Әдістемелік құрал: Тақырыбы: “Бастауыш сыныпта оқыту үдерісін тиімді ұйымдастыру әдістемесі”

Автор: Мұхамед Оралгүл

Мекеме:Ақмола облысы,Ерейментау ауданы , « Еркіншілік ауылының ЖОББМ»КММ

КІРІСПЕ

Қазіргі қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістер білім беру жүйесіне жаңа талаптар қойып отыр. Осы талаптарға сәйкес бастауыш білім беру сатысында оқыту үдерісін тиімді ұйымдастыру – білім сапасын арттырудың негізгі шарттарының бірі болып табылады. Себебі бастауыш сыныпта қаланған білім, білік пен дағдылар оқушының алдағы оқу жетістігінің негізін құрайды. Бастауыш сынып оқушыларының жас және психологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, оқыту үдерісін дұрыс жоспарлау, тиімді әдіс-тәсілдерді таңдау және оқу әрекетін жүйелі ұйымдастыру мұғалімнің кәсіби шеберлігіне тікелей байланысты. Осы тұрғыда дәстүрлі оқыту әдістерімен қатар заманауи педагогикалық технологияларды, интербелсенді оқыту тәсілдерін, ойын элементтерін және ақпараттық-коммуникациялық технологияларды сабақ барысында орынды қолдану оқушының оқу мотивациясын арттырып, танымдық белсенділігін дамытуға мүмкіндік береді.

Бұл әдістемелік құралда бастауыш сыныпта оқыту үдерісін тиімді ұйымдастырудың теориялық негіздері, әдістемелік жолдары мен практикалық тәжірибелері қарастырылған. Сонымен қатар сабақ құрылымын дұрыс жоспарлау, оқушылардың оқу белсенділігін арттыру, қалыптастырушы бағалау мен кері байланысты тиімді жүргізу мәселелеріне ерекше назар аударылған.

Әдістемелік құралдың мақсаты – бастауыш сынып мұғалімдеріне оқыту үдерісін тиімді ұйымдастыруға бағытталған әдістемелік көмек көрсету, педагогтердің кәсіби құзыреттілігін арттыру және білім сапасын жақсартуға ықпал ету.

Әдістемелік құралдың міндеттері:

– бастауыш сынып оқыту үдерісінің теориялық негіздерін айқындау;

– оқытудың тиімді әдіс-тәсілдерін жүйелеу;

– интербелсенді және ойын технологияларын қолдану жолдарын көрсету;

– сабақ үдерісін тиімді жоспарлау бойынша практикалық ұсыныстар ұсыну;

– бағалау мен кері байланысты ұйымдастырудың тиімді тәсілдерін сипаттау.

Ұсынылып отырған әдістемелік құрал бастауыш сынып мұғалімдеріне, жас мамандарға, әдіскерлерге, сондай-ақ педагогикалық бағытта білім алушы студенттерге арналған.

. БАСТАУЫШ СЫНЫПТА ОҚЫТУ ҮДЕРІСІН ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1.1 Бастауыш сынып оқушыларының психологиялық және жас ерекшеліктері

Бастауыш сынып кезеңі (6–10 жас) – баланың тұлғалық, танымдық және әлеуметтік дамуының ең маңызды сатыларының бірі. Бұл кезеңде оқушының оқу әрекетіне бейімделуі, қоршаған ортаны тануы, ойлау қабілетінің қалыптасуы жүзеге асады. Сондықтан бастауыш сыныпта оқыту үдерісін ұйымдастыруда оқушылардың жас және психологиялық ерекшеліктерін ескеру аса маңызды. Бастауыш сынып оқушыларының негізгі ерекшеліктерінің бірі – олардың қабылдауының нақты әрі көрнекілікке тәуелді болуы. Оқушылар жаңа ақпаратты көбіне көру, есту, қолмен ұстау арқылы жақсы меңгереді. Сол себепті оқу үдерісінде көрнекі құралдарды, иллюстрацияларды, схемаларды, модельдерді қолдану тиімді нәтижеге жеткізеді.

