығарады, сондықтан экологиялық мәселелер туындауы мүмкін.

Қара көмірдің негізгі қолдану салалары:

1. Энергетика – жылу электр станцияларында отын ретінде пайдаланылады.

2. Металлургия – мысалы, коксталған көмір темір және болат өндіруде негізгі шикізат болып табылады.

3. Химия өнеркәсібі – көмірден синтетикалық газдар, химиялық өнімдер алынады.

4. Қыздыру және пеш өндірісі – өнеркәсіптік пештерде жоғары температурада қыздыруға қолданылады.

Қазақстандағы қара көмір кен орындары маңызды экономикалық мәнге ие. Шығыс Қазақстан мен Қарағанды облысында ірі көмір бассейндері бар. Қазақстанның энергетикалық қауіпсіздігін қамтамасыз ету және өнеркәсіптік өндірісті дамыту үшін бұл ресурстар стратегиялық маңызды болып саналады.

Қара көмірдің сапасы мен қолданылуы, оның экологиялық әсерін есепке алу – заманауи өндірістің негізгі талаптарының бірі. Көмірді тиімді пайдалану және экологиялық таза технологияларды енгізу елдің экономикалық және әлеуметтік дамуына үлкен үлес қосады.

Қара көмірді зерттеу арқылы оқушылар:

• табиғи ресурстардың пайда болу заңдылықтарын түсінеді;

• энергетикалық және металлургиялық маңызын бағалайды;

• экологиялық аспектілерді есепке алу қажеттілігін біледі.

II. Тапсырмалар (нұсқалықпен)

1-тапсырма. Сөйлемдерді толықтыру

1. Қара көмір – бұл ________ қазба.

2. Қазақстандағы ірі көмір бассейндері ________ және ________ облыстарында орналасқан.

Нұсқалық жауап:

1. Қара көмір – бұл көміртекті бай табиғи қазба.

2. Қазақстандағы ірі көмір бассейндері Шығыс Қазақстан және Қарағанды облыстарында орналасқан.

2-тапсырма. Қолдану салаларын көрсету

Берілген салаларды сәйкесінше жазу:

• Энергетика

• Металлургия

• Химия

• Өнеркәсіптік пештер

Нұсқалық жауап:

• Энергетика – жылу электр станцияларында отын ретінде

• Металлургия – коксталған көмір арқылы болат өндіру

• Химия – синтетикалық газдар мен химиялық өнімдер алу

• Өнеркәсіптік пештер – жоғары температурада қыздыру

3-тапсырма. Сөздің дәлдігі

Берілген сөйлемді ойды айқын жеткізу үшін түзетіңіз:
Қара көмір көп энергия береді, бірақ кейде экологиялық мәселе болады.

Нұсқалық жауап:

• Қара көмір энергиясы мол, бірақ жанған кезде экологиялық мәселелер туындайды.

4-тапсырма. Пікір жазу

«Қара көмірдің Қазақстан экономикасы үшін маңызы» туралы 3-4 сөйлем жазу.

Нұсқалық жауап:

• Қара көмір Қазақстанның энергетикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.

• Ол металлургия мен өнеркәсіптің дамуына үлес қосады.

• Көмір энергетикалық және экономикалық маңызды ресурс болып табылады.

• Қара көмірді тиімді пайдалану экологиялық таза технологияларды қолдануды талап етеді.

5-тапсырма. Дұрыс/қате

Сөйлемді тексеріңіз:

• Дұрыс: «Қара көмір Шығыс Қазақстан мен Қарағанды облысында негізгі кен орындары бар.»

• Қате: «Қара көмір тек химияда ғана қолданылады.»

Нұсқалық жауап:

• Дұрыс: бірінші сөйлем

• Қате: екінші сөйлем

III. Бақылау сұрақтары (5 сұрақ)

1. Қара көмір дегеніміз не және ол қалай түзіледі?

2. Қара көмірдің құрамында қандай элементтер бар?

3. Қара көмірдің Қазақстан экономикасы үшін қандай маңызы бар?

4. Қара көмірді қолданудың негізгі салалары қандай?

5. Қара көмірді тиімді әрі экологиялық таза пайдалану не үшін маңызды?

13-САБАҚ. Мыс кендері

I. Теориялық түсінік

Мыс кендері – мыс (Cu) элементін өндіруге арналған табиғи қазба. Мыс – электр өткізгіштік қасиеті жоғары, коррозияға төзімді металл, сондықтан электротехника, құрылыс, машина жасау, химия және өндірістің көптеген салаларында қолданылады.

Мыс кендері мыс сульфиді (CuFeS₂) немесе мыс оксиді (Cu₂O, CuO) түрінде кездеседі. Кеннің құрамындағы мыс мөлшері оның сапасын анықтайды: таза мыс жоғары пайызда металдық элементті қамтиды, ал төмен сапалы кенде қосымша қоспалар болады.

Қазақстандағы мыс кендері елдің экономикалық дамуына үлкен үлес қосады. Ірі кен орындары Оңтүстік Қазақстан, Жезқазған, Қарағанды облыстарында орналасқан. Мыс өндіру өнеркәсібі экспорттық өнім алу үшін де маңызды, себебі мыс халықаралық нарықта сұранысқа ие.

Мыс өндірісінің негізгі кезеңдері:

1. Шикізатты өндіру – кенді ашық немесе жерасты әдісімен алу.

2. Жеке қоспаларды бөлу – мыс құрамындағы күкірт, темір және басқа қоспаларды алу.

3. Тазалау және балқыту – таза мыс алу үшін металлургиялық өңдеу.

4. Өндірістік қолдану – электр сымдар, құбырлар, құрылыс материалдары және басқа өнеркәсіптік өнімдер жасау.

Мыс кендерін зерттеу оқушыларға:

• табиғи ресурстардың экономикалық және индустриялық маңызын түсінуге;

• металлургия саласының негізгі өндірістік кезеңдерін білуге;

• ресурстарды тиімді пайдалану және экологиялық аспектілерді ескеру қажеттілігін ұғынуға мүмкіндік береді.

Қазақстанның мыс кендері – стратегиялық ресурстар қатарында, олар елдің өндірістік және экспорттық әлеуетін арттырады.

II. Тапсырмалар (нұсқалықпен)

1-тапсырма. Сөйлемдерді толықтыру

1. Мыс кендері – бұл ________ элементін өндіруге арналған табиғи қазба.

2. Қазақстандағы ірі мыс кен орындары ________, ________ және ________ облыстарында орналасқан.

Нұсқалық жауап:

1. Мыс кендері – бұл мыс (Cu) элементін өндіруге арналған табиғи қазба.

2. Қазақстандағы ірі мыс кен орындары Оңтүстік Қазақстан, Жезқазған, Қарағанды облыстарында орналасқан.

2-тапсырма. Өндіріс кезеңдерін дұрыс тәртіппен қою

Берілген кезеңдерді реттеңіз:

• Шикізатты өндіру

• Тазалау және балқыту

• Жеке қоспаларды бөлу

• Өндірістік қолдану

Нұсқалық жауап:

1. Шикізатты өндіру

2. Жеке қоспаларды бөлу

3. Тазалау және балқыту

4. Өндірістік қолдану

3-тапсырма. Сөздің дәлдігі

Берілген сөйлемді ойды айқын жеткізу үшін түзетіңіз:
Мыс пайдалы металл, өндірісте көп қолданылады.

Нұсқалық жауап:

• Мыс – электр өткізгіштік қасиеті жоғары және өнеркәсіпте кең қолданылатын металл.

4-тапсырма. Пікір жазу

«Мыс кендерінің Қазақстан экономикасы үшін маңызы» туралы 3-4 сөйлем жазу.

Нұсқалық жауап:

• Мыс кендері Қазақстанның индустриялық дамуына үлес қосады.

• Мыс өнеркәсіптің көптеген саласында қолданылады: электротехника, құрылыс, машина жасау.

• Ірі кен орындары экспортқа шығарылады, елдің экономикалық әлеуетін арттырады.

• Мыс өндірісін тиімді пайдалану стратегиялық маңызды.

5-тапсырма. Дұрыс/қате

Сөйлемді тексеріңіз:

• Дұрыс: «Мыс кендері электр өткізгіштік қасиеті жоғары металл алу үшін қолданылады.»

• Қате: «Мыс кендері тек құрылыс үшін ғана пайдаланылады.»

Нұсқалық жауап:

• Дұрыс: бірінші сөйлем

• Қате: екінші сөйлем

III. Бақылау сұрақтары (5 сұрақ)

1. Мыс кендері дегеніміз не?

2. Қазақстандағы мыс кен орындары қай облыстарда орналасқан?

3. Мыс өндірісінің негізгі кезеңдері қандай?

4. Мыс металлінің қолдану салалары қандай?

5. Мыс кендерінің экономикалық және стратегиялық маңызы неде?

14-САБАҚ

Алматы метросы. Сөз дәлдігі

I. Теориялық түсінік

Алматы метросы – Алматы қаласындағы қоғамдық көліктің маңызды бөлігі, қала тұрғындары мен қонақтарына жылдам, ыңғайлы және қауіпсіз қозғалыс қызметін ұсынады. Метро желісінің құрылуы қаланың инфрақұрылымын дамытып, жол-көлік кептелістерін азайтуға мүмкіндік береді. Қазіргі таңда Алматы метросы бірнеше станцияны қамтиды және қаланың басты бағыттарын байланыстырады.

Метроның маңызды артықшылықтары:

1. Жылдамдық – пойыздар жол қозғалысынан тәуелсіз жүреді, көлік кептелісін болдырмайды.

2. Қауіпсіздік – арнайы технологиялар мен бақылау жүйелері арқылы жолаушылардың қауіпсіздігі қамтамасыз етіледі.

3. Экологиялық таза – электр энергиясын қолдану арқылы қаланың ауа сапасын жақсартады.

4. Ыңғайлылық – станциялар мен пойыздар заманауи стандарттарға сай жасалған.

