Түркістан облысы, Мақтаарал ауданы, «№45 Мәдениет жалпы білім беретін мектеп» коммуналдық мемлекеттік мекемесі.

«Қызықты физика әлемі» факультативті курсы

(7 - 9 сынып)

Физика пәні мұғалімі Мурзакулов Ш.М.

Іс – тәжірибе тарату жинағы

Мақтаарал ауданы, Мәдениет ауылы

Құрылымы

1. Түсінік хат (Аннотация)....................................................................3

2. Оқу бағдарламасының мазмұны (Сыныптар бойынша)..........7

3. Күнтізбелік-тақырыптық жоспар (Кесте)....................................11

4. Әдістемелік нұсқаулар (Мұғалімге көмек)..................................18

5. Дидактикалық және үлестірмелі материалдар...........................20

6. Практикалық және зертханалық жұмыстар жинағы...............24

7. Оқушылардың білімін бағалау жүйесі.........................................26

8. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі..................................................28

9. Күтілетін нәтиже...............................................................................30

«Қызықты физика әлемі» факультатив курсы

Түсінік хат.

Бұл бағдарлама 7-9 сынып оқушыларының жас ерекшеліктерін ескере отырып, физика пәнін тереңдетіп оқытуға және олардың ғылыми-зерттеу дағдыларын қалыптастыруға бағытталған. Курстың мақсаты — теориялық білімді күнделікті өмірмен ұштастыру, логикалық ойлауды дамыту және физикалық құбылыстардың сырын өз бетінше ашуға жағдай жасау. Бағдарлама негізгі мектеп курсын қайталамайды, керісінше, оны қызықты тәжірибелермен, тарихи мәліметтермен және өмірлік есептермен толықтырады.

Курстың өзектілігі

Курстың өзектілігі келесі факторлармен негізделеді:

• Практикалық бағыт: Мектеп бағдарламасындағы теориялық материал мен эксперименттік жұмыстар арасындағы алшақтықты жояды. Оқушылар «неге?» және «қалай?» деген сұрақтарға өз қолдарымен жасаған тәжірибелері арқылы жауап табады.

• STEM-дағдыларын дамыту: Қазіргі заманғы технологиялардың негізі физика екенін түсіндіре отырып, оқушыларды инженерлік және техникалық мамандықтарға баулиды.

• Танымдық қызығушылық: Физиканың «қиын әрі түсініксіз» деген στερεо типін бұзып, пәнді қызықты жұмбақтар мен таңғажайып фокустар арқылы үйрету оқушының пәнге деген мотивациясын арттырады.

• Өз бетінше іздену: Оқушыларды жобалық жұмыстарға, олимпиадалар мен ғылыми жарыстарға дайындауда таптырмас құрал болып табылады.

Бағдарлама мақсаты: 

«Қызықты физика әлемі» курсының басты мақсаты — оқушылардың физика пәніне деген тұрақты қызығушылығын ояту және алған теориялық білімдерін күнделікті өмірдегі құбылыстарды түсіндіру мен практикалық есептерді шығаруда қолдана білу дағдыларын қалыптастыру.

Осы басты мақсатқа жету үшін келесі міндеттер іске асырылады:

• Танымдық: Физика заңдарының табиғаттағы және техникадағы маңызын тереңірек ашу, оқушылардың политехникалық ой-өрісін кеңейту.

• Дамытушылық: Оқушылардың логикалық ойлау, бақылау, болжам жасау және эксперимент нәтижелерін талдау қабілеттерін дамыту.

• Тәрбиелік: Ғылыми ізденіске, ұқыптылыққа, аспаптармен жұмыс істеу мәдениетіне және топта жұмыс істей алуға тәрбиелеу.

• Практикалық: Қарапайым құралдармен күрделі физикалық тәжірибелер жасауды үйрету және стандартты емес (логикалық) есептерді шығару жолдарын меңгерту.

Бағдарламаның білімділік міндеті: 

Бағдарламаның білімділік міндеттері оқушылардың теориялық базасын кеңейтуге және оны практикамен ұштастыруға бағытталған:

• Заңдылықтарды тереңдету: Физиканың негізгі заңдары мен ұғымдарының (инерция, қысым, жылу беру, электромагниттік құбылыстар және т.б.) табиғат пен тұрмыстағы көріністерін тереңірек түсіндіру.

• Эксперименттік дағды: Оқушыларға физикалық аспаптармен жұмыс істеуді, өлшеулер жүргізуді және өз бетінше қарапайым құралдардан модельдер құрастыруды үйрету.

• Логикалық есептер: Стандартты емес, сапалық және өмірлік жағдаяттарға негізделген есептерді шығарудың әдіс-тәсілдерін меңгерту.