Зейіннің тұрақсыздығы бастауыш сынып оқушыларына тән қасиет болып табылады. Олар бір әрекет түріне ұзақ уақыт шоғырлана алмайды. Осыған байланысты сабақ барысында әрекет түрлерін жиі өзгерту, сергіту сәттерін енгізу, ойын элементтерін қолдану оқушылардың оқу белсенділігін арттырады. Есте сақтау қабілеті көбіне еріксіз сипатта болады. Оқушылар қызықты, эмоционалды материалды тез әрі ұзақ уақыт есте сақтайды. Сондықтан оқыту үдерісінде қызықты тапсырмалар, ойындар, ертегі элементтері, өмірмен байланысты мысалдарды пайдалану маңызды. Ойлау үдерісі бастауыш сынып кезеңінде нақты-әрекеттік және нақты-бейнелік сипатта болады. Абстрактілі ойлау біртіндеп қалыптаса бастайды. Осыған орай, мұғалім түсіндіру кезінде нақты мысалдар мен өмірлік жағдайларға сүйенуі қажет.

1.2 Бастауыш сыныпта оқыту үдерісін ұйымдастырудың педагогикалық қағидалары

Бастауыш сыныпта оқыту үдерісін тиімді ұйымдастыру белгілі педагогикалық қағидаларға сүйенеді. Бұл қағидалар оқу-тәрбие жұмысының сапасын арттыруға бағытталған. Ғылымилық қағидасы оқытылатын материалдың ғылыми тұрғыдан дұрыс, жүйелі әрі оқушылардың жас ерекшеліктеріне сай берілуін көздейді. Бастауыш сыныпта ғылыми ұғымдар қарапайым, түсінікті тілмен ұсынылуы тиіс. Жүйелілік пен бірізділік қағидасы оқу материалының белгілі бір логикалық тәртіппен берілуін талап етеді. Алдыңғы меңгерілген білім жаңа тақырыпты игеруге негіз болады.

Қолжетімділік қағидасы оқушының жас ерекшеліктері мен дайындық деңгейін ескеруді көздейді. Материал тым күрделі немесе шамадан тыс жеңіл болмауы қажет.

Белсенділік және саналылық қағидасы оқушының оқу үдерісіне белсенді қатысуын қамтамасыз етеді. Бұл қағиданы жүзеге асыру үшін сұрақ-жауап, проблемалық тапсырмалар, топтық жұмыс әдістері қолданылады.

Көрнекілік қағидасы бастауыш сыныпта ерекше маңызға ие. Көрнекі құралдар оқу материалының мазмұнын терең түсінуге көмектеседі. Жеке және саралап оқыту қағидасы әр оқушының қабілеті мен мүмкіндігін ескеруге бағытталған. Бұл қағида арқылы оқушының өзіне деген сенімі қалыптасады.

1.3 Бастауыш білім беру мазмұнының заманауи талаптары

Қазіргі бастауыш білім беру мазмұны оқушының функционалдық сауаттылығын қалыптастыруға бағытталған. Оқушы тек білім алушы ғана емес, алған білімін өмірде қолдана алатын тұлға ретінде тәрбиеленуі тиіс. Білім мазмұны оқу бағдарламалары, оқу жоспарлары және оқу-әдістемелік кешендер арқылы жүзеге асырылады. Олар оқушылардың жас ерекшеліктеріне сәйкес құрастырылып, оқу мақсаттарына негізделеді. Бастауыш білім беруде құзыреттілікке негізделген тәсіл кеңінен қолданылады. Бұл тәсіл оқушының білімді меңгеруімен қатар, оны тәжірибеде қолдану дағдыларын дамытуға бағытталған.

1.4 Мұғалімнің кәсіби рөлі және педагогикалық шеберлігі

Бастауыш сынып мұғалімі – оқу үдерісінің негізгі ұйымдастырушысы. Мұғалімнің кәсіби құзыреттілігі оқыту үдерісінің сапасына тікелей әсер етеді.