Сөз дәлдігі – ойды нақты, түсінікті және шатасусыз жеткізу қабілеті. Метро туралы баяндағанда сөздің дәлдігі ерекше маңызды, себебі ақпараттың тарихи, техникалық және инфрақұрылымдық аспектілері шатаспай берілуі қажет.

Сөздің дәлдігі мен ойдың айқындылығын сақтау үшін:

• Нақты терминдер қолдану: метро, станция, пойыз, инфрақұрылым.

• Қысқа және түсінікті сөйлемдер: артық сөзді алып тастау.

• Логикалық байланыс: сөйлемдер бір-бірімен дұрыс жалғасуы.

Мысалы:

• Дұрыс: «Алматы метросы қаланың негізгі бағыттарын байланыстырады.»

• Дұрыс: «Метро пойыздары жылдам, қауіпсіз және ыңғайлы қозғалыс қызметін ұсынады.»

Сабақта оқушылар Алматы метросының маңызын түсінеді және сөздің дәлдігі арқылы ойды нақты жеткізу дағдысын дамытады.

II. Тапсырмалар (нұсқалықпен)

1-тапсырма. Сөйлемдерді түзету

Берілген сөйлемдерді сөздің дәлдігі мен ойдың айқындылығына сай өзгертіңіз:

1. Алматы метросы – бұл қала үшін жақсы көлік, станциялар маңызды.

2. Пойыздар жылдам және адамдарға ыңғайлы, қызмет көрсетеді.

Нұсқалық жауап:

1. Алматы метросы қаланың негізгі бағыттарын байланыстырады.

2. Метро пойыздары жылдам, қауіпсіз және ыңғайлы қызмет көрсетеді.

2-тапсырма. Артық сөздерді алып тастау

Сөйлемнен қажетсіз сөздерді алып, ойды нақты жеткізіңіз:
Алматы метросы бұл өте маңызды және ыңғайлы көлік, қала тұрғындары пайдаланады.

Нұсқалық жауап:

• Алматы метросы – маңызды және ыңғайлы көлік.

3-тапсырма. Сөздердің дұрыс тәртібі

Сөздерді пайдаланып сөйлем құрыңыз:

• Метро / жолаушыларға / жылдам / қозғалыс / қамтамасыз етеді

Нұсқалық жауап:

• Метро жолаушыларға жылдам қозғалыс қызметін қамтамасыз етеді.

4-тапсырма. Пікір жазу

«Алматы метросының қала үшін маңызы» туралы 3-4 сөйлем жазу.

Нұсқалық жауап:

• Алматы метросы қаланың инфрақұрылымын дамытады.

• Метро қозғалысы жылдам және қауіпсіз.

• Бұл қоғамдық көліктің экологиялық таза түрі.

• Метро жолаушыларға ыңғайлы және заманауи қызмет ұсынады.

5-тапсырма. Дұрыс/қате

Сөйлемді тексеріңіз:

• Дұрыс: «Метро пойыздары қала тұрғындары үшін жылдам және қауіпсіз көлік қызметін қамтамасыз етеді.»

• Қате: «Метро кейде жылдам, кейде баяу, бірақ қала үшін маңызды.»

Нұсқалық жауап:

• Дұрыс: бірінші сөйлем

• Қате: екінші сөйлем

III. Бақылау сұрақтары (5 сұрақ)

1. Алматы метросы қандай қызмет атқарады?

2. Метроның маңызды артықшылықтары қандай?

3. Сөздің дәлдігі ойды жеткізуде қандай рөл атқарады?

4. Ойды айқын жеткізу үшін сөйлемдерді қалай құру керек?

5. Метро туралы сөйлемдерде сөздің дәлдігін қалай қолдануға болады?

15-САБАҚ

Мұнай индустриясы

I. Теориялық түсінік

Мұнай индустриясы – табиғи қазба мұнайды өндіру, өңдеу және қолдану саласын қамтитын экономикалық және техникалық сала. Мұнай – көмірсутек құрамындағы органикалық шикізат, энергия көзі және химия өнеркәсібінің негізгі шикізаты. Ол энергетикадан бастап химиялық өнімдер өндіруге дейін көптеген салаларда маңызды рөл атқарады.

Мұнайдың пайда болуы миллиондаған жылдар бойы органикалық қалдықтардың геологиялық процестер әсерінде көмірсутек қоспаларына айналуы арқылы жүзеге асады. Мұнайдың химиялық құрамы әр түрлі, құрамында көміртек (C) мен сутек (H) басым, аз мөлшерде күкірт, оттек, азот және минералды қоспалар болады. Мұнайдың сапасы құрамындағы көмірсутектердің түріне, қоспаларының мөлшеріне және тығыздығына байланысты бағаланады.

Мұнай индустриясының негізгі кезеңдері:

1. Шикізатты барлау және өндіру – мұнай кен орындарын іздеу, геологиялық зерттеу, ұңғымалар бұрғылау және шикізатты алу.

2. Мұнайды өңдеу – крекинг, реформинг, дистилляция және басқа технологиялар арқылы мұнайдан бензин, дизель, керосин, мазут сияқты өнімдер алу.

3. Өнімдерді тасымалдау және сақтау – мұнайды құбыр желілері, цистерналар арқылы өңдеу зауыттарына жеткізу және сақтау.

4. Өндірістік қолдану – энергетикада отын ретінде, химия өнеркәсібінде синтетикалық өнімдер, пластмассалар, дәрі-дәрмектер жасау үшін пайдалану.

Қазақстан мұнай индустриясында ірі рөл атқарады. Маңғыстау, Қызылорда, Ақтау және Атырау облыстары еліміздің негізгі мұнай өндіру аймақтары болып саналады. Қазақстандық мұнай өндірісі халықаралық нарыққа экспортталады және елдің экономикалық дамуы мен энергетикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.

Мұнай индустриясы тек экономикалық мәнге ие емес, сонымен қатар экологиялық аспектілерді де қамтиды. Мұнай өндіру мен өңдеу кезінде қоршаған ортаға әсерді азайту, қалдықтарды тиімді пайдалану және экологиялық таза технологияларды енгізу маңызды. Сонымен қатар, мұнай бағасының әлемдік нарықтағы өзгерісі экономиканың тұрақтылығына тікелей әсер етеді.

Мұнай индустриясын зерттеу оқушыларға:

• табиғи ресурстардың пайда болу заңдылықтарын түсінуге;

• энергетикалық және экономикалық маңызын бағалауға;

• өндірістік және экологиялық аспектілерді ескере отырып, ресурстарды тиімді пайдалану қажеттілігін ұғынуға мүмкіндік береді.

Қазақстандағы мұнай индустриясы – стратегиялық сала. Ол елдің өндірістік әлеуетін арттырады, халықаралық нарықта бәсекеге қабілеттілікті қамтамасыз етеді және энергетикалық қауіпсіздікті нығайтады. Мұнайды дұрыс басқару және өңдеу экономикалық, экологиялық және әлеуметтік тұрақтылықты сақтаудың басты факторлары болып табылады.

II. Тапсырмалар (нұсқалықпен)

1-тапсырма. Сөйлемдерді толықтыру

1. Мұнай индустриясы – бұл ________ өндіру, өңдеу және қолдану саласын қамтитын сала.

2. Қазақстанның негізгі мұнай өндіру аймақтары – ________, ________ және ________ облыстары.

Нұсқалық жауап:

1. Мұнай индустриясы – бұл табиғи мұнайды өндіру, өңдеу және қолдану саласын қамтитын сала.

2. Қазақстанның негізгі мұнай өндіру аймақтары – Маңғыстау, Қызылорда, Атырау облыстары.

2-тапсырма. Өндіріс кезеңдерін дұрыс тәртіппен қою

Берілген кезеңдерді реттеңіз:

• Өнімдерді тасымалдау және сақтау

• Шикізатты барлау және өндіру

• Өндірістік қолдану

• Мұнайды өңдеу

Нұсқалық жауап:

1. Шикізатты барлау және өндіру

2. Мұнайды өңдеу

3. Өнімдерді тасымалдау және сақтау

4. Өндірістік қолдану

3-тапсырма. Сөздің дәлдігі

Берілген сөйлемді ойды айқын жеткізу үшін түзетіңіз:
Мұнай пайдалы, өнеркәсіпте және энергияда қолданылады.

Нұсқалық жауап:

• Мұнай – энергия көзі және өнеркәсіпте әртүрлі өнімдер алу үшін қолданылатын маңызды табиғи ресурс.

4-тапсырма. Пікір жазу

«Мұнай индустриясының Қазақстан экономикасы үшін маңызы» туралы 3-4 сөйлем жазу.

Нұсқалық жауап:

• Мұнай индустриясы Қазақстанның экономикалық дамуына үлкен үлес қосады.

• Мұнай экспортқа шығарылады және халықаралық нарықта сұранысқа ие.

• Мұнай энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етеді.

• Өндірістік және экологиялық тиімділікті сақтау маңызды.

5-тапсырма. Дұрыс/қате

Сөйлемді тексеріңіз:

• Дұрыс: «Мұнай индустриясы Қазақстан экономикасының стратегиялық саласы болып табылады.»

• Қате: «Мұнай тек энергия үшін ғана пайдаланылады.»

Нұсқалық жауап:

• Дұрыс: бірінші сөйлем

• Қате: екінші сөйлем

III. Бақылау сұрақтары (5 сұрақ)

1. Мұнай индустриясы дегеніміз не?

2. Мұнай қалай түзіледі және оның құрамында қандай элементтер бар?

3. Қазақстандағы мұнай өндіру аймақтары қай облыстарда орналасқан?

4. Мұнай индустриясының негізгі өндіріс кезеңдері қандай?

5. Мұнай индустриясының экономикалық және экологиялық мәні неде?