• Ғылыми бейне қалыптастыру: Әлемнің физикалық бейнесі туралы білімдерін жүйелеп, ғылыми-техникалық прогрестің (ғарышкерлік, баламалы энергия) негіздерімен таныстыру.

Тәрбиелік міндеті: 

Бағдарламаның тәрбиелік міндеттері оқушының тұлғалық қасиеттерін және ғылыми дүниетанымын қалыптастыруға бағытталған:

• Ғылыми көзқарас: Табиғат құбылыстарының өзара байланысын түсіндіру арқылы оқушының материалистік дүниетанымын және ғылымға деген құрметін қалыптастыру.

• Еңбекке баулу: Тәжірибелер жасау және аспаптар құрастыру барысында ұқыптылыққа, төзімділікке және бастаған істі аяғына дейін жеткізуге тәрбиелеу.

• Экологиялық тәрбие: Табиғат ресурстарын, энергия көздерін үнемді пайдаланудың маңызын ұғындыру және қоршаған ортаны қорғауға жауапкершілікпен қарауды үйрету.

• Ынтымақтастық: Топтық жобалар мен зертханалық жұмыстар кезінде бір-біріне көмектесуге, пікір алмасуға және ұжымдық жұмыс мәдениетін сақтауға баулу.

• Отан сүйгіштік: Отандық және әлемдік ғалымдардың жаңалықтарымен таныстыру арқылы мақтаныш сезімін ояту және ғылым жолына ынталандыру.

Дамытушылық  міндеті: 

Бағдарламаның дамытушылық міндеттері оқушының интеллектуалдық әлеуетін және зерттеушілік қабілетін шыңдауға бағытталған:

• Танымдық белсенділік: Оқушылардың қоршаған ортадағы физикалық құбылыстарды бақылай білу, олардың себеп-салдарлық байланысын анықтау қабілетін дамыту.

• Логикалық ойлау: Салыстыру, талдау, жинақтау және гипотеза (болжам) жасау дағдыларын қалыптастыру.

• Шығармашылық ізденіс: Стандартты емес есептерді шығаруда өзіндік шешім табуға, техникалық модельдеу мен жобалау жұмыстарына баулу.

• Ғылыми тіл мен сөйлеу мәдениеті: Физикалық терминдерді еркін қолдану, өз ойын дәлелді түрде жеткізу және эксперимент нәтижелерін сауатты рәсімдеу қабілетін арттыру.

• Өз бетінше білім алу: Ақпараттық ресурстармен, қосымша әдебиеттермен және сандық технологиялармен жұмыс істеу дағдыларын жетілдіру.

Бағдарламаның мазмұнының негізгі принциптері:

• Физика тарихы мен түрлі практикалық іс – әрекеттерге байланысты түрлі мәселелерді шешудің жаңаша тәсілдерін таба білуге үйрету;

• Жеке жұмыстануға, жұппен және ұжымда жұмыс істеуге үйрету.   

Сабақтың түрі мен тәртібі:

• Теориялық: лекция, ҮӘЖ, СТО, АКТ технологияларын қолдана отырып түрлі тапсырмалар беру арқылы түсіндіру

• Практикалық:    есептер    шығару,   деңгейлік тапсырмалар             орындау, дидактикалық материалдармен жұмыстану;

• Эксперименттік: зертханалық жұмыстарды тарихын зерттей отырып орындау.

Сабақтың мерзімі: аптасына 1 сағат, жылына 34 сағатқа арналған  Оқу тәжірибенің жүзеге асуы: 

• Интеллектуалдық ойындар: ХХІ ғасыр көш басшысы, КТК, Ғажайып алаң, Тізбектегі кедергі, Бақытты сәт, конференциялар, семинар, ғылыми жоба т.б.

2. Оқу бағдарламасының мазмұны (Сыныптар бойынша)

7-сыныпқа арналған бағдарламаның қысқаша мазмұны: 

І тарау. Кеңістік пен уақыт 9 сағат

1. Материя – шексіз қозғалыста

2. Жерді Жермен өлшеген

3. Ұзындықтың тарихы

4. Метрдің тарихы

5. Үлестік және еселік бірліктер

6. Ұзындықты өлшеу

7. Табиғаттағы кеңістік масштабтары

8. Уақытты өлшеу

9. Табиғат құбылыстарының уақыт масштабтары

 ІІ тарау. Қозғалыс 7 сағат

1. Жүгірудің бәрі қозғалыс па?

2. Желден жүйрік не бар? Жел бар ма? 

