АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ БІЛІМ БАСҚАРМАСЫ

«ASIL-BOBEK» ЖШС «Алтын ұя» бөбекжай балабақшасы

Әдістемелік құрал

«Биоэнергопластика технологиясын қолдану арқылы мектепке дейінгі балалардың сөйлеу тілін дамыту»

Құрастырған мұғалім логопед:

Қуатбек Фариза Санатқызы

«Биоэнергопластика технологиясын қолдану арқылы мектепке дейінгі балалардың сөйлеу тілін дамыту»- мектепке дейінгі ұйым логопедтеріне арналған әдістемелік құрал. Құралда биоэнергопластика технологиясын қолданудың тиімді жолдары, практикалық жаттығулар жүйесі және диагностикалық нәтижелер ұсынылған. Жұмыс тәжірибеге негізделген.

Пікір

Ұсынылып отырған әдістемелік құрал мектепке дейінгі ұйым логопедтеріне арналған және қазіргі білім беру жүйесіндегі өзекті мәселелердің бірі – балалардың сөйлеу тілін дамыту мен түзетуге бағытталған.

Әдістемелік құралдың мазмұны жүйелі, құрылымы талапқа сай құрастырылған. Автор биоэнергопластика технологиясының мәнін ашып, оны логопедиялық жұмыста қолданудың тиімді жолдарын нақты көрсеткен. Теориялық бөлім мен практикалық бөлім өзара тығыз байланыста берілген.

Құралдың практикалық маңыздылығы жоғары. Онда ұсынылған жаттығулар, ойын элементтері мен сабақ үлгілері логопед мамандардың күнделікті жұмысында қолдануға ыңғайлы. Әсіресе биоэнергопластика әдісін артикуляциялық жаттығулармен ұштастыруы – жұмыстың жаңашылдығын көрсетеді.

Балабақша логпедтеріне арналған әдістемелік құрал

Тақырыбы: «Биоэнергопластика технологиясын қолдану арқылы мектепке дейінгі балалардың сөйлеу тілін дамыту»

МАЗМҰНЫ

Кіріспе

1. Теориялық бөлім
   1.1 Биоэнергопластика технологиясының мәні
   1.2 Логопедиялық жұмыста қолдану ерекшеліктері
   1.3 Сөйлеу мен моториканың байланысы

2. Практикалық бөлім
   2.1 Жұмысты ұйымдастыру кезеңдері
   2.2 Жаттығулар жүйесі
   2.3 Дыбыстарды қою және автоматтандыру
   2.4 Сабақ үлгілері

3. Тәжірибе нәтижелері

4. Жаңашылдығы мен тиімділігі

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Қосымша

Кіріспе

Мектепке дейінгі білім беру жүйесінде баланың жан-жақты дамуының негізгі көрсеткіштерінің бірі – оның сөйлеу тілінің қалыптасуы болып табылады. Сөйлеу – баланың қоршаған ортамен қарым-қатынас жасау құралы ғана емес, сонымен қатар оның ойлау, танымдық және әлеуметтік дағдыларының дамуына тікелей әсер ететін маңызды фактор.

Қазіргі таңда мектепке дейінгі жастағы балалар арасында дыбыс айту бұзылыстары, фонематикалық қабылдаудың жеткіліксіз дамуы, сөздік қордың аздығы сияқты мәселелер жиі кездеседі. Бұл өз кезегінде баланың мектепке дайындығына, оқу материалын меңгеруіне кері әсерін тигізеді. Сондықтан логопед маманның алдында тұрған негізгі міндеттердің бірі – сөйлеу тіліндегі кемшіліктерді дер кезінде анықтау, түзету және алдын алу.

Дәстүрлі логопедиялық жұмыстарда артикуляциялық жаттығулар, дыбыстарды қою және автоматтандыру кеңінен қолданылады. Алайда кей жағдайда бұл әдістер балалардың қызығушылығын толық оята алмайды, әсіресе сөйлеу белсенділігі төмен немесе зейіні тұрақсыз балалармен жұмыс жасауда қосымша тиімді тәсілдерді қажет етеді.

Осыған байланысты заманауи логопедиялық тәжірибеде инновациялық технологияларды енгізу қажеттілігі туындайды. Солардың бірі – биоэнергопластика технологиясы. Бұл әдіс сөйлеу аппаратының қозғалысын қол қимылдарымен үйлестіре отырып, баланың сөйлеу және моторлық дағдыларын қатар дамытуға бағытталған.

Тәжірибенің өзектілігі

Қазіргі таңда мектепке дейінгі білім беру жүйесінде балалардың сөйлеу тілін дамыту өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Соңғы жылдары жүргізілген бақылаулар мен тәжірибелік жұмыстар нәтижесінде мектепке дейінгі жастағы балалар арасында дыбыс айту бұзылыстары, фонематикалық естудің жеткіліксіз дамуы, сөздік қордың кедейлігі және байланыстырып сөйлеу дағдыларының әлсіздігі жиі кездесетіні анықталуда.

Бұл мәселелердің туындауына әртүрлі факторлар әсер етеді: ақпараттық технологиялардың шамадан тыс қолданылуы, ата-аналардың балалармен тілдік қарым-қатынасының азаюы, ұсақ моториканың жеткілікті дамымауы, сондай-ақ балалардың қозғалыс белсенділігінің төмендеуі. Аталған факторлар баланың сөйлеу тілінің табиғи қалыптасуына кері әсерін тигізеді.

Сөйлеу тіліндегі кемшіліктер баланың тек қарым-қатынас жасауына ғана емес, оның танымдық процестерінің дамуына, қоршаған ортаны қабылдауына және мектепке психологиялық дайындығына да ықпал етеді. Сондықтан сөйлеу бұзылыстарын ерте анықтап, тиімді әдістер арқылы түзету – логопед маманның басты міндеттерінің бірі.