16-САБАҚ. Әлемнің ірі индустриялық алпауыттары Қазақстанда. Сөз дәлдігі

I. Теориялық түсінік

Қазақстан – табиғи ресурстарға бай, индустриялық әлеуеті жоғары ел. Ел аумағында әлемдік деңгейдегі ірі индустриялық алпауыттар жұмыс істейді, олар экономика, экспорт және өнеркәсіп саласында маңызды рөл атқарады. Индустриялық алпауыттар – өндірістің әртүрлі салаларында кең ауқымды өндірістік қуаты бар, технологиялық жетілдірілген кәсіпорындар.

Қазақстандағы ең ірі индустриялық алпауыттар негізінен металлургия, мұнай-газ, энергетика және химия саласында шоғырланған. Мысалы:

• Қарағанды металлургиялық комбинаты – болат және темір өндірісінде жетекші.

• Жезқазған мыс комбинаты – мыс өндіру және өңдеу бойынша ірі кәсіпорын.

• Теңізшевройл (ТШО) – мұнай өндіруде халықаралық стандарттарға сай жұмыс істейтін компания.

• «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ – мұнай мен газ саласының ұлттық операторы, ірі халықаралық жобаларды жүзеге асырады.

Индустриялық алпауыттар елдің экономикалық дамуында маңызды:

1. Экономикалық өсім – өнім шығару көлемін арттырады, экспорттық кірісті қамтамасыз етеді.

2. Жұмыс орындары – халыққа тұрақты еңбек жағдайын береді.

3. Технологиялық прогресс – жаңа технологиялар енгізіледі, ғылыми зерттеулер дамиды.

4. Халықаралық ынтымақтастық – халықаралық нарықта Қазақстанның беделін арттырады.

Сөз дәлдігі – ойды нақты, шатасусыз және түсінікті жеткізу қабілеті. Индустриялық алпауыттар туралы баяндағанда сөздің дәлдігі маңызды, себебі ақпарат техникалық, экономикалық және өндірістік сипатқа ие. Сөздің дәлдігі арқылы оқушылар:

• күрделі ақпаратты нақты жеткізуді үйренеді;

• тарихи, экономикалық және техникалық мәліметтерді шатастырмай баяндайды;

• ойды қысқа және логикалық түрде тұжырымдайды.

Мысалы:

• Дұрыс: «Жезқазған мыс комбинаты мыс өндіру және өңдеуде Қазақстанның ірі кәсіпорны болып саналады.»

• Қате: «Жезқазған комбинаты мыс шығарады, бәрі жақсы жұмыс істейді.»

Сабақта сөздің дәлдігіне назар аудару оқушылардың ойлау мәдениетін арттырады, жазылым мен ауызекі баяндау дағдыларын жетілдіреді, ақпаратты нақты әрі сенімді жеткізуді үйретеді.

II. Тапсырмалар (нұсқалықпен)

1-тапсырма. Сөйлемдерді түзету

Берілген сөйлемдерді сөздің дәлдігі мен ойдың айқындылығына сай өзгертіңіз:

1. Қарағанды комбинаты болат шығарады, үлкен өндіріс.

2. ТШО мұнай алады, халықаралық жобалар бар.

Нұсқалық жауап:

1. Қарағанды металлургиялық комбинаты – болат өндірісінде жетекші кәсіпорын.

2. Теңізшевройл (ТШО) – халықаралық стандарттарға сай жұмыс істейтін ірі мұнай өндіру компаниясы.

2-тапсырма. Артық сөздерді алып тастау

Сөйлемнен қажетсіз сөздерді алып, ойды нақты жеткізіңіз:
ҚазМұнайГаз үлкен компания, мұнай мен газ шығарады, халықаралық жобалар бар.

Нұсқалық жауап:

• «ҚазМұнайГаз» – мұнай мен газ саласында халықаралық жобаларды жүзеге асыратын ірі компания.

3-тапсырма. Сөздердің дұрыс тәртібі

Сөздерді пайдаланып сөйлем құрыңыз:

• Қазақстан / индустриялық алпауыттары / экономикалық / маңызды / рөл атқарады

Нұсқалық жауап:

• Қазақстанның индустриялық алпауыттары экономикалық тұрғыдан маңызды рөл атқарады.

4-тапсырма. Пікір жазу

«Қазақстандағы ірі индустриялық алпауыттардың маңызы» туралы 3-4 сөйлем жазу.

Нұсқалық жауап:

• Ірі индустриялық кәсіпорындар Қазақстан экономикасының дамуына үлес қосады.

• Олар жұмыс орындарын құрады және халықаралық нарықта бәсекеге қабілеттілікті қамтамасыз етеді.

• Жаңа технологиялар енгізу арқылы ғылыми прогресті дамытады.

• Индустриялық алпауыттар елдің стратегиялық маңызды секторын құрайды.

5-тапсырма. Дұрыс/қате

Сөйлемді тексеріңіз:

• Дұрыс: «Қазақстанның ірі индустриялық кәсіпорындары экономикалық және технологиялық даму үшін маңызды.»

• Қате: «Индустриялық алпауыттар тек жұмыс орындарын береді, басқа ештеңе істемейді.»

Нұсқалық жауап:

• Дұрыс: бірінші сөйлем

• Қате: екінші сөйлем

III. Бақылау сұрақтары (5 сұрақ)

1. Қазақстандағы ірі индустриялық алпауыттар қандай салаларда жұмыс істейді?

2. Қарағанды металлургиялық комбинаты мен Жезқазған мыс комбинатының ерекшеліктері қандай?

3. Индустриялық алпауыттар экономикаға қалай әсер етеді?

4. Сөз дәлдігі ойды жеткізуде қандай рөл атқарады?

5. Индустриялық алпауыттар туралы мәтінді қалай қысқа және нақты жеткізуге болады?

17-САБАҚ. Ұлттық мәдениеттің жаһандану үрдісі

I. Теориялық түсінік

Жаһандану – бұл әлемдік экономикалық, саяси, мәдени және ақпараттық байланыстардың қарқынды дамуы нәтижесінде елдер мен халықтардың өзара әрекеттесу процесі. Жаһандану үрдісі мәдени салада да көрініс табады, бұл ұлттық мәдениетке әсер етеді, жаңа трендтер мен технологияларды енгізеді.

Ұлттық мәдениет – халықтың тарихи даму барысында қалыптасқан, дәстүр, тіл, өнер, салт-дәстүр және өмір салтын қамтитын мәдени жүйе. Ол халықтың рухани, эстетикалық және әлеуметтік құндылықтарын көрсетеді.

Жаһандану процесі ұлттық мәдениетке келесі ықпалдарды тигізеді:

1. Позитивті ықпал:

   • Халықаралық мәдени тәжірибемен танысу, жаңа технологиялар мен ақпараттық құралдарды қолдану.

   • Өнер, музыка, кино және әдебиет саласында шығармашылық алмасу.

   • Туризм және халықаралық байланыстар арқылы мәдени диалогты дамыту.

2. Негативті ықпал:

   • Халықтық дәстүрлер мен салт-дәстүрлердің жоғалуы.

   • Тілдік және этникалық ерекшеліктердің біртіндеп азаюы.

   • Мәдени стереотиптер мен шетелдік трендтердің үстемдігі.

Ұлттық мәдениетті сақтау және дамыту үшін:

• Тілдік нормаларды сақтау – әдеби тілдің, сөздердің дәлдігін және ауызекі сөйлеу мәдениетін сақтау.

• Салт-дәстүрлерді насихаттау – ұлттық мерекелер, қолөнер, дәстүрлі өнерді дәріптеу.

• Мәдени білім беру – мектепте, университетте ұлттық мәдениетке байланысты пәндерді оқыту.

• Ақпараттық мәдениет – заманауи медиа мен интернет арқылы ұлттық мәдени құндылықтарды тарату.

Жаһандану мен ұлттық мәдениеттің өзара байланысын түсіну оқушыларға:

• әлемдік мәдени үрдістерді талдай білуге;

• ұлттық құндылықтарды қорғау және дамыту қажеттілігін түсінуге;

• заманауи технологияларды ұлттық мәдениетке үйлестіруді үйренуге мүмкіндік береді.

Сөз дәлдігі бұл тақырыпта ерекше маңызды: мәтіннің нақты құрылуы, ойдың айқын жеткізілуі, ұлттық мәдениет пен жаһандану арасындағы байланысты шатастырмай көрсету – оқушылардың ғылыми ойлау дағдысын жетілдіреді.

II. Тапсырмалар (нұсқалықпен)

1-тапсырма. Сөйлемдерді толықтыру

1. Ұлттық мәдениет – бұл халықтың ________, ________ және ________ құндылықтарын көрсететін жүйе.

2. Жаһандану процесі мәдени салада ________ және ________ ықпал етеді.

Нұсқалық жауап:

1. Ұлттық мәдениет – бұл халықтың салт-дәстүр, тіл, өнер құндылықтарын көрсететін жүйе.

2. Жаһандану процесі мәдени салада позитивті және негативті ықпал етеді.

2-тапсырма. Мәдени ықпалдарды бөліп көрсету

Берілген әсерлерді дұрыс топтастырыңыз:

• Халықтық дәстүрлердің жоғалуы

• Шетелдік трендтерді меңгеру

• Туризм арқылы мәдени диалог

• Тілдік ерекшеліктердің азаюы

Нұсқалық жауап:

• Позитивті: Шетелдік трендтерді меңгеру, Туризм арқылы мәдени диалог

• Негативті: Халықтық дәстүрлердің жоғалуы, Тілдік ерекшеліктердің азаюы

3-тапсырма. Сөздің дәлдігі

Берілген сөйлемді ойды нақты жеткізу үшін түзетіңіз:
Жаһандану мәдениетке әсер етеді, кейде жақсы, кейде жаман.

Нұсқалық жауап:

• Жаһандану ұлттық мәдениетке әртүрлі әсер етеді: позитивті және негативті ықпал көрсетеді.