Мұғалім:

• оқушылардың психологиялық ерекшеліктерін білуі;

• тиімді әдіс-тәсілдерді таңдай алуы;

• сабақты жүйелі жоспарлауы;

• оқушылармен жағымды қарым-қатынас орната білуі қажет.

Педагогикалық шеберлік үздіксіз ізденіс пен өзін-өзі жетілдіруді талап етеді. Мұғалім тәжірибесінде инновациялық технологияларды қолдану білім сапасын арттырудың маңызды факторы болып табылады.

1.5 Бастауыш сыныпта қолайлы білім беру ортасын қалыптастыру

Тиімді оқыту үдерісі қолайлы білім беру ортасынсыз мүмкін емес. Сыныптағы психологиялық ахуал, оқушылар арасындағы өзара қарым-қатынас оқу нәтижесіне ықпал етеді.

Қолайлы орта:

• оқушының өзін еркін сезінуіне;

• пікірін ашық айтуына;

• қателесуден қорықпауына мүмкіндік береді.

Мұғалімнің басты міндеті – ынтымақтастыққа негізделген, оқушыны қолдайтын білім беру ортасын қалыптастыру.

ІІ БӨЛІМ. БАСТАУЫШ СЫНЫПТА ОҚЫТУ ҮДЕРІСІН ТИІМДІ ҰЙЫМДАСТЫРУ ӘДІСТЕМЕСІ

2.1 Бастауыш сыныпта қолданылатын оқыту әдістерінің жіктелуі

Бастауыш сыныпта оқыту үдерісін тиімді ұйымдастыру мұғалімнің әдістерді дұрыс таңдап, оларды сабақтың мақсаты мен мазмұнына сәйкес үйлестіре қолдануына байланысты. Оқыту әдістері – мұғалім мен оқушының бірлескен оқу әрекетін ұйымдастыру тәсілдері.

Оқыту әдістері шартты түрде төмендегідей жіктеледі:

Дәстүрлі әдістер:

– түсіндіру;

– әңгімелеу;

– сұрақ-жауап;

– жаттығу;

– көрнекілік әдісі.

Бұл әдістер бастауыш сыныпта негізгі білімді қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

Заманауи әдістер:

– интербелсенді оқыту әдістері;

– проблемалық оқыту;

– жобалық әдіс;

– саралап оқыту;

– ойын технологиялары.

Бұл әдістер оқушылардың танымдық белсенділігін арттырып, өз бетімен жұмыс істеу дағдыларын дамытады.

2.2 Интербелсенді оқыту әдістерін қолдану ерекшеліктері

Интербелсенді оқыту – оқушы мен мұғалім, оқушы мен оқушы арасындағы өзара әрекетке негізделген оқыту түрі. Бұл әдістер оқушылардың оқу үдерісіне белсенді қатысуына мүмкіндік береді.

Бастауыш сыныпта жиі қолданылатын интербелсенді әдістер:

«Миға шабуыл» – жаңа тақырыпты бастау кезінде оқушылардың алдын ала білімін анықтауға бағытталған.

«Ойлан – жұптас – бөліс» – оқушылардың өз ойларын ортаға салуына және бір-бірінен үйренуіне жағдай жасайды.

«Кластер» – ұғымдар арасындағы байланысты анықтауға көмектеседі.

«INSERT» – мәтінмен жұмыс барысында оқушының түсіну деңгейін арттырады.

Интербелсенді әдістерді қолдану барысында мұғалім оқушының жас ерекшелігін, сыныптың дайындық деңгейін және сабақтың мақсатын ескеруі қажет.

2.3 Ойын технологиялары арқылы оқыту үдерісін ұйымдастыру

Ойын – бастауыш сынып оқушылары үшін негізгі әрекет түрі. Ойын технологияларын қолдану оқу үдерісін қызықты әрі тиімді етеді.