Дәстүрлі логопедиялық әдістер (артикуляциялық жаттығулар, дыбыстарды қою, автоматтандыру) өз тиімділігін дәлелдегенімен, қазіргі балалардың ерекшеліктеріне байланысты оларды жетілдіру және жаңа тәсілдермен толықтыру қажеттілігі туындап отыр. Әсіресе балалардың қызығушылығын арттыру, белсенділігін күшейту және оқу процесін жеңілдету үшін инновациялық технологияларды қолдану маңызды.

Осы тұрғыда биоэнергопластика технологиясы ерекше назар аудартады. Бұл әдіс сөйлеу аппаратының қозғалысын қол қимылдарымен үйлестіру арқылы баланың сөйлеу және моторлық дағдыларын қатар дамытуға мүмкіндік береді. Қимыл мен сөйлеудің өзара байланысына негізделген бұл технология баланың ми қызметін белсендіреді, сөйлеу әрекетін жеңілдетеді және оқу материалын тиімді меңгеруіне ықпал етеді.

Сонымен қатар биоэнергопластика әдісін қолдану барысында сабақтар ойын түрінде ұйымдастырылып, балалардың эмоционалдық көңіл-күйі жақсарады, қызығушылығы артады. Бұл өз кезегінде түзету жұмыстарының нәтижелілігін арттыруға жағдай жасайды.

Осыған байланысты «Биоэнергопластика технологиясын қолдану арқылы мектепке дейінгі балалардың сөйлеу тілін дамыту» тақырыбы қазіргі логопедиялық тәжірибеде өзекті және практикалық маңызы жоғары деп есептеледі.

Мақсаты

Биоэнергопластика технологиясын қолдану арқылы мектепке дейінгі жастағы балалардың сөйлеу тілін дамыту, дыбыс айту дағдыларын жетілдіру және сөйлеу белсенділігін арттыру.

Міндеттері

Осы мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттер қойылды:

• мектепке дейінгі жастағы балалардың сөйлеу тіліндегі бұзылыстарды анықтау және талдау;

• артикуляциялық аппараттың дұрыс жұмыс істеуіне бағытталған жаттығулар жүйесін ұйымдастыру;

• биоэнергопластика технологиясының теориялық негіздерін зерттеу және оны логопедиялық тәжірибеде қолдану;

• қол қимылдары мен сөйлеу қозғалысын үйлестіре отырып, дыбыстарды дұрыс айтуға үйрету;

• фонематикалық есту қабілетін дамытуға арналған жаттығулар жүйесін енгізу;

• балалардың ұсақ моторикасын жетілдіру арқылы сөйлеу белсенділігін арттыру;

• дыбыстарды буын, сөз және сөйлем деңгейінде автоматтандыру жұмыстарын жүргізу;

• ойын технологияларын қолдану арқылы сабаққа деген қызығушылықты арттыру;

• логопедиялық жұмыстың тиімділігін тәжірибе жүзінде тексеру және нәтижесін талдау.

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1. Биоэнергопластика технологиясының мәні

Биоэнергопластика – логопедиялық жұмыста қолданылатын заманауи инновациялық технологиялардың бірі. Бұл әдіс сөйлеу аппаратының (артикуляциялық мүшелердің) қозғалысын қолдың қимылдарымен үйлестіре отырып, баланың сөйлеу тілін дамытуға бағытталған кешенді тәсіл болып табылады.

Аталған технологияның негізгі идеясы – сөйлеу қозғалысы мен дене қозғалысының, әсіресе ұсақ моторика мен қол қимылдарының өзара тығыз байланысына негізделеді. Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, қолдың ұсақ моторикасы мен сөйлеу орталықтары мида бір-бірімен функционалдық байланыста болады. Сондықтан қол қимылдарын белсендіру арқылы сөйлеу процесін ынталандыруға болады.

Биоэнергопластика технологиясында артикуляциялық жаттығулар қолдың ырғақты және бағытталған қозғалыстарымен бірге орындалады. Мысалы, тілдің жоғары-төмен, оңға-солға қозғалыстары қолдың сәйкес қимылдарымен сүйемелденеді. Бұл баланың тек ауыз қуысы мүшелерін ғана емес, бүкіл қозғалыс жүйесін іске қосуға мүмкіндік береді.

Бұл технологияның негізгі мақсаты – баланың сөйлеу белсенділігін арттыру, дыбыстарды дұрыс айтуға үйрету және сөйлеу процесін жеңіл әрі қызықты ету. Сонымен қатар, биоэнергопластика әдісі балалардың зейінін шоғырландыруға, есте сақтау қабілетін дамытуға және эмоционалдық белсенділігін арттыруға ықпал етеді.

Биоэнергопластиканың маңызды ерекшелігі – оның ойын элементтерімен тығыз байланыстылығы. Жаттығулар көбінесе қимылды ойын түрінде ұйымдастырылады, бұл мектепке дейінгі жастағы балалардың жас ерекшелігіне толық сәйкес келеді. Нәтижесінде балалар жаттығуларды еркін, қызығушылықпен орындайды және оқу процесіне белсенді қатысады.

Сонымен қатар бұл технология сөйлеу кемшіліктерін түзетумен қатар, жалпы психофизиологиялық дамуға да оң әсер етеді. Ол баланың моторикалық координациясын, кеңістікті бағдарлау қабілетін және жалпы қимыл белсенділігін дамытады.

Қорытындылай келе, биоэнергопластика технологиясы – сөйлеу мен қозғалысты біріктіру арқылы балалардың тілін дамытуға бағытталған тиімді, заманауи және нәтижелі логопедиялық әдіс болып табылады.