3. Жылдамдықты өлшеу тәсілдері

4. Жылдамдықтың өзгеру жылдамдығы

5. Табиғатта және техникада кездесетін жылдамдықтар

6. Денелер қозғалысының түрлі санақ жүйелеріндегі кинематикалық сипаттамасы

7. Жылдамдықтарды қосу заңы

ІІІ тарау. Салмақ. Масса. Күш. 7 сағат

1. Салмақ пен масса

2. Күш. 

3. Дененің еркін түсуі

4. Инерция заңы. Ньютонның І,ІІ,ІІІ заңы

5. Шашынан тартып шалшықтан шықпақшы. Есептер шығару

6. Әрекет және қарсы әрекет

3. Бір түйе не, екі түйе не? Есептер шығару

IV тарау. Қисық сызықты қозғалыс 7 сағат

1. Лақтыру – айналмалы қозғалыс нәтижесі

2. Айналу – еріксіз қозғалыс

3. Денелердің айналмалы қозғалысы           

4. Секірсең жер қозғалады...

5. Айналмалы қозғалыстың қолданылуы 6

6.Салмақсыздық жағдайында «жүруге» бола ма?

7.Қосмосқа ұшу. Реактивті қозғалыс

1. Vтарау. Қысым 4 сағат

1. Тұңғиықта тіршілік бар

2.  Шешілмеген сыр...

3. Аспан қабаттары қанша? Ауа ағымындағы қысым

4. «Кемелер тартылысы» қорытындылау сабағы

8-сыныпқа арналған бағдарламаның қысқаша мазмұны: 

І тарау. Жылу құбылыстары 12 сағат

1. Жылулық қозғалыс

2. Термометр не үшін қажет болды?

3. Зат жылудан ұлғая ма?

4. Жылудың сыйымдылығы

5. Жылу жылдам тарай ма?

6. Конвекция болмаса...

7. Балық жауған күн

8. Қыздырмай-ақ қайнатуға болады

9. Бу да газ

10. Аспандағы ақша бұлт

11. Дене балқиды, ұшады

12. Булану жылу тілейді

ІІ тарау. Электр құбылыстары 17 сағат 

1. Сиқырдың сыры – жаңа сөздің туу

2. Бургомистр физик – Шекспир замандасы

3. Электр зарядтары

4. Алғашқы конденсатор

5. «Қорқынышты хат»

6. Лейден сауыты ойыншық емес

7. Найзағайдың тегі неде? Найзағайдан қорғануға болады

8. 150жыл жасырынған жаңалық

9. Электрдің өлшемі

10. Электр өрісі. Электр өрісі – жұмыскер

11. Зарядтардың таралуы

12. Пьезоэлектр құбылысы

13. Космостағы тастар ағыны. Ұшқын насос

14. Күн сәулесі ток береді

15. Электр жылу шығарады

16. Электр «ұшқышының» шамы Электродинамиканың ашылуы

17. Электр тарауына үлес қосқан ғалымдар

ІІІ тарау. Жарық құбылыстары 4сағат

1. Жарықтың қасиеттері

2. Жарық заңдары

3. Геометриялық оптика

4. Оптикалық аспаптар

Қорытындылау сабағы 1сағат

1. Қорытындылау сабағы

9-сыныпқа арналған бағдарламаның қысқаша мазмұны:

 І тарау Кинематика негіздері 9сағат

1. Траектория және координаталар. Жол және орын ауыстыру.

2. Түзу сызықты бірқалыпты қозғалыс.

3. Түзу сызықты теңайнымалы қозғалыс кезіндегі үдеу, жылдамдық және   орын ауыстыру.

4. Қозғалыстың орташа жылдамдығы.

5. Қозғалыстың салыстырмалылығы.

6. Вертикаль жоғары лақтырылған дененің қозғалысы.

7. Горизонталь және горизонтқа бұрыш жасай лақтырылған дененің қозғалысы.

8. Қисық сызықты қозғалыс

9. Есеп шығару мысалдары

ІІ тарау Динамика негіздері 5сағат

1. Ньютон І, ІІ, ІІІ заңдары

2. Галилейдің салыстырмалылық принципі

3. Бүкіләлемдік тартылыс заңы

4. Дененің ауырлық күші әрекетінен қозғалуы

5. Есеп шығару мысалдары

ІІІ тарау Сақталу заңдары 3сағат

1. Импульстің сақталу заңы.

2. Энергияның сақталу заңы.

3. Есеп шығару мысалдары

IV тарау Тербелістер 6сағат

1. Табиғат тербелуде

2. Маятник қалай тербеледі?

3. Резонанс

4. Көпір неліктен күйреді?

5. Электромагниттік тербелістер

6. Есеп шығару мысалдары

V тарау Толқындар 9сағат

1. Толқын әлемінде

2. Дыбыс жылдам тарай ма?

3. Дірілдің пайдасы мен зияны.

4. Сонаның ызыңы.

