Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі Түркістан облысы

Сарыағаш ауданы «№80 жалпы білім беретін мектебі» КММ

ҒЫЛЫМИ ЖОБА

Тақырыбы: Ағылшын әліпбиі табиғатта: тіл үйрену мен экологиялық тәрбиені ұштастыру

(English Alphabet in Nature: Integrating Language Learning with Environmental Awareness)

Авторы:5 б сынып оқушысы Әбілхай Айтолқын Сұлтанқызы

Жетекшісі :Сман Ақмаржан Қайратқызы

Секция:Ағылшын тілі әліпбиі

Бағыты:Ағылшын тілі

АННОТАЦИЯ

Ғылыми жобаның өзектілігі: Бүгінгі таңда оқушылардың ағылшын тілін меңгеруімен қатар, қоршаған ортаға деген жауапкершілігін арттыру – маңызды міндеттердің бірі. Табиғатпен байланыстыра отырып тіл үйрету – оқушылардың танымдық қабілеттерін дамытумен қатар, экологиялық санасын қалыптастырады. Осы тұрғыдан алғанда «English Alphabet in Nature» жобасы шетел тілін оқытудың жаңа, тиімді жолдарының бірі болып табылады.

Ғылыми жобаның мақсаты: Ағылшын әліпбиін табиғат нысандары арқылы меңгерту, оқушылардың тілдік дағдыларын дамыту және экологиялық тәрбиені қатар жүргізу.

Ғылыми жобаның міндеттері:

• Ағылшын әліпбиінің әр әрпін табиғаттағы нақты нысандармен сәйкестендіру;

• Оқушылардың сөздік қорын байыту және сөйлеу дағдыларын қалыптастыру;

• Табиғатты қорғау жөнінде экологиялық түсінік беру;

• Шығармашылық тапсырмалар арқылы (постер, альбом, презентация) оқушылардың зерттеу, ізденіс қабілеттерін жетілдіру.

Зерттеу жұмысының ғылыми болжамы: Егер ағылшын әліпбиін табиғатпен байланыстыра оқыту жүзеге асса, оқушылардың тілге қызығушылығы артады, танымдық белсенділігі дамиды және экологиялық мәдениеті қалыптасады.

Зерттеудің кезеңдері: Зерттеу барысында бақылау, салыстыру, жүйелеу, талдау және шығармашылық тапсырмалар орындау әдістері қолданылды.

Зерттеудің теориялық мәнділігі: Жоба тіл үйрену мен экологиялық тәрбиенің өзара байланысын айқындап, оны оқыту процесінде пайдаланудың маңыздылығын көрсетті.

Зерттеудің практикалық мәнділігі: Жобаның нәтижелерін ағылшын тілі сабақтарында, факультатив курстарда және мектептегі экологиялық тәрбие жұмыстарында қолдануға болады.

Зерттеудің дербестік нәтижесі:

• Табиғат элементтерімен байланысты әріптер жүйесі жасалды;

• Оқушылардың тілдік және экологиялық түсініктерін дамыту тәжірибесі жүргізілді;

• «English Alphabet in Nature» жобасы оқушылардың шығармашылық және зерттеушілік қабілеттерін жетілдіретіні байқалды.

Ғылыми жобаның жаңалығы

1. Ағылшын әліпбиін табиғатпен байланыстыру арқылы үйрету – бұрынғы дәстүрлі оқытуда әріптер көбіне тек кітаптағы мысалдармен түсіндірілсе, бұл жобада әріптер нақты табиғаттағы нысандармен сәйкестендірілді. Бұл әдіс оқушыларға жаңа сөздерді тез есте сақтауға мүмкіндік береді.

2. Тіл үйрену мен экологиялық тәрбиені біріктіру – жоба тек тілдік дағдыларды дамытпайды, сонымен бірге табиғатты қорғау, оған қамқорлық жасау туралы ой салады.

3. Оқушылардың шығармашылық және зерттеушілік қабілеттерін дамыту – әр оқушы табиғаттан әріпке сәйкес нысан тауып, суретке түсірді, суретін салды, альбом жасады. Бұл балалардың зерттеушілік дағдысын қалыптастырды.