4-тапсырма. Пікір жазу

«Ұлттық мәдениетті жаһандану кезеңінде сақтау» туралы 3-4 сөйлем жазу.

Нұсқалық жауап:

• Ұлттық мәдениетті сақтау – халықтың рухани дамуы үшін маңызды.

• Салт-дәстүрлер мен тілдік нормаларды насихаттау қажет.

• Заманауи технологияларды пайдаланып ұлттық құндылықтарды тарату тиімді.

• Жаһандану кезеңінде мәдени білім мен ақпараттық мәдениетті дамыту керек.

5-тапсырма. Дұрыс/қате

Сөйлемді тексеріңіз:

• Дұрыс: «Жаһандану ұлттық мәдениетке әртүрлі әсер етеді, бірақ құндылықтарды сақтау маңызды.»

• Қате: «Жаһандану тек мәдениетке зиян келтіреді, еш пайдалы нәрсе жоқ.»

Нұсқалық жауап:

• Дұрыс: бірінші сөйлем

• Қате: екінші сөйлем

III. Бақылау сұрақтары (5 сұрақ)

1. Ұлттық мәдениет дегеніміз не және оның құрамына не кіреді?

2. Жаһандану ұлттық мәдениетке қандай позитивті және негативті әсер етеді?

3. Ұлттық мәдениетті сақтау үшін қандай шаралар қолданылуы тиіс?

4. Сөз дәлдігі тақырыпты түсіндіруде қандай рөл атқарады?

5. Заманауи технологияларды ұлттық мәдениетке қалай үйлестіруге болады?

18-САБАҚ. Тілдік норма. Ғылыми стиль

I. Теориялық түсінік

Тілдік норма – тілдің дұрыс қолданылуын, грамматикалық, лексикалық және орфографиялық талаптарға сәйкестігін қамтамасыз ететін жүйе. Ол сөйлеу мен жазудағы бірізділікті сақтап, ойды нақты жеткізуге мүмкіндік береді. Тілдік норманы сақтау оқушылардың қарым-қатынас мәдениетін, ақпаратты дұрыс беру дағдыларын дамытады.

Ғылыми стиль – ақпаратты дәл, логикалық және дәлелді түрде жеткізуге арналған сөйлеу және жазу стилі. Ғылыми стильде мәтіннің құрылымы нақты, сөйлемдер қысқа әрі логикалық байланыста болады. Бұл стильдің басты ерекшеліктері:

1. Дәлдік – ойды шатастырмай, нақты терминдер мен ұғымдар арқылы жеткізу.

2. Объективтілік – субъективтік пікірлер мен эмоциядан аулақ болу.

3. Логикалық құрылым – деректерді жүйелі, себеп-салдарлық байланысқа сүйеніп баяндау.

4. Мәнерлілік емес, ақпараттылық – көркем сөздерді артық қолданбай, ғылыми фактілерге сүйену.

Ғылыми стильдің негізгі компоненттері:

• Терминология – салаға тән нақты сөздер мен ұғымдар.

• Сөйлем құрылымы – толық, анықталған синтаксистік байланыс.

• Деректер мен дәлелдер – фактілер, статистика, зерттеу нәтижелері.

Тілдік норманы сақтау және ғылыми стильді қолдану оқушыларға:

• ақпаратты дәл жеткізуді;

• жазбаша және ауызекі баяндау мәдениетін дамыту;

• ғылыми мәтіндермен жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыру;

• ойды жүйелі түрде талдай және тұжырымдай білуге мүмкіндік береді.

Мысалы, ғылыми стильдегі сөйлем:

• Дұрыс: «Қазақстандағы мұнай индустриясы елдің экономикалық дамуында стратегиялық рөл атқарады.»

• Қате: «Мұнай Қазақстанға көп пайда әкеледі, бәрі жақсы.»

Тілдік норма мен ғылыми стильді меңгеру оқушыларды сыни ойлауға, ғылыми зерттеулер жүргізуге, ақпаратты жүйелі талдауға үйретеді. Бұл дағдылар тек мектепте ғана емес, болашақта кәсіби салада да аса маңызды.

II. Тапсырмалар (нұсқалықпен)

1-тапсырма. Сөйлемдерді түзету

Берілген сөйлемдерді ғылыми стильге сай өзгертіңіз:

1. Мұнай Қазақстанға көп пайда береді, бәрі жақсы.

2. Метро жақсы көлік, жылдам әрі қауіпсіз.

Нұсқалық жауап:

1. Қазақстандағы мұнай индустриясы елдің экономикалық дамуында стратегиялық рөл атқарады.

2. Алматы метросы қаланың негізгі бағыттарын байланыстырады, пойыздары жылдам және қауіпсіз.

2-тапсырма. Артық сөздерді алып тастау

Сөйлемнен қажетсіз сөздерді алып, ойды нақты жеткізіңіз:
Қазақстандағы индустриялық алпауыттар үлкен, маңызды, жұмыс орындары бар.

Нұсқалық жауап:

• Қазақстандағы индустриялық алпауыттар экономикалық тұрғыдан маңызды және жұмыс орындарын қамтамасыз етеді.

3-тапсырма. Дәлдікпен сөйлем құру

Сөздерді пайдаланып ғылыми сөйлем жасаңыз:

• Тілдік норма / ақпаратты / жеткізуде / маңызды / ойды / сақтау

Нұсқалық жауап:

• Тілдік норманы сақтау ақпаратты жеткізуде ойды дәл жеткізу үшін маңызды.

4-тапсырма. Пікір жазу

«Ғылыми стильді қолданудың маңызы» туралы 3-4 сөйлем жазу.

Нұсқалық жауап:

• Ғылыми стиль ойды нақты жеткізуге мүмкіндік береді.

• Бұл стильде эмоция мен субъективтік пікірлер жоқ, тек деректерге сүйену басты.

• Мәтін логикалық және жүйелі құрылымға ие болады.

• Ғылыми стильді меңгеру оқушыларды сыни ойлауға және зерттеу дағдыларын дамытуға үйретеді.

5-тапсырма. Дұрыс/қате

Сөйлемді тексеріңіз:

• Дұрыс: «Тілдік норма мен ғылыми стиль ақпаратты нақты және логикалық жеткізуге мүмкіндік береді.»

• Қате: «Ғылыми стильде эмоция көп қолдану маңызды.»

Нұсқалық жауап:

• Дұрыс: бірінші сөйлем

• Қате: екінші сөйлем

III. Бақылау сұрақтары (5 сұрақ)

1. Тілдік норма дегеніміз не және оның мақсаты қандай?

2. Ғылыми стильдің негізгі ерекшеліктері қандай?

3. Ғылыми стильді қолданғанда қандай сөйлем құрылымдары пайдаланылады?

4. Сөздің дәлдігі мен тілдік норманы сақтау ойды жеткізуде қалай көмектеседі?

5. Ғылыми стильді меңгерудің оқушылар үшін практикалық маңызы неде?

19-САБАҚ. Экономикалық жаһандану. Сөзжасамдық тәсілдер

I. Теориялық түсінік

Экономикалық жаһандану – бұл елдердің экономикасының әлемдік нарыққа интеграциялануы, халықаралық сауда, қаржы және өндірістік байланыстар арқылы біртұтас экономикалық кеңістікке айналуы процесі. Экономикалық жаһандану елдердің экономикалық, технологиялық және әлеуметтік дамуына тікелей әсер етеді.

Қазақстан үшін экономикалық жаһандану маңызды, себебі ол:

1. Экономикалық өсім – шетелдік инвестициялар тарту, экспортты арттыру, өндірістік қуатты кеңейту.

2. Инновация және технология – халықаралық тәжірибе мен жаңа технологияларды қолдану.

3. Кәсіптік мамандықтарды дамыту – жаңа салаларда жұмыс орындарын құру.

4. Халықаралық қатынас – экономикалық және саяси ынтымақтастықты нығайту.

Экономикалық жаһандану елдің ішкі нарығын сыртқы нарыққа қосады, әлемдік баға мен сұранысқа тәуелді етеді. Бұл процесс кейде жергілікті өндірістердің бәсекеге қабілеттілігін төмендетуі мүмкін, бірақ ұзақ мерзімде инновациялық даму мен экономикалық тұрақтылыққа жол ашады.

Сөзжасамдық тәсілдер – жаңа сөздерді, терминдерді жасау, ақпаратты қысқа әрі нақты жеткізу үшін қолданылады. Бұл тәсіл ұлттық тілдің дамуына және ғылыми, экономикалық мәтіндерді дәл жеткізуге мүмкіндік береді.

Негізгі сөзжасамдық тәсілдер:

1. Қосымша арқылы сөз жасау – мысалы, «инвестиция» → «инвестициялық», «экспорт» → «экспорттау».

2. Құрама сөздер жасау – екі немесе одан да көп сөздерді біріктіру арқылы жаңа ұғым жасау: «жаһандық нарық», «экономикалық саясат».

3. Сөздердің қысқаруы және аббревиатуралар – «GDP» (ЖІӨ), «UN» (БҰҰ), «IT» (ақпараттық технология).

4. Аналитикалық тәсіл – жаңа ұғымдарды бірнеше сөз арқылы жасау: «экономикалық тәуелділік», «инвестициялық климат».

Сөзжасамдық тәсілдерді қолдану оқушыларға:

• жаңа терминдер мен ұғымдарды тез меңгеруге;

• ғылыми және экономикалық мәтіндерді дұрыс және нақты жеткізуге;

• ойды қысқа, нақты және логикалық тұжырымдауға мүмкіндік береді.

Мысалы:

• Дұрыс: «Экономикалық жаһандану елдердің өндірістік, сауда және қаржы байланыстарын біріктіреді.»

• Қате: «Экономикалық жаһандану барлығы жақсы, әлеммен байланыста бәрі оңай.»

Сөзжасамдық тәсілдерді меңгеру арқылы оқушылар экономикалық және ғылыми мәтіндердегі ұғымдарды дұрыс қолдануды үйренеді, ойды нақты жеткізу дағдыларын жетілдіреді.