5. Музыка саздары.

6. Құлақ ести ме?

7. Жарғанат көре ме?

8. Май мен су араласа ма?

9. Ультрадыбыстың қасиеттері

VІ тарау Қорытындылау 2сағат

1. Жоба дайындау

2. Жоба қорғау

Күтілетін нәтиже:

• Оқушылар берілген физика ғылымымен оның дамуының тарихы туралы берілген териялық мағлұматтарды үштілде меңгеруі;

• Физика курсында меңгерген білімдерін эксперимент жасауда, қорытынды жасауда қолдана білуі;

• Қажетті құрал – жабдықтармен жұмыс істей білуі;

• Ғылыми жобалардың аңдатпаларын үш тілде жаза білуі.

• Белсенді практикалық іс – әрекетте болуы;

• Жеке, жұп, топтық тұжырым жасай алуы;

• Қажет болса өз көзқарасыңда дәлелді түрде ортаға салуы;

• Өздігінен білім алуы;

• АКТ құрылғыларын қолдана отырып, халықаралық ғылыми жобаларға дайындау. 

• Болашақта физика мамандығын таңдауға баулу.

3. Күнтізбелік-тақырыптық жоспар (Кесте)

7-сынып «Қызықты физика әлемі» факультатив курсының бағдарламасы

8-сынып «Қызықты физика әлемі» факультатив курсының бағдарламасы

9-сынып «Қызықты физика әлемі» факультатив курсының бағдарламасы

4. Әдістемелік нұсқаулар (Мұғалімге көмек)

1. Сабақты ұйымдастыру ерекшеліктері

• «Физикалық парадокс» әдісі: Әр сабақты таңғаларлық сұрақтан немесе қайшылықты құбылыстан бастаңыз. Мысалы: «Неліктен мұз үстіне тұз сепсе, ол тез ериді, бірақ суып кетеді?» Бұл оқушының танымдық белсенділігін оятады.

• Теория мен практиканың тепе-теңдігі: Факультативті курс болғандықтан, ұзақ лекциялардан қашыңыз. Уақыттың 30%-ы теорияға, 70%-ы тәжірибе мен талқылауға арналуы тиіс.

2. Эксперименттерді өткізу бойынша кеңестер

• Қолжетімділік: Лабораториялық құралдармен қатар, тұрмыстық заттарды (пластикалық бөтелкелер, шарлар, сіріңке, майсақтандырғыштар) қолданыңыз. Бұл физиканың «үйде де бар» екенін дәлелдейді.

• Қауіпсіздік: Электр және жылу құбылыстарын зерттегенде техникалық қауіпсіздікті үнемі ескертіп отырыңыз. Әсіресе, 8-9 сыныптарда ток көздерімен жұмыс істегенде сақ болуды қадағалаңыз.

3. Оқытудың белсенді әдістері

• «Зерттеушілік пайымдау»: Оқушыларға тәжірибенің нәтижесін бірден айтпаңыз. Алдымен «Қалай ойлайсыңдар, не болады?» деген болжам жасатып, кейін тәжірибемен дәлелдеңіз.

• Кейс-стади (Жағдаяттық есептер): Өмірлік ситуацияларды талдаңыз. Мысалы: «Сіз аралда қалдыңыз, сізде тек айна мен шикі ет бар. Күн сәулесін пайдаланып тамақты қалай пісіресіз?» (Оптика бөлімі бойынша).

4. Цифрлық ресурстарды қолдану (АКТ)

• Виртуалды зертханалар: Мектепте жоқ қымбат немесе қауіпті құралдарды (мысалы, ядролық реактор моделі немесе планеталар қозғалысы) PhET Interactive Simulations немесе Algodoo бағдарламалары арқылы көрсетіңіз.

• Бейне-анализ: YouTube-тегі қызықты ғылыми каналдардан («SciShow», «Veritasium» немесе қазақша «Қызықты физика» роликтері) үзінділер көрсетіп, оларды физика тұрғысынан түсіндіруді тапсырыңыз.

5. Оқушыларды ынталандыру

• «Физика күнделігі»: Оқушыларға апта бойы үйде немесе көшеде байқаған қызықты физикалық құбылыстарын жазып келуді ұсыныңыз. Ең жақсы бақылауды келесі сабақтың басында талқылаңыз.

• Жобалық жұмыс: Курс соңында оқушыларға тақырып таңдатып, өз қолдарымен «Мәңгілік қозғалтқыш» моделін (неге жұмыс істемейтінін дәлелдеу үшін) немесе «Робот-манипулятор» жасауды тапсырыңыз.