2. Жұмысты ұйымдастыру кезеңдері

1-кезең: ДИАГНОСТИКА БӨЛІМІ

Мектепке дейінгі жастағы балалармен жүргізілетін логопедиялық жұмыстың тиімділігі ең алдымен дұрыс ұйымдастырылған бастапқы диагностиканың нәтижесіне байланысты. Диагностика баланың сөйлеу тілінің даму деңгейін анықтауға, бұзылыстардың түрі мен деңгейін айқындауға және түзету жұмысының бағытын жоспарлауға мүмкіндік береді.

Осы әдістемелік құрал аясында балалардың сөйлеу тілін зерттеу мақсатында кешенді диагностика жүргізілді. Диагностикалық жұмыс төмендегі бағыттарды қамтыды:

• дыбыс айту дағдыларын анықтау;

• артикуляциялық аппараттың қозғалысын тексеру;

• фонематикалық есту қабілетін бағалау;

• сөздік қор деңгейін анықтау;

• байланыстырып сөйлеу дағдыларын талдау;

• ұсақ моторика жағдайын зерттеу.

Диагностика барысында әр балаға жеке бақылау жүргізіліп, арнайы тапсырмалар ұсынылды. Мысалы, сурет бойынша әңгіме құрау, дыбыстарды қайталау, сөздерді буынға бөлу, заттарды атау сияқты тапсырмалар қолданылды.

Артикуляциялық аппаратты тексеру кезінде балалардың тіл, ерін, жақ қимылдарының икемділігі мен дәлдігі бағаланды. Сонымен қатар «сағат», «жылан», «ат шабады» сияқты артикуляциялық жаттығулар орындату арқылы қозғалыс деңгейі анықталды.

Фонематикалық естуді тексеру барысында ұқсас дыбыстарды ажырату, берілген дыбыстан басталатын сөздерді табу сияқты тапсырмалар орындалды. Бұл жұмыс балалардың дыбысты қабылдау қабілетінің деңгейін анықтауға мүмкіндік берді.

Диагностикалық зерттеу нәтижесінде балалардың сөйлеу тілінде келесі негізгі қиындықтар анықталды:

• кейбір дыбыстардың дұрыс айтылмауы;

• сөздік қордың шектеулілігі;

• байланыстырып сөйлеудің әлсіздігі;

• фонематикалық естудің жеткіліксіз дамуы;

• ұсақ моторика деңгейінің төмендігі.

Алынған нәтижелер негізінде түзету жұмысының бағыты анықталды және биоэнергопластика технологиясын қолдану қажеттілігі негізделді.

Бастапқы диагностика нәтижесінде балалардың дыбысты дұрыс айту көрсеткіші орта есеппен 40–45% деңгейінде болды. Бұл көрсеткіш сөйлеу тілін дамыту бойынша жүйелі жұмысты қажет ететінін көрсетті.

Қорытындылай келе, жүргізілген диагностика логопедиялық жұмыстың мазмұнын дұрыс жоспарлауға, тиімді әдістерді таңдауға және биоэнергопластика технологиясын енгізудің қажеттілігін дәлелдеуге негіз болды.

2-кезең: ДАЙЫНДЫҚ КЕЗЕҢІ

Дайындық кезеңі – биоэнергопластика технологиясын қолдану арқылы жүргізілетін логопедиялық жұмыстың маңызды және міндетті бөлігі болып табылады. Бұл кезеңнің негізгі мақсаты – баланың сөйлеу аппаратының қозғалысын белсендіру, артикуляциялық бұлшықеттерді жаттықтыру және негізгі түзету жұмыстарына психофизиологиялық тұрғыдан дайындау.

Дайындық кезеңінде балада дұрыс сөйлеу дағдыларын қалыптастыруға қажетті базалық алғышарттар жасалады. Бұл кезеңсіз дыбысты қою және автоматтандыру жұмыстары тиімді нәтиже бермеуі мүмкін.

Осы кезеңде төмендегі бағыттар бойынша жұмыс жүргізілді:

1. Артикуляциялық аппаратты дамыту

Баланың тіл, ерін, жақ бұлшықеттерінің қозғалысын жетілдіруге бағытталған арнайы жаттығулар орындалды.
Мысалы:

• «Сағат» – тілдің оңға-солға қозғалысы

• «Ат шабады» – тіл ұшымен ырғақты дыбыс шығару

• «Жылан» – тілді алға шығару және қайта енгізу

• «Тәтті тосап» – тілмен ерінді айналдыру

Бұл жаттығулар сөйлеу мүшелерінің икемділігін арттыруға ықпал етті.

2. Тыныс алу жаттығулары

Сөйлеу процесінің дұрыс қалыптасуы үшін тыныс алудың маңызы зор. Сондықтан балалармен арнайы тыныс алу жаттығулары жүргізілді:

• «Шамды үрле»

• «Көбелек ұшыр»

• «Көбік үрлеу»

Бұл жаттығулар тыныс алу ұзақтығын реттеуге және сөйлеу кезіндегі дем шығаруын дұрыс ұйымдастыруға көмектесті.

3. Ұсақ моториканы дамыту

Ұсақ моторика мен сөйлеу орталығының өзара байланысын ескере отырып, қол қимылдарын дамытуға ерекше көңіл бөлінді:

• саусақ жаттығулары

• ермексазбен жұмыс

• мозаика құрастыру

• қимылды ойындар

Бұл әрекеттер баланың жалпы моторикалық координациясын жақсартты.

4. Биоэнергопластикаға бейімдеу

Бұл кезеңде балаларды биоэнергопластика технологиясына біртіндеп енгізу жұмысы жүргізілді. Яғни артикуляциялық жаттығуларға қол қимылдарын қосу үйретілді.