II. Тапсырмалар (нұсқалықпен)

1-тапсырма. Сөйлемдерді толықтыру

1. Экономикалық жаһандану – бұл елдердің экономикасының ________, ________ және ________ байланыстары арқылы бірігу процесі.

2. «Инвестициялық климат» сөзі жаңа ұғымты білдіретін ________ тәсіл арқылы жасалған.

Нұсқалық жауап:

1. Экономикалық жаһандану – бұл елдердің экономикасының өндірістік, сауда, қаржы байланыстары арқылы бірігу процесі.

2. «Инвестициялық климат» сөзі жаңа ұғымты білдіретін аналитикалық тәсіл арқылы жасалған.

2-тапсырма. Қосымша арқылы сөз жасау

Берілген сөздерден жаңа сөздер жасаңыз:

• Экспорт

• Инвестиция

• Жетілдіру

Нұсқалық жауап:

• Экспорт → экспорттау

• Инвестиция → инвестициялық

• Жетілдіру → жетілдірулі

3-тапсырма. Құрама сөздер жасау

Берілген сөздерді біріктіріп жаңа сөз тіркестері құрыңыз:

• Экономика / саясат

• Нарық / жаһандық

• Кәсіп / даму

Нұсқалық жауап:

• Экономикалық саясат

• Жаһандық нарық

• Кәсіптік даму

4-тапсырма. Пікір жазу

«Экономикалық жаһандану мен сөзжасамдық тәсілдердің маңызы» туралы 3-4 сөйлем жазу.

Нұсқалық жауап:

• Экономикалық жаһандану елдердің бір-бірімен қаржылық, өндірістік байланысын нығайтады.

• Сөзжасамдық тәсілдер арқылы жаңа экономикалық терминдер мен ұғымдарды оңай меңгеруге болады.

• Бұл тәсіл ойды нақты және ғылыми дәл жеткізуге мүмкіндік береді.

• Оқушылар экономикалық мәтіндерді түсініп, ойларын дұрыс тұжырымдай алады.

5-тапсырма. Дұрыс/қате

Сөйлемді тексеріңіз:

• Дұрыс: «Сөзжасамдық тәсілдер ғылыми және экономикалық мәтіндерде ұғымдарды нақты жеткізуге көмектеседі.»

• Қате: «Экономикалық жаһандану тек жақсы нәрсе, сөзжасамдық тәсілдер қажет емес.»

Нұсқалық жауап:

• Дұрыс: бірінші сөйлем

• Қате: екінші сөйлем

III. Бақылау сұрақтары (5 сұрақ)

1. Экономикалық жаһандану дегеніміз не және оның негізгі әсерлері қандай?

2. Қазақстан үшін экономикалық жаһандану не үшін маңызды?

3. Сөзжасамдық тәсілдер қандай мақсатта қолданылады?

4. Қосымша арқылы және құрама сөздер арқылы сөз жасау тәсілдерінің айырмашылығы неде?

5. Сөзжасамдық тәсілдерді меңгеру оқушыларға қандай практикалық дағды береді?

20-САБАҚ

Аумақтық жаһандану. Сөзжасамның аналитикалық тәсілі

I. Теориялық түсінік

Аумақтық жаһандану – бұл белгілі бір географиялық аумақтың (республика, өңір, мемлекеттер тобы) экономикасы, мәдениеті, саясаты мен әлеуметтік құрылымының жаһандық үрдістермен интеграциялануы. Аумақтық жаһандану халықаралық экономикалық және саяси байланыстар арқылы аймақтардың дамуына, ресурстар мен технологияларды тиімді пайдалануға ықпал етеді.

Қазақстан үшін аумақтық жаһандану маңызды, себебі ол:

1. Аймақтық интеграцияны дамытады – көрші елдер мен халықаралық экономикалық бірлестіктермен байланыс.

2. Инфрақұрылым мен логистика – көлік, энергетика және байланыс жүйелерін дамыту арқылы экономикалық өсімді қамтамасыз етеді.

3. Аймақтық бәсекеге қабілеттілік – жергілікті кәсіпорындардың халықаралық нарыққа шығуы, инвестициялар тарту.

4. Табиғи ресурстарды тиімді пайдалану – әртүрлі аймақтық экономикалық жобаларды жүзеге асыру арқылы өндірістік және экологиялық балансты сақтау.

Сөзжасамның аналитикалық тәсілі – жаңа сөз немесе ұғымды бірнеше сөз арқылы жасау, оның құрамындағы сөздердің мағынасына сүйеніп жаңа терминді дәл жеткізу. Бұл тәсіл ғылыми, экономикалық, әлеуметтік және мәдени мәтіндерді нақты жеткізуде өте маңызды.

Мысалы:

• «Аймақтық бәсекеге қабілеттілік» – бірнеше сөзден құралған ұғым, аймақтардың өзара салыстырмалы дамуын сипаттайды.

• «Инвестициялық жобалар» – аналитикалық тәсіл арқылы жасалған жаңа экономикалық термин.

• «Экономикалық интеграция» – елдер мен аймақтардың экономикалық бірлескен қызметін білдіретін құрама ұғым.

Аналитикалық тәсілдің артықшылығы:

• Ұғымның мәнін толық көрсету;

• Сөйлемді қысқа әрі нақты жеткізу;

• Жаңа сөздер мен терминдерді тез меңгеруге мүмкіндік береді.

Мысалы:

• Дұрыс: «Аумақтық жаһандану аймақтардың экономикалық және саяси байланысын нығайтады.»

• Қате: «Аумақтық жаһандану бәрін жақсартады, оңай болады.»

Сөзжасамның аналитикалық тәсілін меңгеру оқушыларға ойды жүйелі жеткізуді, ғылыми мәтіндерді дұрыс түсінуді және ұғымдарды нақты қолдануды үйретеді.

II. Тапсырмалар (нұсқалықпен)

1-тапсырма. Сөйлемдерді толықтыру

1. Аумақтық жаһандану – бұл ________, ________ және ________ байланыстар арқылы аймақтардың интеграциялануы.

2. «Аймақтық бәсекеге қабілеттілік» сөзі жаңа ұғымты білдіретін ________ тәсіл арқылы жасалған.

Нұсқалық жауап:

1. Аумақтық жаһандану – бұл экономикалық, саяси, әлеуметтік байланыстар арқылы аймақтардың интеграциялануы.

2. «Аймақтық бәсекеге қабілеттілік» сөзі жаңа ұғымты білдіретін аналитикалық тәсіл арқылы жасалған.

2-тапсырма. Құрама сөздер жасау

Берілген сөздерді біріктіріп аналитикалық тәсіл арқылы жаңа сөз тіркестері құрыңыз:

• Экономика / интеграция

• Инвестиция / жобалар

• Аймақ / даму

Нұсқалық жауап:

• Экономикалық интеграция

• Инвестициялық жобалар

• Аймақтық даму

3-тапсырма. Сөйлемдерді түзету

Берілген сөйлемдерді аналитикалық тәсіл мен сөздің дәлдігіне сай өзгертіңіз:

1. Аймақтық жаһандану барлығын жеңілдетеді, бәрі жақсы.

2. Экономика мен инвестициялар байланысты.

Нұсқалық жауап:

1. Аумақтық жаһандану аймақтардың экономикалық, саяси және әлеуметтік байланыстарын нығайтады.

2. Экономика мен инвестициялар арасындағы өзара байланыс аймақтық дамуға ықпал етеді.

4-тапсырма. Пікір жазу

«Аумақтық жаһандану мен аналитикалық сөзжасам тәсілінің маңызы» туралы 3-4 сөйлем жазу.

Нұсқалық жауап:

• Аумақтық жаһандану аймақтардың экономикасы мен саяси байланысын жақсартады.

• Сөзжасамның аналитикалық тәсілі жаңа ұғымдарды нақты жеткізуге мүмкіндік береді.

• Бұл тәсіл экономикалық және әлеуметтік мәтіндерде ақпаратты дұрыс түсінуді қамтамасыз етеді.

• Оқушылар ойларын жүйелі және дәл жеткізуді үйренеді.

5-тапсырма. Дұрыс/қате

Сөйлемді тексеріңіз:

• Дұрыс: «Аумақтық жаһандану аймақтар арасындағы экономикалық, саяси және әлеуметтік байланысты нығайтады.»

• Қате: «Аумақтық жаһандану бәрін жеңілдетеді, ешқандай нақты әсері жоқ.»

Нұсқалық жауап:

• Дұрыс: бірінші сөйлем

• Қате: екінші сөйлем

III. Бақылау сұрақтары (5 сұрақ)

1. Аумақтық жаһандану дегеніміз не және оның негізгі әсерлері қандай?

2. Қазақстан үшін аумақтық жаһандану не үшін маңызды?

3. Сөзжасамның аналитикалық тәсілі қандай мақсатта қолданылады?

4. Құрама сөздер арқылы жаңа экономикалық немесе әлеуметтік ұғымды қалай жеткізуге болады?

5. Аумақтық жаһандану мен сөзжасамның аналитикалық тәсілі оқушыларға қандай дағды береді?

21-САБАҚ. Ақпараттық-коммуникациялық жаһандану

I. Теориялық түсінік

Ақпараттық-коммуникациялық жаһандану (АКЖ) – бұл әлем елдерінің ақпараттық жүйелері мен коммуникациялық технологиялар арқылы өзара тығыз байланыста болу процесі. Бұл үрдіс жаһандық ақпарат алмасуды, білім беру, экономика, мәдениет және саясат саласында интеграцияны қамтамасыз етеді.

АКЖ процесі қазіргі заманауи қоғамда бірнеше маңызды аспектілерге әсер етеді:

1. Ақпараттық байланыс пен технология – интернет, мобильдік байланыс, әлеуметтік желілер арқылы мәлімет алмасу жылдамдығы артты.