6. Кері байланыс

• Әр сабақ соңында «3-2-1» әдісін қолданыңыз: Оқушы бүгін білген 3 жаңа дерек, 2 қызықты сәт және әлі де түсініксіз 1 сұрағын жазып қалдырады.

5. Дидактикалық және үлестірмелі материалдар

1. «Физикалық жұмбақтар мен ребустар» (7-сынып)

Бұл материалды сабақтың басында «миға шабуыл» ретінде қолдану тиімді.

• Жұмбақ: «Көзге көрінбейді, қолға ілінбейді, бірақ онсыз тіршілік болмайды. Ол не?» (Жауап: Ауа/Газ)

• Жұмбақ: «Өзі заулап ұшады, артында із қалдырады. Бірақ аяғы жоқ, қанаты жоқ. Бұл не?» (Жауап: Зымыран/Реактивті қозғалыс)

• Ребус жасау: «Күш», «Масса», «Уақыт» сөздерін суреттер арқылы кодтап, оқушыларға шештіру.

2. «Сенесіз бе, сенбейсіз бе?» карточкалары (8-сынып)

Оқушыларға фактілер беріледі, олар оның шын не өтірік екенін физикалық тұрғыдан дәлелдеуі керек.

• Карточка №1: «Ыстық су суық суға қарағанда тезірек қатады». (Жауап: Шын. Бұл «Мпемба эффектісі» деп аталады).

• Карточка №2: «Егер жер бетіндегі барлық бос кеңістікті (атомдар арасындағы) алып тастаса, бүкіл адамзат бір алманың көлеміне сыйып кетер еді». (Жауап: Шын. Атомның 99,9%-ы бос кеңістік).

• Карточка №3: «Ай бетінде дыбыс жердегіден қаттырақ естіледі». (Жауап: Өтірік. Айда ауа жоқ, сондықтан дыбыс таралмайды).

3. «Физикалық лото» (Формулалармен жұмыс)

Оқушыларға екі түрлі қима қағаздар беріледі: бірінде физикалық шаманың атауы, екіншісінде оның белгіленуі немесе өлшем бірлігі.

• Тапсырма: Жұптасып отырып, шама мен бірлікті сәйкестендіру.

  • Күш - Ньютон (Н)

  • Қысым - Паскаль (Па)

  • Жұмыс -  Джоуль (Дж)

  • Қуат -  Ватт (Вт)

4. «Мәтіндегі қатені тап» (9-сынып)

Оқушыларға физикалық заңдылықтары бұзылған қысқаша әңгіме беріледі.

• Мәтін үлгісі: «Арман тауға шығып бара жатып, биіктеген сайын атмосфералық қысымның артқанын сезді. Сосын ол тау өзеніне қолын малып еді, судың тығыздығы тастан жоғары екенін байқады. Соңында ол тас лақтырып, оның төмен қарай үдеусіз, бірқалыпты құлағанын көрді».

• Тапсырма: Мәтіндегі 3 қатені тауып, түзетіңіз.

5. «Эксперименттік нұсқаулық» (Үлестірмелі парақша)

Әр оқушыға жеке тәжірибе жасау алгоритмі жазылған парақша беріледі.

• Тақырыбы: «Тұрғын үйдің электр энергиясын үнемдеу жоспары».

• Тапсырма: Үйдегі электр шамдарының қуатын (Вт) жазып алып, олардың 1 айда қанша энергия жұмсайтынын есептеңіз. Үнемдеудің 3 жолын ұсыныңыз.

6. «Графикалық диктант»

Мұғалім сөйлемдер оқиды, оқушылар егер тұжырым дұрыс болса — «^», бұрыс болса — «_» белгісін қояды. Соңында белгілі бір ирек сызық (график) шығуы тиіс.

7-9-сынып «Қызықты физика әлемі» факультатив курсының қмж үлгісі

№1 үлестірмелі материал (7-сынып)

Тақырыбы: Инерция – қозғалыстың сақталуы

• Теория: Инерция — денеге басқа денелер әсер етпегенде оның өз жылдамдығын сақтау құбылысы.

• Қызықты дерек: Егер ғарышта шайбаны итеріп жіберсе, ол ешқашан тоқтамай, түзу сызықпен миллиондаған жылдар бойы ұша береді (өйткені үйкеліс пен ауа жоқ).

• Сұрақ: Шаң басқан кілемді таяқпен ұрғанда, шаң неге ұшып шығады?

• Жауап: Таяқ тигенде кілем қозғалады, ал оның ішіндегі шаң бөлшектері инерция бойынша өз орнында қалуға тырысады, нәтижесінде кілемнен бөлініп қалады.

№2 үлестірмелі материал (8-сынып)

Тақырыбы: Меншікті жылу сыйымдылығы

• Теория: Әртүрлі заттар бірдей температураға дейін қызу үшін әртүрлі жылу мөлшерін қажет етеді.