КІРІСПЕ

XXI ғасыр – ғылым мен білімнің, жаңа технологиялардың ғасыры. Қазіргі таңда әрбір адамның бәсекеге қабілетті болуы үшін бірнеше тілді меңгеруі аса қажет. Әсіресе, ағылшын тілі – дүниежүзілік ғылым мен мәдениеттің, халықаралық қарым-қатынастың негізгі тілі. Сондықтан мектеп оқушылары үшін ағылшын тілін үйрену – болашаққа ашылған үлкен мүмкіндік.

Алайда тіл үйрену үдерісі кейде оқушыларға қиын немесе қызықсыз болып көрінуі мүмкін. Бұл жағдайда мұғалімдердің міндеті – оқытуды шығармашылықпен ұйымдастырып, әрбір баланың тіл үйренуге деген қызығушылығын ояту. Соңғы жылдары мектеп тәжірибесінде жобалық әдіс (project-based learning) кеңінен қолданылып жүр. Бұл әдістің басты ерекшелігі – оқушы өз бетімен ізденіп, зерттеу жасап, шығармашылық жұмыс арқылы білім алады.

Біздің жобамыздың тақырыбы – «English Alphabet in Nature: Integrating Language Learning with Environmental Awareness» («Ағылшын әліпбиі табиғатта: тіл үйрену мен экологиялық тәрбиені ұштастыру»). Бұл жоба дәстүрлі тіл үйрету жолдарынан өзгеше. Біз ағылшын әріптерін тек кітаптағы мысалдардан емес, қоршаған табиғаттан іздеп таптық. Әр әріпке сәйкес табиғат нысандарын тауып, оны суретке түсіріп немесе суретін салып, альбомға жинадық. Мысалы: A – Apple tree, B – Bird, C – Cloud, S – Sun, T – Tree. Осылайша әріптерді меңгерумен қатар табиғатты да зерттедік.

Жобаның өзектілігі – тіл үйрену мен табиғатты қорғау ұғымдарының бір-бірімен байланысуында. Табиғат – біздің өміріміздің қайнар көзі. Біз оны сүйіп, аялап, қорғауымыз керек. Оқушыларға ағылшын әліпбиін табиғатпен байланыстыра үйрету арқылы олардың тілдік дағдыларын дамыту ғана емес, сонымен бірге экологиялық санасын қалыптастыруға болады. Бұл – бүгінгі білім берудегі ең маңызды мәселелердің бірі.

Жобаның мақсаты – ағылшын тіліндегі әліпбиді табиғаттағы нысандар арқылы меңгерту, оқушылардың сөздік қорын байыту және табиғатты қорғау туралы түсінігін кеңейту.

Бұл жобаның ерекше қыры – интеграциялануында. Яғни ағылшын тілі пәні экология, биология және өнер пәндерімен ұштастырылды. Мұндай тәсіл оқушылардың жан-жақты дамуына жол ашады, пәндер арасындағы байланысты күшейтеді.

ІІ. НЕГІЗІГІ БӨЛІМ

2.1.Жобалау әдісінің теориялық және тәжірибелік негіздері

Ағылшын тілін үйрену – бүгінгі мектеп оқушылары үшін аса маңызды. Әсіресе бастауыш және орта буын сыныптарында тіл үйретудің қызықты әрі креативті жолдары қажет. Солардың бірі – жобалық әдіс. Жобалық әдістің басты ерекшелігі – оқушы дайын ақпаратты жаттап қана қоймай, өзі ізденіп, зерттеп, тәжірибе жасап, нәтижесін шығармашылық жұмыс арқылы көрсетеді.English Alphabet in Nature жобасы – ағылшын әліпбиін табиғат құбылыстары мен нысандарымен байланыстыра отырып меңгертуге бағытталған.Жобалау әдісі – ХХ ғасырдың басында американдық педагог Джон Дьюи мен оның шәкірті Уильям Килпатрик еңбектерінде негізделген. Бұл әдістің басты ұстанымы – «оқушы білімді өмірлік тәжірибе арқылы игеруі тиіс». Яғни, тек жаттап алу емес, өз бетімен іздену, зерттеу, тәжірибе жасау арқылы жаңа білімге қол жеткізу.