Дидактикалық ойындар:

– «Кім жылдам?»

– «Артық сөзді тап»

– «Сиқырлы сандық»

Рөлдік ойындар:

– жағдаяттық тапсырмалар;

– кейіпкер рөлін сомдау.

Ойын технологиялары оқушылардың:

– есте сақтау қабілетін;

– ойлау әрекетін;

– сөйлеу мәдениетін дамытуға ықпал етеді.

2.4 Ақпараттық-коммуникациялық технологияларды (АКТ) қолдану

АКТ бастауыш сыныпта оқыту үдерісін ұйымдастырудың тиімді құралы болып табылады. Интерактивті тақта, мультимедиялық материалдар, бейнематериалдар оқушылардың қызығушылығын арттырады.

АКТ қолданудың тиімді жақтары:

– көрнекілікті күшейтеді;

– оқу материалын жеңіл қабылдауға көмектеседі;

– уақытты үнемдейді.

Мұғалім АКТ-ны мақсатқа сай, мөлшермен қолдануы тиіс.

2.5 Саралап және жеке оқыту әдістемесі

Саралап оқыту – оқушылардың жеке қабілеттерін ескере отырып ұйымдастырылатын оқыту тәсілі.

Саралау түрлері:

– тапсырма бойынша саралау;

– қарқын бойынша саралау;

– қолдау көрсету арқылы саралау.

Бұл әдіс әр оқушының оқу жетістігін арттыруға мүмкіндік береді.

2.6 Топтық және жұптық жұмыс әдістері

Топтық жұмыс оқушылардың бір-бірімен қарым-қатынасын жақсартып, ынтымақтастықты қалыптастырады.

Топтық жұмыс ережелері:

– әр оқушының пікірін тыңдау;

– жауапкершілікті бөлісу;

– өзара көмек көрсету.

Жұптық жұмыс әсіресе жазба және ауызша тапсырмаларда тиімді.

2.7 Сабақта мотивацияны арттыру әдістері

Оқушылардың оқу мотивациясын арттыру – тиімді оқыту үдерісінің негізгі шарттарының бірі.

Мотивация әдістері:

– мадақтау;

– жетістік жағдайын жасау;

– қызықты тапсырмалар ұсыну;

– өмірмен байланыстыру.

ІІІ БӨЛІМ. САБАҚ ҮДЕРІСІН ТИІМДІ ЖОСПАРЛАУ ЖӘНЕ ҰЙЫМДАСТЫРУ

3.1 Сабақтың құрылымы және кезеңдері

Сабақ – бастауыш сыныптағы оқу үдерісін ұйымдастырудың негізгі формасы болып табылады. Сабақтың тиімділігі оның құрылымының дұрыс жоспарлануына, кезеңдерінің өзара байланысына және оқыту мақсаттарының нақты қойылуына байланысты. Бастауыш сыныпта сабақ құрылымын ұйымдастыру оқушылардың жас ерекшеліктерін, психологиялық мүмкіндіктерін және оқу мотивациясын ескере отырып жүзеге асырылуы тиіс.

Сабақ құрылымының мәні мен маңызы

Сабақ құрылымы – бұл сабақтың логикалық жүйесі мен кезеңдерінің бірізділігі. Дұрыс ұйымдастырылған сабақ:

• оқу мақсаттарының толық орындалуына;

• оқушының оқу әрекетіне белсенді қатысуына;

• уақытты тиімді пайдалануға;

• білімнің сапалы меңгерілуіне мүмкіндік береді.

Бастауыш сыныптағы сабақ құрылымы икемді болуы тиіс. Мұғалім сабақтың мазмұнына, оқушылардың дайындық деңгейіне және тақырыптың күрделілігіне байланысты кезеңдерді өзгертіп немесе толықтырып отыра алады.