Мысалы:

• тіл қозғалысы кезінде қолды сәйкес бағытта қозғалту

• ырғақты қимыл арқылы жаттығуды сүйемелдеу

• айна алдында бірдей қозғалыстарды қайталау

Бұл тәсіл балалардың жаңа технологияны жеңіл қабылдауына мүмкіндік берді.

5. Психологиялық дайындық

Баланың сабаққа деген қызығушылығын арттыру және эмоционалдық жайлылықты қамтамасыз ету мақсатында ойын элементтері кеңінен қолданылды. Балаларға мадақтау, қолдау көрсету арқылы сенімділік қалыптастырылды.

Дайындық кезеңі балалардың негізгі логопедиялық жұмысқа толық бейімделуін қамтамасыз етті. Артикуляциялық аппараттың белсенділігі артты, ұсақ моторика дамыды, тыныс алу реттелді. Бұл кезең келесі – дыбысты қою және автоматтандыру жұмыстарының тиімді өтуіне негіз болды.

3-кезең: Биоэнергопластиканы енгізу

Биоэнергопластика технологиясын логопедиялық жұмысқа енгізу кезеңі – балалардың сөйлеу тілін дамытудағы негізгі және инновациялық бағыттардың бірі болып табылады. Бұл кезеңнің мақсаты – артикуляциялық жаттығуларды қол қимылдарымен үйлестіре отырып, сөйлеу процесін белсендіру және түзету жұмыстарының тиімділігін арттыру.

Биоэнергопластиканы енгізу жұмысы біртіндеп, қарапайымнан күрделіге қарай принципі негізінде жүзеге асырылды. Алдымен балаларға қол қимылдары мен артикуляциялық қозғалыстарды жеке-жеке орындау үйретілді. Кейіннен осы қозғалыстарды бір уақытта, синхронды түрде орындауға көшу жүзеге асырылды.

Бұл кезеңде төмендегі негізгі бағыттар бойынша жұмыс жүргізілді:

1. Көрнекілік арқылы таныстыру

Балаларға биоэнергопластика жаттығулары айна, сурет және педагогтың көрсетуі арқылы түсіндірілді. Логопед әр қозғалысты нақты көрсетіп, бала оны қайталау арқылы меңгерді. Бұл тәсіл балалардың жаңа технологияны жеңіл қабылдауына мүмкіндік берді.

2. Қол мен артикуляция қозғалысын үйлестіру

Негізгі жұмыс бағыты – сөйлеу мүшелерінің қозғалысын қол қимылдарымен сәйкестендіру болды.
Мысалы:

• тіл жоғары көтерілгенде – қол жоғары көтеріледі;

• тіл оңға қозғалғанда – қол оңға бағытталады;

• тіл төмен түскенде – қол төмен түседі.

Бұл үйлесімді қозғалыс балалардың моторикалық және сөйлеу орталықтарының бір уақытта жұмыс істеуін қамтамасыз етті.

3. Жаттығуларды жүйелі енгізу

Биоэнергопластика элементтері артикуляциялық жаттығулар кешеніне біртіндеп енгізілді.
Мысалы:

• «Сағат» жаттығуы – тіл қозғалысы + қолдың ырғақты қимылы

• «Ат шабады» – дыбыс шығару + қолмен ырғақ беру

• «Жылан» – тіл қозғалысы + ирек қол қимылы

4. Ойын элементтерін қолдану

Биоэнергопластика жаттығулары ойын түрінде ұйымдастырылды. Балаларға «айна бол», «мені қайтала», «қозғалысты тап» сияқты тапсырмалар ұсынылды. Бұл балалардың қызығушылығын арттырып, жаттығуларды еркін орындауына жағдай жасады.

5. Жеке және топтық жұмыс

Жұмыс барысында жеке баламен де, шағын топпен де жаттығулар жүргізілді. Жеке жұмыс сөйлеу бұзылысы айқын балалармен, ал топтық жұмыс жалпы сөйлеу белсенділігін арттыру мақсатында қолданылды.

6. Нәтижені бақылау

Биоэнергопластика технологиясын енгізу барысында балалардың қозғалысты үйлестіру қабілеті, зейіні және дыбысты дұрыс айту дағдылары тұрақты түрде бақыланып отырды.

Биоэнергопластиканы жүйелі түрде енгізу балалардың сөйлеу тілін дамытуда тиімді нәтиже берді. Қол мен артикуляциялық қозғалыстың үйлесуі арқылы балалар дыбыстарды жеңіл меңгеріп, сөйлеу белсенділігі артты. Бұл технология логопедиялық жұмыстың сапасын жақсартатын заманауи және тиімді әдіс екенін дәлелдеді.

4-кезең: Нәтижені бекіту

Нәтижені бекіту кезеңі – биоэнергопластика технологиясы арқылы жүргізілген логопедиялық жұмыстың қорытынды бөлігі болып табылады. Бұл кезеңнің негізгі мақсаты – қалыптасқан дыбыс айту дағдыларын тұрақтандыру, сөйлеу белсенділігін бекіту және алған білімді күнделікті қарым-қатынаста қолдануға дағдыландыру.

Бұл кезеңде балалардың меңгерген дағдыларын әртүрлі жағдайларда қолдана білуі басты назарға алынды. Яғни дыбыстарды тек жаттығу кезінде ғана емес, еркін сөйлеу барысында да дұрыс айтуы қадағаланды.

1. Дыбыстарды сөз және сөйлемде бекіту

Қалыптасқан дыбыстарды автоматтандыру жұмыстары келесі деңгейлерде жүргізілді:

• буын деңгейінде (са, се, су);

• сөз деңгейінде (сана, су, сағат);

• сөйлем деңгейінде («Сәуле су ішті», «Санжар сабаққа келді»).