2. Білім беру және ғылым – онлайн білім беру платформалары, ғылыми мәліметтер базасы және виртуалды зертханалар оқушылар мен студенттер үшін қолжетімді болды.

3. Экономикалық байланыс – электрондық сауда, онлайн бизнес, қаржы технологиялары арқылы халықаралық нарыққа қатысу.

4. Мәдениет және коммуникация – түрлі мәдениеттер арасындағы ақпарат алмасу, халықаралық жобалар, онлайн мәдени іс-шаралар.

5. Әлеуметтік қатынас – адамдардың әлеуметтік желілер арқылы қарым-қатынасы, ақпараттық мәдениетті дамытуға ықпал етеді.

АКЖ-ның артықшылықтары:

• ақпарат алмасудың жылдамдығы мен қолжетімділігі;

• білім мен ғылыми тәжірибені халықаралық деңгейде қолдану;

• экономикалық, мәдени және әлеуметтік интеграцияны дамыту.

АКЖ-ның тәуекелдері мен проблемалары:

• жеке деректердің қорғалмауы, киберқауіпсіздік мәселелері;

• ақпараттық шулы орта, жалған ақпарат таралуы;

• кейбір ұлттық мәдени құндылықтардың ақпарат ағынында азаюы.

Сөз дәлдігі мен тілдік норма АКЖ саласында ерекше маңызды. Ақпаратты дәл, нақты және ғылыми тілде жеткізу оқушылар мен пайдаланушыларға ақпаратты дұрыс қабылдауға мүмкіндік береді. Мәтін құрылымы логикалық және түсінікті болуы тиіс, терминология дәл қолданылуы қажет.

Мысалы:

• Дұрыс: «Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар білім беру саласында онлайн платформаларды дамытуға мүмкіндік береді.»

• Қате: «Интернет арқылы бәрі оңай, бәрі жақсы болады.»

АКЖ-ны түсіну оқушыларға заманауи технологияларды тиімді қолдануды, ақпаратты сыни тұрғыдан талдауды және коммуникациялық дағдыларын дамытуға жағдай жасайды.

II. Тапсырмалар (нұсқалықпен)

1-тапсырма. Сөйлемдерді толықтыру

1. Ақпараттық-коммуникациялық жаһандану – бұл әлем елдерінің ________ мен ________ арқылы өзара байланысы.

2. АКЖ білім беру саласында ________ платформаларды дамытуға мүмкіндік береді.

Нұсқалық жауап:

1. Ақпараттық-коммуникациялық жаһандану – бұл әлем елдерінің ақпараттық жүйелері мен коммуникациялық технологиялары арқылы өзара байланысы.

2. АКЖ білім беру саласында онлайн платформаларды дамытуға мүмкіндік береді.

2-тапсырма. Артық сөздерді алып тастау

Сөйлемнен қажетсіз сөздерді алып, ойды нақты жеткізіңіз:
Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар өте маңызды, жылдам, пайдалы және көп нәрсені шешеді.

Нұсқалық жауап:

• Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар білім беру мен ғылымда ақпарат алмасуды жылдам және тиімді етеді.

3-тапсырма. Сөз дәлдігі

Берілген сөйлемді түзетіңіз:
Интернет арқылы бәрі оңай, білім алу тез болады.

Нұсқалық жауап:

• Интернет пен ақпараттық-коммуникациялық технологиялар білім алуды жылдам әрі қолжетімді етеді.

4-тапсырма. Пікір жазу

«Ақпараттық-коммуникациялық жаһандану мен білім беру» туралы 3-4 сөйлем жазу.

Нұсқалық жауап:

• Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар білім беру саласында жаңа мүмкіндіктер ашады.

• Онлайн платформалар мен виртуалды зертханалар оқушылар мен студенттерге қолжетімді.

• Ақпаратты дәл жеткізу және сыни тұрғыдан талдау дағдылары дамиды.

• АКЖ оқу процесінде заманауи технологияларды тиімді пайдалануға жағдай жасайды.

5-тапсырма. Дұрыс/қате

Сөйлемді тексеріңіз:

• Дұрыс: «АКЖ білім беру, ғылым, экономика және мәдениет саласында ақпарат алмасуды жеңілдетеді.»

• Қате: «Ақпараттық-коммуникациялық жаһандану бәрін оңай және автоматты етеді.»

Нұсқалық жауап:

• Дұрыс: бірінші сөйлем

• Қате: екінші сөйлем

III. Бақылау сұрақтары (5 сұрақ)

1. Ақпараттық-коммуникациялық жаһандану дегеніміз не?

2. АКЖ білім беру мен ғылымға қалай әсер етеді?

3. Ақпараттық технологиялардың артықшылықтары мен тәуекелдері қандай?

4. Сөз дәлдігі мен тілдік норманың АКЖ саласында рөлі неде?

5. Оқушылар АКЖ арқылы қандай дағдыларды дамыта алады?

22-САБАҚ. Адамзат дамуының жаһандық мәселелері. Әдеби тілдің сөзжасамдық нормалары

I. Теориялық түсінік

Адамзат дамуының жаһандық мәселелері – бұл бүкіл адамзатқа ортақ, халықаралық деңгейде шешуді қажет ететін проблемалар мен қауіп-қатерлер. Оларға экономикалық теңсіздік, климаттық өзгерістер, қоршаған ортаның ластануы, энергетикалық ресурстардың тапшылығы, азық-түлік қауіпсіздігі, халықаралық қақтығыстар және пандемиялар жатады.

Жаһандық мәселелерді шешу үшін мемлекеттер, халықаралық ұйымдар, ғылыми қауымдастықтар және азаматтық қоғам бірігіп жұмыс істейді. Бұл бағыттағы жұмыстар білім мен ғылым, технология, коммуникация арқылы жүзеге асады.

Әдеби тілдің сөзжасамдық нормалары – бұл тілдің дұрыс, көркем және ғылыми тұрғыдан бай қолданылуын қамтамасыз ететін ережелер жүйесі. Әдеби тілде сөздің формасы мен мағынасы нақты сақталады, грамматикалық, лексикалық және орфографиялық нормаларға сәйкес қолданылады.

Сөзжасамдық нормалар әдеби тілде келесі мақсаттарда қолданылады:

1. Жаңа сөздер мен ұғымдар жасау – мысалы, «экологиялық қауіпсіздік», «энергетикалық ресурстар».

2. Терминдердің мағынасын нақтылау – бір сөз арқылы жеткізілмейтін ұғымды бірнеше сөз арқылы анық көрсету.

3. Мәтінді көркем және логикалық жеткізу – сөйлем құрылымы мен сөз қолдану әдеби тіл нормаларына сай болуы керек.

Әдеби тілдің сөзжасамдық нормаларын сақтау оқушыларға:

• ойды нақты, жүйелі және көркем жеткізу;

• ғылыми және әлеуметтік мәтіндерді дұрыс түсіну;

• жаңа ұғымдарды логикалық және дәл қолдану дағдыларын дамыту;

• ақпаратты мәдениетті және түсінікті түрде беру мүмкіндігін береді.

Мысалы:

• Дұрыс: «Қоршаған ортаның ластануы адамзаттың жаһандық мәселелерінің бірі болып табылады.»

• Қате: «Жерді ластадық, бәрі қиын, мәселе үлкен.»

Әдеби тілдің сөзжасамдық нормаларын меңгеру оқушыларға ойды дәл жеткізуге, ғылыми мәтіндермен жұмыс істеуге, сондай-ақ қоғамдағы маңызды проблемаларды түсініп, талдауға мүмкіндік береді.

II. Тапсырмалар (нұсқалықпен)

1-тапсырма. Сөйлемдерді толықтыру

1. Адамзат дамуының жаһандық мәселелеріне ________, ________ және ________ жатады.

2. «Экологиялық қауіпсіздік» сөзі жаңа ұғымты білдіретін ________ тәсіл арқылы жасалған.

Нұсқалық жауап:

1. Адамзат дамуының жаһандық мәселелеріне климаттық өзгерістер, қоршаған ортаның ластануы, энергетикалық ресурстардың тапшылығы жатады.

2. «Экологиялық қауіпсіздік» сөзі жаңа ұғымты білдіретін сөзжасамдық нормалар мен аналитикалық тәсіл арқылы жасалған.

2-тапсырма. Құрама сөздер жасау

Берілген сөздерді біріктіріп жаңа сөз тіркестері құрыңыз:

• Энергия / ресурстар

• Азық-түлік / қауіпсіздік

• Қоршаған орта / ластану

Нұсқалық жауап:

• Энергетикалық ресурстар

• Азық-түлік қауіпсіздігі

• Қоршаған ортаның ластануы

3-тапсырма. Сөйлемдерді түзету

Берілген сөйлемдерді әдеби тіл нормасына сай өзгертіңіз:

1. Жерді ластадық, бәрі қиын, мәселе үлкен.

2. Климат өзгерді, адамзатқа проблема.

Нұсқалық жауап:

1. Қоршаған ортаның ластануы адамзат үшін күрделі жаһандық мәселе болып табылады.

2. Климаттық өзгерістер адамзат дамуының маңызды жаһандық проблемаларының бірі болып табылады.

4-тапсырма. Пікір жазу

«Адамзат дамуының жаһандық мәселелері және әдеби тілдің сөзжасамдық нормалары» туралы 3-4 сөйлем жазу.

Нұсқалық жауап:

• Адамзат дамуының жаһандық мәселелері климаттық өзгерістер, қоршаған ортаның ластануы және энергия тапшылығын қамтиды.

• Әдеби тілдің сөзжасамдық нормалары ойды дәл және жүйелі жеткізуге мүмкіндік береді.

• Жаңа терминдер мен ұғымдарды дұрыс қолдану ғылым мен қоғамдағы маңызды тақырыптарды түсінуге көмектеседі.

• Бұл дағды оқушыларға ойларын нақты және көркем жеткізуді үйретеді.