• Салыстыру: Судың жылу сыйымдылығы өте жоғары. Сондықтан теңіз жағасында жазда салқын, ал қыста жылы болады.

• Практикалық тапсырма: Неліктен үйдегі жылыту радиаторларының ішіне май немесе антифриз емес, көбіне су құйылады?

• Жауап: Су көп жылуды өзіне жинай алады және суыған кезде сол жылуды бөлмеге ұзақ уақыт бойы береді.

№3 үлестірмелі материал (8-сынып)

Тақырыбы: Электр кедергісі және қысқа тұйықталу

• Теория: Ток жүретін сымдардың кедергісі болады. Егер ток кедергісі өте аз жолмен өтсе, «қысқа тұйықталу» болып, сымдар қызып кетеді.

• Қауіпсіздік: Сақтандырғыштар (предохранитель) ток күші шектен асқанда еріп кетіп, үйді өрттен сақтайды.

• Сұрақ: Неліктен құстар жоғары вольтты жалаңаш сымдардың үстінде отырса да, оларды ток соқпайды?

• Жауап: Құстың екі аяғы бір сымда тұрғандықтан, олардың арасында кернеу айырмасы жоқ. Ток құстың денесінен өткенше, кедергісі аз сыммен жүре бергенді жөн көреді.

№4 үлестірмелі материал (9-сынып)

Тақырыбы: Дыбыс толқындары мен жаңғырық

• Теория: Дыбыс — бұл ортаның (ауа, су) тербелісі. Дыбыс вакуумда (ауасыз кеңістікте) таралмайды.

• Қызықты дерек: «Жұлдыздар соғысы» киносындағы ғарыштағы жарылыс дыбыстары — шындыққа жанаспайды. Ғарышта абсолютті тыныштық орнаған.

• Сұрақ: Неліктен бос бөлмеде жаңғырық қатты естіледі, ал жиһазы бар бөлмеде естілмейді?

• Жауап: Жұмсақ жиһаздар мен кілемдер дыбыс толқындарын жұтып алады, ал жалаңаш қабырғалар дыбысты айна сияқты кері шағылдырады.

№5 үлестірмелі материал (9-сынып)

Тақырыбы: Жарықтың шағылуы мен сынуы

• Теория: Жарық тегіс беттен (айна) шағылады, ал мөлдір ортадан өткенде сынады (бағытын өзгертеді).

• Тәжірибе: Стақандағы суға қарындашты салсаңыз, ол сынып тұрғандай көрінеді. Бұл — жарықтың ауадан суға өткендегі жылдамдығының өзгеруінен.

• Логика: Түнгі жолда жаңбырдан кейінгі асфальт неге қара болып көрінеді?

• Жауап: Су тегіс қабат түзіп, жарықты айна секілді жүргізушіден әрі қарай шағылдырады.

6. Практикалық және зертханалық жұмыстар жинағы

7-сынып: «Табиғатты тану және механика бастауы»

1. «Дененің тығыздығын картоп арқылы анықтау»

• Мақсаты: Заттың тығыздығын есептеуді үйрену.

• Құралдар: Картоп, сызғыш, ас үй таразысы.

1. Барысы: Картопты текше (куб) пішінді етіп кесіп, оның көлемін (V=a*b*c) және массасын өлшеу.  формуласымен тығыздығын тауып, кестедегі мәнмен салыстыру.

2. «Жұмыртқаның судағы "биі"» (Архимед күші)

   • Мақсаты: Сұйық тығыздығының итеруші күшке әсерін зерттеу.

   • Құралдар: Стақан, су, тұз, шикі жұмыртқа.

   • Барысы: Жұмыртқаны тұщы суға салу (батады), сосын суға біртіндеп тұз қосу. Жұмыртқаның бетіне қалқып шығу себебін түсіндіру.

3. «Тамшының өлшемін анықтау»

   • Мақсаты: Микроөлшемдерді жанама әдіспен есептеу.

   • Құралдар: Медициналық тамызғыш (пипетка), кішкентай ыдыс.

   • Барысы: Ыдысқа 50-100 тамшы су тамызып, оның жалпы көлемін өлшеу. Бір тамшының орташа көлемін табу.

8-сынып: «Жылу, электр және магнит құпиялары»

1. «Қолдан жасалған термос»

• Мақсаты: Жылуөткізгіштікті зерттеу.

• Құралдар: Екі пластик бөтелке (бірі үлкен, бірі кіші), мақта немесе фольга.

• Барысы: Кіші бөтелкені үлкеннің ішіне салып, арасын оқшаулағыш материалмен толтыру. Ыстық судың сууына қарапайым бөтелке мен "термостың" әсерін салыстыру.