Бұл жұмыс дыбыстың тұрақты түрде дұрыс айтылуын қамтамасыз етті.

2. Ойын арқылы бекіту

Балалардың қызығушылығын арттыру және дағдыларды есте сақтауды күшейту үшін ойын технологиялары қолданылды:

• «Қай дыбысты естідің?»

• «Суретті ата»

• «Дұрыс айт»

• «Сөйлемді жалғастыр»

Ойындар арқылы балалар дыбыстарды еркін және табиғи түрде қолдануға үйренді.

3. Биоэнергопластика элементтерін қайталау

Бекіту кезеңінде бұрын меңгерілген биоэнергопластика жаттығулары қайта орындалды. Артикуляциялық қозғалыстар мен қол қимылдарының үйлесімі қайталану арқылы автоматтандырылды. Бұл сөйлеу дағдыларының тұрақтылығын арттырды.

4. Еркін сөйлеу әрекеті

Балаларға сурет бойынша әңгіме құрау, өз ойын айту, шағын мәтіндерді қайталау сияқты тапсырмалар берілді. Бұл кезеңде сөйлеудің табиғи ортада қолданылуы қадағаланды.

5. Бақылау және түзету

Бекіту барысында балалардың сөйлеу дағдылары жүйелі түрде бақылауға алынды. Қажет болған жағдайда жеке түзету жұмыстары қайта жүргізілді.

Нәтижені бекіту кезеңінде жүргізілген жұмыстар балалардың дыбыстарды дұрыс айту дағдыларын тұрақтандыруға және сөйлеу белсенділігін арттыруға мүмкіндік берді. Биоэнергопластика технологиясын қолдану арқылы қалыптасқан дағдылар еркін сөйлеу барысында да сақталып, балалардың тілдік даму деңгейі айтарлықтай жақсарды.

ПРАКТИКАЛЫҚ БӨЛІМ

Практикалық жаттығулар жүйесі

Биоэнергопластика технологиясын қолдану арқылы ұйымдастырылған практикалық жаттығулар жүйесі мектепке дейінгі жастағы балалардың сөйлеу тілін дамытуға, дыбыстарды дұрыс айтуға және артикуляциялық аппараттың қозғалысын жетілдіруге бағытталған.

Жаттығулар жүйесі қарапайымнан күрделіге қарай принципі бойынша құрылды және артикуляциялық қозғалыс пен қол қимылдарының үйлесіміне негізделді.

1. Артикуляциялық жаттығулар кешені

Бұл жаттығулар сөйлеу мүшелерінің қозғалысын дамытуға бағытталған:

• «Сағат» – тілдің оңға және солға қозғалысы, қолмен сәйкес бағытты көрсету

• «Ат шабады» – тіл ұшымен ырғақты дыбыс шығару, қолмен ырғақ беру

• «Жылан» – тілді алға шығару және кері тарту, қолмен ирек қозғалыс жасау

• «Тәтті тосап» – тілмен ерінді айналдыру, қолмен шеңбер жасау

• «Түтікше» – ерінді түтікше тәрізді шығару, қолмен шеңбер көрсету

Бұл жаттығулар артикуляциялық аппараттың икемділігін арттырды.

2. Биоэнергопластикалық жаттығулар

Бұл жаттығуларда сөйлеу қозғалысы мен қол қимылы бір уақытта орындалды:

• тіл жоғары көтерілсе – қол жоғары көтеріледі

• тіл төмен түссе – қол төмен түседі

• тіл оңға қозғалғанда – қол оңға бағытталады

• тіл солға қозғалғанда – қол солға бағытталады

Бұл тәсіл баланың қозғалыс координациясын және сөйлеу белсенділігін арттырды.

3. Тыныс алу жаттығулары

Сөйлеу кезінде дұрыс тыныс алуды қалыптастыру үшін:

• «Шамды үрле» – ұзақ дем шығару

• «Көбелек ұшыр» – жеңіл деммен бағыттау

• «Көпіршік үрлеу» – тынысты реттеу

Бұл жаттығулар сөйлеу кезіндегі дем шығаруды дұрыс ұйымдастыруға көмектесті.

4. Фонематикалық естуді дамыту жаттығулары

• берілген дыбысты сөзден табу

• ұқсас дыбыстарды ажырату (с–ш, р–л)

• дыбыстан басталатын сөздерді айту

Бұл жұмыс балалардың дыбысты дұрыс қабылдау қабілетін жетілдірді.

5. Ойын түріндегі жаттығулар

Балалардың қызығушылығын арттыру мақсатында:

• «Қай дыбыс?»

• «Суретті ата»

• «Дұрыс қайтала»

• «Айна бол»

ойындары қолданылды.

6. Сөйлем құрау жаттығулары

Балалардың байланыстырып сөйлеуін дамыту үшін:

• сурет бойынша әңгіме құрау

• қарапайым сөйлемдерді кеңейту

• берілген сөздермен сөйлем құрау

жұмыстары жүргізілді.

Практикалық жаттығулар жүйесі биоэнергопластика технологиясымен біріктіріле отырып, балалардың сөйлеу тілін дамытуда тиімді нәтиже берді. Жаттығулардың жүйелілігі, көрнекілігі және ойын элементтері балалардың қызығушылығын арттырып, дыбыстарды дұрыс айту дағдыларының қалыптасуына ықпал етті.

Дыбыстарды қоюдағы тәжірибе

Дыбыстарды қою жұмысы – логопедиялық түзету процесінің негізгі кезеңдерінің бірі болып табылады. Бұл кезеңнің мақсаты – баланың сөйлеу тілінде бұзылған дыбыстарды дұрыс артикуляциялық қалыпқа келтіру және оны автоматтандыруға дайындау.