5-тапсырма. Дұрыс/қате

Сөйлемді тексеріңіз:

• Дұрыс: «Әдеби тілдің сөзжасамдық нормаларын сақтау ойды дәл жеткізуге және жаһандық мәселелерді түсінуге мүмкіндік береді.»

• Қате: «Әдеби тіл нормаларын сақтамаған дұрыс, бәрі өздігінен түсінікті болады.»

Нұсқалық жауап:

• Дұрыс: бірінші сөйлем

• Қате: екінші сөйлем

III. Бақылау сұрақтары (5 сұрақ)

1. Адамзат дамуының жаһандық мәселелері дегеніміз не және негізгі түрлері қандай?

2. Әдеби тілдің сөзжасамдық нормаларының мақсаты неде?

3. Құрама сөздер арқылы жаңа ұғымдарды қалай жеткізуге болады?

4. Әдеби тіл нормасын сақтау оқушыларға қандай дағды береді?

5. Адамзат дамуының жаһандық мәселелері мен сөзжасамдық нормалардың байланысы неде?

23-САБАҚ. Адам өмірін қорғау – басты міндет. Адамның денсаулығы – қоғам байлығы

I. Теориялық түсінік

Адам өмірін қорғау – ең басты құндылық және қоғамның дамуындағы маңызды міндеттердің бірі. Адамның денсаулығы тек жеке адамның өмір сапасын емес, сонымен бірге қоғамның экономикалық, әлеуметтік және мәдени дамуын анықтайды. Денсаулық – бұл қоғам байлығы, себебі сау адам еңбекке қабілетті, білімді, шығармашыл және тиімді қызмет атқара алады.

Адам өмірін қорғаудың негізгі аспектілері:

1. Денсаулық сақтау жүйесі – ауруларды алдын алу, медициналық қызметтердің қолжетімділігі, вакцинация және ауруларды дер кезінде емдеу.

2. Тамақтану және қоршаған орта – сапалы азық-түлік, таза су, экологиялық таза орта адамның физикалық және психикалық денсаулығына әсер етеді.

3. Қауіпсіздік шаралары – жол қозғалысы, өнеркәсіп қауіпсіздігі, табиғи апаттардан қорғау.

4. Білім және ақпарат – адамның өмірін қорғау мен денсаулығын сақтау туралы дұрыс ақпарат беру, дене шынықтыру мен спортты дамыту.

Адамның денсаулығы – қоғам байлығы:

• Сау адам қоғамға еңбек ете алады, инновациялар мен мәдени құндылықтарды дамыта алады.

• Денсаулығы мықты халық мемлекеттің экономикалық тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

• Күшті денсаулық сақтау жүйесі қоғамдағы әлеуметтік теңсіздікті азайтады және өмір сапасын жақсартады.

Сөз дәлдігі мен әдеби тіл нормасын қолдану осы тақырыпта да маңызды: ғылыми және медициналық мәтіндерде ұғымдарды нақты жеткізу, ойды жүйелі айту оқушыларға дұрыс ақпаратты қабылдауға мүмкіндік береді.

Мысалы:

• Дұрыс: «Адам өмірін қорғау – басты міндет, ал денсаулық – қоғамның басты байлығы.»

• Қате: «Адам өмірі маңызды, денсаулық керек, бәрі дұрыс болу керек.»

Оқушыларға бұл тақырыпта білім беру олардың өмірді бағалау, қауіпсіздік пен денсаулықты сақтау мәдениетін қалыптастырады, сондай-ақ ғылыми мәтіндерді дұрыс қабылдауға және ойларын дәл жеткізуге үйретеді.

II. Тапсырмалар (нұсқалықпен)

1-тапсырма. Сөйлемдерді толықтыру

1. Адам өмірін қорғау – ________ құндылық және қоғамның маңызды ________.

2. Адамның денсаулығы – қоғамның ________, себебі сау адам ________.

Нұсқалық жауап:

1. Адам өмірін қорғау – ең басты құндылық және қоғамның маңызды міндеті.

2. Адамның денсаулығы – қоғамның байлығы, себебі сау адам еңбекке қабілетті, білімді және тиімді қызмет атқара алады.

2-тапсырма. Құрама сөздер жасау

Берілген сөздерді біріктіріп жаңа сөз тіркестері құрыңыз:

• Денсаулық / сақтау

• Қауіпсіздік / шаралары

• Әлеуметтік / мәдениет

Нұсқалық жауап:

• Денсаулық сақтау

• Қауіпсіздік шаралары

• Әлеуметтік мәдениет

3-тапсырма. Сөйлемдерді түзету

Берілген сөйлемдерді әдеби тіл нормасына сай өзгертіңіз:

1. Адам өмірі маңызды, денсаулық керек, бәрі дұрыс болу керек.

2. Денсаулық болса, бәрі оңай болады.

Нұсқалық жауап:

1. Адам өмірін қорғау – басты міндет, ал денсаулық – қоғамның байлығы.

2. Денсаулығы мықты адам қоғамға пайдалы қызмет атқара алады.

4-тапсырма. Пікір жазу

«Адам өмірін қорғау және денсаулық – қоғам байлығы» туралы 3-4 сөйлем жазу.

Нұсқалық жауап:

• Адам өмірін қорғау – қоғамдағы ең басты міндеттердің бірі.

• Денсаулық тек жеке адамның ғана емес, қоғамның байлығы болып табылады.

• Сау адам еңбекке қабілетті, білімді және шығармашыл болады.

• Бұл тақырып оқушыларға өмірді бағалау мәдениетін қалыптастырады.

5-тапсырма. Дұрыс/қате

Сөйлемді тексеріңіз:

• Дұрыс: «Денсаулық сақтау және адам өмірін қорғау – қоғам дамуының маңызды факторлары.»

• Қате: «Адамдар өздерін сақтаса, қоғам өзі дамиды, арнайы шаралар қажет емес.»

Нұсқалық жауап:

• Дұрыс: бірінші сөйлем

• Қате: екінші сөйлем

III. Бақылау сұрақтары (5 сұрақ)

1. Неліктен адам өмірін қорғау басты міндет болып саналады?

2. Адамның денсаулығы қоғам байлығы ретінде қалай сипатталады?

3. Адам өмірін қорғауда қандай негізгі аспектілер бар?

4. Денсаулық сақтау және қауіпсіздік шаралары қоғам дамуына қалай әсер етеді?

5. Сөз дәлдігі мен әдеби тіл нормасы осы тақырыпта неліктен маңызды?

24-САБАҚ

Адам өмірі және қоршаған орта. Тіркестердің мағыналық байланысы. Сөз тазалығы. Сөйлем мүшелерінің орын тәртібі. Көркем әдебиет стилі

I. Теориялық түсінік

Адам өмірі қоршаған ортаға тығыз байланысты. Табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, экологиялық таза өмір салтын сақтау және табиғатты қорғау – адамның денсаулығы мен өмір сапасын қамтамасыз етудің басты жолдары. Қоршаған ортаның ластануы, климаттық өзгерістер және экологиялық қауіптер адам өміріне тікелей әсер етеді.

Адам өмірі және қоршаған орта

Адам өмірі қоршаған ортамен тікелей байланысты. Табиғи орта – ауаның тазалығы, судың сапасы, топырақ құнарлылығы, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі – адамның денсаулығына, өмір сүру деңгейіне, психологиялық жай-күйіне әсер етеді. Қоршаған ортаның ластануы (өнеркәсіп қалдықтары, тұрмыстық қоқыс, көлік түтіні) экологиялық мәселелер туғызады. Сондықтан адам мен табиғат арасындағы тепе-теңдікті сақтау – қоғамның маңызды міндеті. Экологиялық мәдениет қалыптастыру, табиғи ресурстарды ұқыпты пайдалану, қайта өңдеуді дамыту – өмір сапасын жақсартудың басты шарттары.

Тіркестердің мағыналық байланысы

Тіркес – кемінде екі сөздің мағына және грамматика жағынан байланысып, бір ұғымды білдіруі. Мағыналық байланыс мынадай түрлерге бөлінеді:

1. Анықтауыштық байланыс: зат есім + сын есім
   мыс: жасыл ағаш, ұзын жол

2. Толықтауыштық байланыс: етістік + толықтауыш
   мыс: кітап оқу, су ішу

3. Пысықтауыштық байланыс: іс-әрекеттің мезгілін, мекенін, себебін көрсету
   мыс: ерте келу, үйде отыру

4. Меңгеру, қиысу, матасу арқылы байланысу
   мыс: студенттердің кітабы, бала келді, сабақты бастау

Мағыналық байланыс тіркестің дұрыс құрылуын, ойдың анық берілуін қамтамасыз етеді.

Сөз тазалығы

Сөз тазалығы – тілдегі артық, қажетсіз, мәнсіз сөздерді қолданбау, бөтен тілден орынсыз енген сөздерді шектей білу, сөйлеуде дөрекі, бейәдеп элементтерді болдырмау.
Сөз таза болу үшін:

• Қажетсіз бөтен сөздерді араластырмау

• Қыстырма, паразит сөздерді шектен тыс қолданбау (значит, типа, как бы т.б.)

• Ойды мүмкіндігінше қазақша, анық жеткізу

• Қате жаргон, варваризмдерден қашу

Сөз тазалығы — көркем, әдеби тіл нормасының негізгі талабы.

Сөйлем мүшелерінің орын тәртібі

Қазақ тілінде сөйлемнің негізгі қалыпты тәртібі:

Бастауыш + Баяндауыш
Қосымша мүшелер:

• Анықтауыш – анықтайтын сөзінің алдында

• Толықтауыш – етістіктің алдында

• Пысықтауыш – көбіне сөйлем басында немесе баяндауыш алдында

Мысалы:
Бүгін (пысықтауыш) мектеп оқушылары (бастауыш) жаңа тақырыпты (толықтауыш) мұқият (пысықтауыш) меңгерді (баяндауыш).