1. «Лимоннан жасалған батарея»

   • Мақсаты: Химиялық энергияның электр энергиясына айналуын көру.

   • Құралдар: Лимон, мыс тиын, мырыш шеге, вольтметр немесе кішкентай жарық диоды.

   • Барысы: Лимонға екі металды қатар сұғып, ұштарын вольтметрге қосу. Кернеудің пайда болуын бақылау.

2. «Электромагнит құрастыру»

   • Мақсаты: Токтың магниттік әсерін зерттеу.

   • Құралдар: Темір бұранда (болт), оқшауланған мыс сым, батарея.

   • Барысы: Бұрандаға сымды тығыз орап, ұштарын батареяға қосу. Жасалған магниттің қыстырғыштарды (скрепка) тарту күшін тексеру.

9-сынып: «Қозғалыс заңдары және ғарыш әлемі»

1. «Маятниктің көмегімен биіктікті өлшеу»

• Мақсаты: Еркін түсу үдеуі мен тербеліс периодын қолдану.

• Құралдар: Жіп, жүк, секундөніш.

• Барысы: Мектеп баспалдағынан жіпті салбыратып, тербеліс уақытын өлшеу арқылы жіптің ұзындығын (яғни биіктікті) есептеу.

1. «Шар-зымыран» (Реактивті қозғалыс)

   • Мақсаты: Импульстің сақталу заңын дәлелдеу.

   • Құралдар: Шар, скотч, түтікше, жіп.

   • Барысы: Керілген жіп бойымен шардан шыққан ауаның әсерінен оның қозғалу жылдамдығын бақылау.

2. «Күн жүйесінің масштабын жасау»

   • Мақсаты: Ғарыш қашықтықтарын модельдеу.

   • Құралдар: Түрлі өлшемдегі моншақтар, метрлік сызғыш.

   • Барысы: Егер Күн — диаметрі 1 метр шар болса, Жер мен басқа планеталардың өлшемі мен олардың арақашықтығы қандай болатынын есептеп, дәлізде модель құру.

Зертханалық жұмыс протоколының үлгісі:

• Тақырыбы: ...

• Болжам (Гипотеза): (Оқушының болжамы)

• Бақылаулар: (Тәжірибе кезінде не көрді?)

• Қорытынды: (Неге бұлай болды?)

7. Оқушылардың білімін бағалау жүйесі

1. Критериалды бағалау (Дескрипторлар)

Әрбір практикалық жұмыс немесе жоба келесі критерийлер бойынша бағаланады:

• Экспериментті орындау (0-3 ұпай): Құралдарды дұрыс қолдану, қауіпсіздікті сақтау.

• Талдау және қорытынды (0-3 ұпай): Болған құбылысты физика заңдарымен түсіндіре білу.

• Шығармашылық (0-2 ұпай): Тәжірибені жақсарту бойынша өз идеясын ұсыну.

• рәсімдеу (0-2 ұпай): Жұмыс дәптерін немесе презентацияны сауатты толтыру.

2. «Жетістік баспалдағы» (Портфолио әдісі)

Оқушылар тоқсан бойы жинаған жұмыстарынан (тәжірибе фотолары, есептер, шағын мақалалар) «Менің физикалық зерттеулерім» атты портфолио құрастырады.

• Бағалау түрі: Тоқсан соңында үздік портфолио иелеріне «Жас зерттеуші», «Тапқыр физик», «Эдисонның ізбасары» сияқты аталымдар (номинациялар) беріледі.

3. Формативті бағалау әдістері (Күнделікті)

• «Физикалық валюта»: Сабақта дұрыс жауап берген немесе қызықты сұрақ қойған оқушыға арнайы «Ньютон-чегі» немесе «Эйнштейн-коины» беріледі. Жиналған «валюта» тоқсан соңында қорытынды бағаға әсер етеді.

• Өзін-өзі бағалау (Рефлексия): «Бүгін мен үшін не жаңалық болды?», «Қай тәжірибе мені таңғалдырды?» деген сұрақтарға жазбаша жауап алу.

4. Жобалық жұмысты бағалау (9-сынып үшін маңызды)

Курс соңындағы ғылыми жобаны бағалаудың үлгісі:

1. Тақырыптың өзектілігі (Өмірде қолдануға бола ма?).

2. Дербестік (Жұмыстың қаншалықты бөлігін оқушы өзі жасады?).

3. Көрнекілік (Макеттің немесе модельдің жұмыс істеуі).

5. Қорытынды аттестация

Курс соңында дәстүрлі емтиханның орнына «Физикалық шоу» немесе «Ашық лаборатория» күнін өткізу ұсынылады. Онда оқушылар ата-аналарына немесе төменгі сыныптарға өздерінің ең үздік тәжірибелерін көрсетіп, оның физикасын түсіндіреді.

8. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

 Негізгі әдебиеттер (Классикалық туындылар)

1. Перельман Я. И. «Қызықты физика» (1 және 2-кітаптар). – Бұл кітаптар физиканы қарапайым тілмен түсіндірудің эталоны болып саналады.

2. Билимович А. И. «Физикалық викториналар». – Сабақта қолдануға арналған сұрақтар мен жұмбақтар жинағы.

3. Горев Л. А. «Физикадан қызықты тәжірибелер». – Тұрмыстық заттармен жасалатын эксперименттердің нұсқаулығы.

2. Заманауи әдістемелік құралдар

4. Ландау Л. Д., Китайгородский А. И. «Физика барлығы үшін». – Физикалық заңдардың философиялық және практикалық мәнін ашатын еңбек.

4. Тихомирова С. А. «Физика в загадках, пословицах и сказках». – Пәнаралық байланысты дамытуға арналған көмекші құрал.

3. Интернет-ресурстар мен виртуалды зертханалар (АКТ)

6. PhET Interactive Simulations (phet.colorado.edu) – Физикалық құбылыстарды (электр тізбегі, толқындар, газ заңдары) модельдеуге арналған әлемдегі ең үздік тегін ресурс. (Қазақ тіліндегі нұсқалары бар).

6. Khan Academy (қазақша бөлімі) – Физика курсы бойынша сапалы бейне-дәрістер мен жаттығулар.

6. BilimLand.kz – Қазақстандық білім беру платформасындағы физика бөлімі, виртуалды зертханалары.

6. YouTube каналдар:

• Veritasium және SmarterEveryDay (ғылыми эксперименттер).

• GetAClass (физикалық заңдарды қысқа әрі нұсқа түсіндіретін тәжірибелік видеолар).

6. Algodoo (algodoo.com) – Физикалық әлемді 2D форматта модельдеуге, машиналар мен механизмдер құрастыруға арналған бағдарлама.

4. Оқушыларға арналған ғылыми-танымал ресурстар

11. «Квант» журналының мұрағаты – Физика мен математикадан тереңдетілген мақалалар мен қиын есептер жинағы.

11. PostNauka – Қазіргі заманғы физиканың өзекті мәселелері туралы ғалымдардың қысқаша дәрістері.

9. Күтілетін нәтиже

1. Теориялық білім деңгейі (Нені біледі?)

• Құбылыстарды түсіндіру: Күнделікті өмірдегі физикалық құбылыстарды (инерция, диффузия, жылу берілу, жарықтың сынуы, дыбыс жаңғырығы) ғылыми тұрғыдан сипаттай алады.

• Ғылым тарихы: Физика ғылымының дамуына үлес қосқан ұлы ғалымдардың (Ньютон, Архимед, Эйнштейн, Тесла) негізгі жаңалықтары мен өнертабыстарын біледі.

• Техника негіздері: Тұрмыстық құралдардың (термос, электр есептегіш, оптикалық линзалар, магниттер) жұмыс істеу принципін физика заңдарымен байланыстырады.

2. Практикалық білік деңгейі (Нені істей алады?)

• Эксперимент жасау: Қолжетімді және зертханалық құралдарды (динамометр, термометр, вольтметр) пайдаланып, дербес физикалық тәжірибелер құрастырады.

• Өлшеу және есептеу: Физикалық шамаларды (масса, тығыздық, ток күші, қуат) өлшеп, қателіктерді есептейді және нәтижесін кесте немесе график түрінде рәсімдейді.

• Логикалық талдау: Құрғақ формуладан гөрі, сапалық және логикалық есептерді (мысалы: «Неге мұз суда батпайды?») талдау арқылы шешім шығарады.

3. Дағды мен құзыреттілік (Қандай қабілеті қалыптасады?)

• Зерттеушілік мәдениет: Болжам жасау (гипотеза), оны тәжірибемен тексеру және қорытынды шығару дағдысы қалыптасады.

• Қауіпсіздік мәдениеті: Тұрмыста электр құралдарымен, жылу көздерімен және оптикалық аспаптармен жұмыс істеудегі қауіпсіздік ережелерін саналы түрде сақтайды.

• Шығармашылық жобалау: Өз бетінше шағын физикалық модельдер (мысалы: электромагнит, фонтан, зымыран моделі) жасап, оны көпшілік алдында қорғай алады.

4. Пәндік қызығушылық (Тұлғалық нәтиже)

• Физика пәніне деген тұрақты қызығушылығы артып, болашақта STEM (ғылым, технология, инженерия, математика) саласындағы мамандықтарды таңдауға ынталанады.