Менің тәжірибемде дыбыстарды қою жұмысы биоэнергопластика технологиясымен үйлестіріліп жүргізілді. Бұл тәсіл дыбысты меңгеру процесін жеңілдетіп, балалардың қызығушылығын арттырды.

1. Дыбысты қоюдың негізгі принциптері

Дыбыстарды қою барысында төмендегі принциптер сақталды:

• қарапайымнан күрделіге көшу;

• көрнекілікке сүйену;

• ойын элементтерін қолдану;

• артикуляциялық және қол қимылдарын үйлестіру;

• жүйелілік және қайталау.

2. Артикуляциялық дайындық

Әр дыбысты қою алдында артикуляциялық аппаратты дайындау жұмысы жүргізілді. Бұл кезеңде:

• тілдің дұрыс орналасуы;

• ерін қимылы;

• тыныс алу үйлесімі

назарға алынды.

Мысалы, «Р» дыбысы үшін тіл ұшының дірілі, «С» дыбысы үшін тілдің дұрыс түзілуі жаттықтырылды.

3. Биоэнергопластика элементтерін қолдану

Дыбысты қою барысында қол қимылдары артикуляциялық қозғалыспен бірге орындалды:

• «Р» дыбысы кезінде – тіл дірілімен қатар қолдың жеңіл діріл қимылы қолданылды;

• «С» дыбысы кезінде – тілдің түзу орналасуы қолдың түзу сызық қозғалысымен көрсетілді;

• «Ш» дыбысы кезінде – ерін дөңгеленуі қолдың шеңбер қимылымен үйлестірілді.

Бұл тәсіл баланың дыбысты есте сақтауын жеңілдетті.

4. Дыбысты еліктеу арқылы қою

Балаларға дыбыстарды есту және көру арқылы қайталау ұсынылды:

• педагогтың артикуляциясын бақылау;

• айна алдында қайталау;

• дыбысты ойын арқылы айту.

Бұл әдіс дыбысты дұрыс қабылдауға көмектесті.

5. Жеке жұмыс тәжірибесі

Дыбысты меңгеруі қиын балалармен жеке жұмыс жүргізілді. Әр балаға жеке тәсіл қолданылып, жаттығулар жеңілден күрделіге қарай берілді.

6. Нәтижені бақылау

Дыбысты қою кезеңінде балалардың жетістігі тұрақты түрде бақылауға алынды. Қажет болған жағдайда қосымша жаттығулар енгізілді.

Бақылау нәтижесінде балалардың дыбысты дұрыс айтуға бейімділігі біртіндеп артты.

Қорытынды

Дыбыстарды қоюдағы тәжірибе биоэнергопластика технологиясымен біріктіріле отырып жүргізілгенде тиімді нәтиже берді. Қол қимылы мен артикуляциялық қозғалыстың үйлесуі балалардың дыбысты тез меңгеруіне, есте сақтауына және дұрыс айту дағдыларының қалыптасуына оң әсерін тигізді.

САБАҚ ҮЛГІСІ

Тақырыбы:

«Р» дыбысын қоюда биоэнергопластика технологиясын қолдану

Білім беру саласы:

Коммуникация (сөйлеу тілін дамыту)

Мақсаты:

Балалардың «Р» дыбысын дұрыс артикуляциялық қалыпта қою және биоэнергопластика элементтерін қолдану арқылы дыбысты меңгеру дағдысын қалыптастыру.

Міндеттері:

• артикуляциялық аппаратты жаттықтыру;

• тіл ұшының дірілін қалыптастыру;

• қол қимылы арқылы дыбыстық қозғалысты бекіту;

• фонематикалық естуді дамыту;

• сөйлеу белсенділігін арттыру.

Көрнекіліктер:

айна, суреттер, артикуляциялық карталар, қимыл схемалары.

САБАҚ БАРЫСЫ

1. Ұйымдастыру кезеңі

Балалармен сәлемдесу, көңіл-күйін анықтау. Қысқа мотивациялық әңгіме жүргізіледі:
«Бүгін біз тілімізді жаттықтырып, жаңа дыбыс үйренеміз».

2. Артикуляциялық дайындық

Балалармен артикуляциялық жаттығулар орындалады:

• «Сағат» – тілдің оңға-солға қозғалысы

• «Ат шабады» – тіл ұшының ырғақты қозғалысы

• «Жылан» – тілді шығару және кіргізу

Айна алдында орындалуы қадағаланады.

3. Биоэнергопластика элементін енгізу

«Р» дыбысын қою кезінде қол мен тіл қозғалысы бірге орындалады:

• тіл ұшы дірілдегенде – қол да жеңіл діріл қозғалысын жасайды;

• артикуляциялық қозғалыс педагогпен бірге синхронды қайталанады;

• бала қозғалысты айна арқылы бақылайды.

Бұл әдіс дыбысты қабылдауды жеңілдетеді.

4. Дыбысты қою жұмысы

• педагог дыбысты дұрыс артикуляциямен көрсетеді;

• бала қайталайды;

• қажет болған жағдайда механикалық көмек көрсетіледі;

• дыбыс жеке түрде бекітіледі.

5. Ойын кезеңі

«Р» дыбысы бар сөздермен ойын:

• ра-ра-ра

• рак, рама, робот

Ойын түрінде сөздерді қайталау арқылы дыбыс бекітіледі.

6. Қорытынды кезең

Балаларға сұрақ қойылады:

• Қандай дыбысты үйрендік?

• Қалай дыбысталады?

Мадақтау арқылы сабақ аяқталады.

Нәтиже:

Сабақ барысында балалар:

• «Р» дыбысын дұрыс айтуға бейімделді;

• артикуляциялық қозғалысты меңгерді;

• биоэнергопластика элементтерін қызығушылықпен орындады;

• сөйлеу белсенділігі артты.