Орын тәртібін дұрыс сақтау сөйлемнің мағынасын бұзбайды, ойды дәл береді.

Көркем әдебиет стилі – эмоциялық және бейнелі тіл қолдану арқылы мәтінге әсерлілік беру. Табиғат пен адам өмірі туралы әңгімелерде көркем әдеби тілдің элементтері – эпитеттер, метафоралар, салыстырулар – ойды терең жеткізуге мүмкіндік береді. Мысалы: «Күннің алғашқы сәулелері орманды алтын түске бояды.»

Көркем әдебиет стилі – эстетикалық әсер қалдыруға бағытталған тілдік стиль. Негізгі ерекшеліктері:

• Бейнелілік, суреттеу: эпитет, теңеу, метафора қолдану
  мыс: күміс көл, алтын күз

• Эмоционалдылық: оқырманға әсер ету

• Көркемдік тәсілдер қолдану: диалог, портрет, пейзаж, ішкі монолог

• Тілдің ұлттық реңкі: тұрақты тіркестер, мақал-мәтелдер

Көркем әдебиет стилі – жазушының дүниетанымы мен шығармашылық шеберлігін көрсететін тілдік жүйе.

II. Тапсырмалар (нұсқалықпен)

1-тапсырма. Сөйлемдерді толықтыру

1. Адам өмірі қоршаған ортаға ________ байланысты.

2. Тіркестердің мағыналық байланысы сөйлемдегі ________ мен ________ байланысты қамтамасыз етеді.

Нұсқалық жауап:

1. Адам өмірі қоршаған ортаға тығыз байланысты.

2. Тіркестердің мағыналық байланысы сөйлемдегі сөздер мен тіркестердің байланысын қамтамасыз етеді.

2-тапсырма. Сөйлемді түзету

Берілген сөйлемдерді логикалық және сөз тазалығына сай өзгертіңіз:

1. Адам өмір сүру табиғат зиян келтірмей тиіс.

2. Ортада қоқыс көп, бәрі нашар.

Нұсқалық жауап:

1. Адам табиғатқа зиян келтірмей өмір сүруі тиіс.

2. Қоршаған ортаны қорғау – әр адамның міндеті.

3-тапсырма. Сөйлем мүшелерінің орын тәртібі

Берілген сөздерді дұрыс орналастырып сөйлем құрыңыз:

• Табиғат / адам / сақтауы / тиіс.

• Жасыл / орман / тыныс / таза / береді.

Нұсқалық жауап:

1. Адам табиғатты сақтауы тиіс.

2. Жасыл орман таза тыныс береді.

4-тапсырма. Көркем әдеби стильді қолдану

Төмендегі сөйлемді көркем әдеби тіл элементтерін пайдаланып қайта жазыңыз:
Күн шықты, орман көрініп тұр.

Нұсқалық жауап:

• Күннің алғашқы сәулелері орманды алтын түске бояды.

5-тапсырма. Пікір жазу

«Адам өмірі мен қоршаған ортаның байланысы» туралы 3-4 сөйлем жазу.

Нұсқалық жауап:

• Адам өмірі қоршаған ортаға тығыз байланысты.

• Табиғатты қорғау әр адамның міндеті болып табылады.

• Таза ауа мен экологиялық таза орта адамның денсаулығын сақтайды.

• Көркем әдеби стиль арқылы табиғат пен адамның өмірі туралы ойды әсерлі жеткізуге болады.

III. Бақылау сұрақтары (5 сұрақ)

1. Адам өмірі мен қоршаған орта арасындағы байланысты қалай сипаттауға болады?

2. Тіркестердің мағыналық байланысы сөйлемде қандай рөл атқарады?

3. Сөз тазалығы неліктен маңызды және оны қалай сақтау керек?

4. Сөйлем мүшелерінің дұрыс орын тәртібі ойды жеткізуге қалай әсер етеді?

5. Көркем әдебиет стилінің адам өмірі мен табиғатты сипаттаудағы маңызы неде?

ҚОРЫТЫНДЫ

Қазақ тілі курсын жүйелі түрде меңгеру – тілдің қоғамдағы орнын, оның мәдени, әлеуметтік және рухани маңызын терең түсінудің басты алғышарты. Тілдік құбылыстардың өзара байланысын қарастырғанда, әрбір тақырып – дыбыстардың жазылу нормаларынан бастап, сөзжасамдық тәсілдер мен мәтіннің құрылымдық ерекшеліктеріне дейін – тұтас тілдік жүйенің ажырамас бөлігі болып табылады. Халықтың тілі мен мәдениеті бір-бірін толықтырып тұратын құндылықтар секілді, қазақ тілінің негізгі ұғымдары да барлық бөлімдерді біріктіріп, материалды тұтас әрі терең меңгеруге мүмкіндік береді.

Орфографиялық және орфоэпиялық нормаларды, сөздің дәлдігі мен тазалығы ұғымдарын, сөйлем мүшелерінің және мәтіннің орын тәртібін, әдеби тілдің талаптары мен стильдік ерекшеліктерін меңгеру оқушылардың тілдік және коммуникативтік дағдыларын қалыптастырады. Бұл білім дұрыс сөйлеуге, ойды нақты жеткізуге, мәтінді сауатты құрастыруға, түрлі стильдік жағдаятқа сәйкес тілдік бірліктерді орынды қолдануға жағдай жасайды. Әрбір теориялық бөлім – ұлттық руханиятты сақтап, дамытатын жүйе тәрізді – тіл мәдениетін жан-жақты игерудің негізін қалайды.

Жинақта ұсынылған материал әдеби тіл нормалары, бірге-бөлек және дефис арқылы жазылатын сөздердің емлесі, бас әріппен жазылу ережелері, қосымша жалғану заңдылықтары, ауызекі және ғылыми стиль ерекшеліктері, сөзжасамның аналитикалық тәсілдері сияқты тіл салаларын кеңінен қамтиды. Сонымен қатар қазақ халқының мәдениеті, салт-дәстүрі, ұлттық қолөнері, қазақ киносы, Түрксіб теміржолы, «Тұлпар–Тальго» сияқты мазмұндық тақырыптар арқылы тілдік нормаларды мәтіндік ортада қолдану мүмкіндігі беріледі. Бұл оқушылардың сөздік қорын байытып, тілдік бірліктердің нақты өмірлік контексте қалай қолданылатынын түсінуге ықпал етеді.

Қорыта айтқанда, қазақ тілін терең әрі жүйелі оқыту – оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттырудың, тіл мәдениетін меңгерудің, сауатты жазу мен мәдениетті сөйлеу қабілетін дамытудың негізгі кепілі. Қазақ тілі – ұлттық руханияттың өзегі, ал оны меңгеру – тілдік тұлға болып қалыптасудың маңызды баспалдағы.

Қолданылған әдебиеттер тізімі:

А) Негізгіи әдебиеттер 1.Алтаев Ж.,- Қазақ философияның қалыптасуы; Философ. ғыл,докт. дис. автореф.-Алматы,1997-47 б. 2. Ы.Алтынсарин. ,- Таза бұлақ: Өлеңдер, әңгімелер, хаттар,очерктер-Алматы: Жазушы,1988-320 б. 3.Т. Артылова, М.Боранбай Қазақ тілі 2014ж. 4.Ш.Бектуров ,А.Бектурова, Қазақ тілі – Алматы; Атамұра 2006 ШКК 5.М.Шәбжантайқызы.Ана тілім азығым, адастырмас қазығым.Көкшетау 2002ж 6.Ж.Адамбаева ,Ф.Оразбаева,Қ.Оңалбаева.Қазақ тілі.-Алматы:Мектеп ,2006ж 7.Б.Құлмағанбетова,У.Туребекова,Г.Ибраева.Қазақ тілі.-Алматы: Мектеп,2007 8.Г.Ә.Сәрсеке, Тіл мәдениеті . 9.С.Дүйсебаев ,Г.Байтілеуова.Қазақ тілі –Алматы: Мектеп,2007 Б) Қосымша әдебиеттер 1.А.Қасымбек, Л.Оспанова.Қазақ тілі;Мұғалім кітабы. Баспасы Арман-ПВ ,2015 2.А.Қасымбек , М. Сағадиева.З, Аманжолова, Қазақ тілі оқулық. Оқулық –Арман –ПВ , 2015 3.А.Қасымбек ,М.Сағадиева ,Қазақ тілі; Дидактикалық материалдар,-Мектеп ,2015 4. Г.Қосымбаева Қазақ тілі. Әдістемелік нұсқау.-Мектеп -2015 5.Г.Қосымова Қазақ тілі. Оқулық –Мектеп 2015 6. Г.Стақұлова,Г. Оспанова . Қазақ тілі Дидактикалық материалдар ,-Мектеп 2015 7. Г. Тұрсынова ,Ұ.Шүленбаева, Г. Рыскелдиева, А. Итемирова. Қазақ тілі; Оқулық. (Экология,су ресурсы, құрылыс-сәулет салаларындағы мамандықтарға арналған)-Алматы ,ҚазҰТУ 2013 8.Ж.Дәулетбекова ,Қ. Рай , Л.Жұмекенова.Қазақ тілі. Оқулық +Үнтаспа ,Атамұра ,2019 9.Ж.Дәулетбекова, П.Юсуп, Л.Жұмекенова ,Қазақ тілі. Оқыту әдістемесі.-Атамұра,2020 10.Ж.Отарбекова,Б.Нұржанова,П.Байтымбетова.Нормативті қазақ тілі – Алматы 2015 11. Жалпы білім беретін мектептің 11 сыныбының қоғамдық –гуманитарлық бағытына арналған оқулық.2020 // htp://armanpv.kz/book=226 12 Жалпы білім беретін мектептің 11 сыныбының қоғамдық –гуманитарлық бағытына арналған оқулық.2020 // htp://armanpv.kz/book=227 13.Қазақ әдеби тілінің сөздігі;- Алматы ,2011