Сабақтың негізгі кезеңдері

1. Ұйымдастыру кезеңі

Ұйымдастыру кезеңі сабақтың басында жүзеге асырылады және оқушыларды оқу әрекетіне психологиялық тұрғыдан дайындауға бағытталған. Бұл кезеңде:

• сыныптың сабаққа дайындығы тексеріледі;

• оқушылардың назарын сабаққа аудару жүзеге асырылады;

• жағымды психологиялық ахуал қалыптастырылады.

Бастауыш сыныпта ұйымдастыру кезеңін қысқа, бірақ мазмұнды өткізу маңызды. Әртүрлі ынталандыру тәсілдері (жылы сөздер, шағын ойын элементтері, сергіту жаттығулары) оқушылардың сабаққа қызығушылығын арттырады.

2. Мотивациялық кезең

Мотивациялық кезеңнің басты мақсаты – оқушылардың жаңа тақырыпқа деген қызығушылығын ояту және оқу әрекетіне ынталандыру. Бұл кезеңде мұғалім:

• қызықты сұрақтар қояды;

• проблемалық жағдаяттар ұсынады;

• өмірмен байланысты мысалдар келтіреді.

Мотивация оқушының ішкі қызығушылығын арттырып, оқу мақсатын саналы түрде қабылдауына мүмкіндік береді. Бастауыш сыныпта мотивацияны қалыптастыру үшін көрнекілік, ойын элементтері және қысқа бейнематериалдарды қолдану тиімді.

3. Өткен материалды еске түсіру

Бұл кезең жаңа білімді меңгеруге негіз болатын алдыңғы білімдерді өзектендіруге бағытталған. Мұғалім:

• сұрақ-жауап әдісін;

• қысқа тапсырмаларды;

• жұптық немесе топтық жұмысты қолдана алады.

Өткен материалды еске түсіру оқушылардың біліміндегі олқылықтарды анықтауға және жаңа тақырыпты түсінуге дайындық жасауға көмектеседі.

4. Жаңа білімді меңгеру кезеңі

Жаңа білімді меңгеру – сабақтың негізгі әрі ең жауапты кезеңі. Бұл кезеңде оқу материалы:

• оқушылардың жас ерекшеліктеріне сай;

• қарапайымнан күрделіге қарай;

• көрнекілік пен тәжірибеге сүйене отырып берілуі тиіс.

Мұғалім түсіндіру, әңгімелеу, демонстрациялау, тәжірибелік жұмыс, интербелсенді әдістерді қолдану арқылы жаңа білімді меңгертеді. Бастауыш сыныпта оқушылардың белсенділігін арттыру үшін сұрақ қою, тапсырмалар беру, пікір алмасу маңызды.

5. Бекіту кезеңі

Бекіту кезеңі жаңа меңгерілген білімді тәжірибеде қолдануға бағытталған. Бұл кезеңде:

• жаттығулар;

• практикалық тапсырмалар;

• ойын элементтері;

• шығармашылық жұмыстар орындалады.

Бекіту барысында оқушылардың білім деңгейі, түсіну дәрежесі анықталады. Мұғалім қателерді түзетіп, бағыт-бағдар береді.

6. Бағалау кезеңі

Бағалау – оқушының оқу жетістігін анықтау және оның әрі қарай дамуына ықпал ету құралы. Бастауыш сыныпта қалыптастырушы бағалау басым болуы тиіс.

Бағалау тәсілдері:

• ауызша мадақтау;

• смайликтер;

• «Бағдаршам»;

• «Екі жұлдыз, бір тілек».

Бағалау оқушының өзін-өзі бағалау дағдысын қалыптастыруға көмектеседі.

7. Рефлексия кезеңі

Рефлексия – оқушының сабақта не үйренгенін, қандай қиындықтар болғанын саралау кезеңі. Бұл кезеңде:

• «Мен білдім…»;

• «Маған ұнады…»;

• «Маған қиын болды…» сияқты әдістер қолданылады.

Рефлексия оқушының өз оқу әрекетіне жауапкершілікпен қарауын қалыптастырады.