Сабақта биоэнергопластика технологиясын қолдану «Р» дыбысын қою процесін жеңілдетіп, балалардың қызығушылығын арттырды және дыбысты дұрыс меңгеруге оң әсерін тигізді.

ТӘЖІРИБЕ НӘТИЖЕСІ

Биоэнергопластика технологиясын логопедиялық жұмыста жүйелі түрде қолдану барысында мектепке дейінгі жастағы балалардың сөйлеу тілін дамытуда айқын оң динамика байқалды. Тәжірибе 3–4 ай көлемінде жүргізіліп, бастапқы және қорытынды диагностика нәтижелері салыстырылды.

1. Бастапқы диагностика нәтижелері

Жұмыс басында балалардың сөйлеу тілін зерттеу нәтижесінде төмендегідей көрсеткіштер анықталды:

• дыбысты дұрыс айту деңгейі – 40–45%;

• фонематикалық естудің жеткіліксіз дамуы;

• сөздік қордың шектеулілігі;

• байланыстырып сөйлеудің әлсіздігі;

• артикуляциялық аппарат қозғалысының жеткіліксіздігі.

Бұл көрсеткіштер балалармен жүйелі түзету жұмысының қажеттілігін көрсетті.

2. Түзету жұмысы нәтижесіндегі өзгерістер

Биоэнергопластика технологиясын енгізу және жүйелі логопедиялық жұмыс жүргізу барысында келесі оң өзгерістер байқалды:

• балалар дыбыстарды анық және дұрыс айтуға бейімделді;

• артикуляциялық қозғалыстар жақсарды;

• қол мен сөйлеу қимылдарының үйлесімі қалыптасты;

• сабаққа қызығушылық артты;

• сөйлеу белсенділігі күшейді.

3. Қорытынды диагностика нәтижелері

Жұмыс соңында жүргізілген бақылау нәтижесінде төмендегідей көрсеткіштер алынды:

• дыбысты дұрыс айту деңгейі – 75–85%;

• фонематикалық есту қабілеті – айтарлықтай жақсарды;

• сөйлеу белсенділігі – жоғары деңгейге көтерілді;

• сөздік қор – кеңейді;

• байланыстырып сөйлеу дағдылары – қалыптасты.

4. Салыстырмалы талдау

Бастапқы және қорытынды нәтижелерді салыстыру барысында:

• дыбысты дұрыс айту деңгейі 35–40% артты;

• балалардың сөйлеу белсенділігі айқын өсті;

• сабаққа қызығушылық тұрақты қалыптасты.

5. Қорытынды

Жүргізілген тәжірибе нәтижесі биоэнергопластика технологиясының мектепке дейінгі жастағы балалардың сөйлеу тілін дамытуда тиімді екенін дәлелдеді. Қол қимылы мен артикуляциялық қозғалыстың үйлесуі балалардың дыбысты меңгеруін жеңілдетіп, түзету жұмысының нәтижелілігін арттырды.

Осы технологияны жүйелі қолдану логопедиялық жұмыстың сапасын арттырып, балалардың сөйлеу дағдыларын тұрақты қалыптастыруға мүмкіндік берді.

Көрсеткіштер	Бастапқы деңгей (%)	Қорытынды деңгей (%)	Өсу динамикасы
Дыбысты дұрыс айту	45%	80%	+35%
Фонематикалық есту	40%	75%	+35%
Сөйлеу белсенділігі	42%	85%	+43%
Байланыстырып сөйлеу	38%	78%	+40%

Жаңашылдығы

Осы әдістемелік құралдың жаңашылдығы – мектепке дейінгі жастағы балалардың сөйлеу тілін дамытуда биоэнергопластика технологиясын жүйелі түрде қолдану арқылы артикуляциялық жаттығуларды қол қимылдарымен үйлестіруде болып табылады.

Дәстүрлі логопедиялық жұмыста артикуляциялық жаттығулар көбіне тек сөйлеу мүшелерінің қозғалысына негізделсе, бұл тәжірибеде оларды қолдың қимыл қозғалысымен синхронды түрде орындау әдісі енгізілді. Бұл тәсіл сөйлеу мен қозғалыс орталықтарының бірлесіп жұмыс істеуін күшейтеді және баланың дыбысты меңгеру процесін жеңілдетеді.

Жаңашылдықтың негізгі ерекшеліктері:

• артикуляциялық жаттығуларды биоэнергопластика элементтерімен біріктіру;

• қол қимылы арқылы дыбыстық қозғалысты визуализациялау;

• ойын технологияларын жүйелі түрде қолдану;

• сөйлеу мен моториканы қатар дамытуға бағытталған кешенді тәсіл енгізу;

• балалардың эмоционалдық қызығушылығын арттыратын интерактивті жаттығулар жүйесін пайдалану.

Сонымен қатар, бұл әдістеме баланың тек дыбысты дұрыс айтуына ғана емес, оның жалпы сөйлеу белсенділігін арттыруға, есте сақтау және зейін қою қабілеттерін дамытуға ықпал етеді.

Жаңашылдықтың тағы бір маңызды қыры – логопедиялық жұмыстың тиімділігін арттыру мақсатында жаттығуларды қарапайымнан күрделіге қарай жүйелі түрде ұйымдастыру және әр баланың жеке ерекшелігін ескеру.

Қорытындылай келе, биоэнергопластика технологиясын қолдану мектепке дейінгі білім беру жүйесінде логопедиялық жұмысты жаңаша ұйымдастыруға мүмкіндік беретін тиімді инновациялық әдіс болып табылады.

Практикалық маңыздылығы

Осы әдістемелік құралдың практикалық маңыздылығы – биоэнергопластика технологиясын қолдану арқылы мектепке дейінгі жастағы балалардың сөйлеу тілін дамыту мен түзету жұмыстарын тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік беретін нақты әдістемелік жүйе ұсынуында.

Әдістемелік материал логопед мамандардың күнделікті жұмысында тікелей қолдануға арналған. Онда берілген артикуляциялық жаттығулар, биоэнергопластика элементтері және ойын технологиялары сөйлеу бұзылыстары бар балалармен жүргізілетін түзету жұмысының сапасын арттыруға ықпал етеді.

Практикалық маңыздылығының негізгі бағыттары:

• логопедиялық жұмысты жүйелі және кезең-кезеңімен ұйымдастыруға мүмкіндік береді;

• дыбыстарды қою, бекіту және автоматтандыру процесін жеңілдетеді;

• балалардың қызығушылығын арттыратын ойын элементтерін тиімді қолдануға жағдай жасайды;

• сөйлеу мен қимыл координациясын дамыту арқылы түзету жұмысының нәтижелілігін арттырады;

• әр баланың жеке ерекшелігін ескеріп, даралап оқытуға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, бұл әдістемелік құралды тек логопедтер ғана емес, мектепке дейінгі ұйым тәрбиешілері мен ата-аналар да балалардың сөйлеу тілін дамыту мақсатында қолдана алады. Үй жағдайында қарапайым жаттығуларды орындау арқылы баланың сөйлеу белсенділігін арттыруға болады.

Қорытындылай келе, биоэнергопластика технологиясына негізделген бұл әдістемелік құрал практикалық тұрғыдан тиімді, қолжетімді және мектепке дейінгі білім беру жүйесінде қолдануға ыңғайлы болып табылады.

Қорытынды

Осы әдістемелік құралда мектепке дейінгі жастағы балалардың сөйлеу тілін дамытуда биоэнергопластика технологиясын қолданудың теориялық және практикалық негіздері қарастырылды. Жұмыс барысында артикуляциялық жаттығуларды қол қимылдарымен үйлестіру арқылы балалардың сөйлеу белсенділігін арттыруға, дыбыстарды дұрыс айту дағдыларын қалыптастыруға және жалпы тілдік дамуын жетілдіруге болатыны тәжірибе жүзінде дәлелденді.

Жүргізілген диагностикалық және түзету жұмыстары нәтижесінде балалардың сөйлеу тілінде айқын оң динамика байқалды. Дыбысты дұрыс айту деңгейі артты, фонематикалық есту қабілеті жақсарды, сөздік қоры кеңейді және байланыстырып сөйлеу дағдылары қалыптаса бастады. Сонымен қатар, биоэнергопластика элементтерін қолдану балалардың сабаққа деген қызығушылығын арттырып, эмоционалдық белсенділігін күшейтті.

Алынған нәтижелер биоэнергопластика технологиясының мектепке дейінгі жастағы балалармен жүргізілетін логопедиялық жұмыста тиімді әдіс екенін көрсетті. Бұл тәсіл сөйлеу мен қимылдың өзара байланысын күшейту арқылы түзету жұмысының сапасын арттырады және балалардың оқу процесіне белсенді қатысуына ықпал етеді.

Қорытындылай келе, ұсынылып отырған әдістемелік құрал логопед мамандардың тәжірибесінде қолдануға тиімді, практикалық маңызы жоғары және заманауи талаптарға сай инновациялық материал болып табылады.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Лалаева Р.И. Логопедия негіздері. – Алматы: Білім, 2018.

2. Волкова Г.А. Логопедия: теория және практика. – Москва: Владос, 2019.

3. Жукова Н.С. Сөйлеу тілінің дамуы және түзету әдістері. – Москва, 2020.

4. Филичева Т.Б., Чиркина Г.В. Балалардың сөйлеу бұзылыстарын түзету әдістемесі. – Москва: Просвещение, 2017.

5. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту тұжырымдамасы. – Астана, 2021.

6. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің әдістемелік нұсқаулықтары. – Астана, 2022.

7. Выготский Л.С. Ойлау және сөйлеу. – Москва: Педагогика, 2016.

8. Логопедиялық жұмыста қолданылатын заманауи технологиялар бойынша әдістемелік құралдар жинағы. – Алматы, 2020.

9. Интернет ресурстар:

   • https://bilim.kz

   • https://ust.kz (логопедиялық материалдар)

   • https://infourok.ru (әдістемелік жинақтар)

Қосымша

Биоэнергопластикалық жаттығулар картотекасы

«Сусиыр» жаттығуы

Аузымызды кең ашамыз,

Сусиырға ұқсаймыз.

Аштық біз де ауызды,

Қарны ашқан сусиырдай маңызды.

Жабуға әлі болмайды,

Беске дейін санаймыз.

Содан кейін жабамыз,

Біз де демаламыз.

«Піл» жаттығуы

Тұмсығымен су алып,

Піл су септі қуанып.

Пілге біз де ұқсаймыз,

Ерінді алға созамыз.

Тұмсық қылып жинаймыз,

Сосын қайта жинаймыз,

Орынына қоямыз.

«Сағат» жаттығуы

Тик-так, тик-так,

Сағат соқты осылай.

Тіліміз де маятниктей,

Тербеледі шаршамай.

Оңға бір, солға бір,

Ойнауға сен дайын бол!

«Әткеншек» жаттығуы

Балалар отыр әткеншекке,

Биікке ұшты шыршадан да.

Күннің көзіне де жетіп қалды,

Сосын қайта төмен түсті.

«Тостаған» жаттығуы

Дәмді құймақ жеп алдық,

Шай ішкіміз кеп қалды.

Тілді мұрынға созамыз,

Тостағанды ойға аламыз.