Қазақстандық білім беру жүйесінде де жобалау әдісіне ерекше мән беріліп отыр. Жобалық жұмыс оқушыны өз бетінше ойлануға, дербес шешім қабылдауға және топпен бірлесіп әрекет етуге үйретеді.

Жобалау әдісінің түрлері

З

1.Research project

-Мысалы: «Әріптерді табиғатпен байланыстыру оқушының есте сақтау қабілетіне қалай әсер етеді?»

Ш

2.Creative project

А

3.Information project

4.Practical project

Тәжірибелік жоба (Practical project).
– Мақсаты: нақты өмірде қолдануға болатын өнім әзірлеу.
– Мысалы: «Әліпбиді табиғат арқылы үйретуге арналған оқулық қосымша»

Жобалық жұмыс оқушыны:

• өз бетінше ойлануға;

• дербес шешім қабылдауға;

• ақпаратпен жұмыс істеуге;

• шығармашылық қабілетін дамытуға;

• топпен бірлесіп әрекет етуге;

• өз ойын еркін жеткізуге;

• табиғатқа жанашырлықпен қарауға үйретеді.

Сонымен қатар, “English Alphabet in Nature” жобасы – оқушылардың тілдік дағдыларымен қатар экологиялық мәдениетін қалыптастыруға бағытталған ерекше тәжірибе. Әліпбидің әр әрпін табиғатпен байланыстыру арқылы балалар табиғатты қорғаудың маңызын түсінеді. Мысалы, W – Water әрпін өткенде, суды үнемдеу қажеттігі айтылса, T – Tree әрпінде ағаштың адам өміріндегі рөлі талқыланады.

Осылайша, жобалау әдісі ағылшын тілін үйретудің тиімді құралы болумен қатар, оқушылардың өмірлік құндылықтарын да тәрбиелеуге мүмкіндік береді.

3.1. Әліпби үйретудің педагогикалық негіздері

Әліпби үйрету – шет тілін меңгертудің алғашқы әрі ең маңызды қадамы болып табылады. Әсіресе бастауыш буын оқушылары үшін әріптерді дұрыс тану, айту және жазу дағдылары кейінгі тілдік білімнің іргетасы саналады. Педагогика ғылымында әліпби үйрету тек техникалық жаттығу емес, баланың танымдық, логикалық және коммуникативтік қабілеттерін дамытуға бағытталған кешенді үдеріс ретінде қарастырылады.

Әліпби үйретудің басты педагогикалық негізі – қызығушылық тудыру. Егер оқушы әріпті құр жаттап алса, ол білім ұзаққа сақталмайды. Керісінше, әріп пен дыбысты күнделікті өмірдегі таныс заттармен байланыстыра үйреткенде, баланың есте сақтау қабілеті артып, жаңа ақпаратты оңай қабылдайды. Мысалы, «A – Apple», «B – Bird» сияқты мысалдар оқушыға таныс болғандықтан, ол жаңа әріпті жеңіл меңгереді.

Тағы бір маңызды негіз – көрнекілік принципі. Әліпби үйрету барысында суреттер, бейнежазбалар, ойыншықтар және табиғаттағы нақты нысандарды қолдану тиімді. Бұл оқушының қабылдауын жеңілдетіп қана қоймай, қызығушылығын оятады. «English Alphabet in Nature» жобасында әріптер табиғат құбылыстары мен заттарымен байланыстырылады. Мәселен, «T – Tree», «S – Sun», «R – River» сияқты мысалдар оқушыны әрі тілдік, әрі экологиялық тұрғыдан тәрбиелейді.

Педагогикалық тұрғыдан алғанда, әліпби үйрету жас ерекшелігіне сәйкес ұйымдастырылуы тиіс. Бастауыш сынып оқушылары ойын элементтері арқылы тезірек үйренеді, сондықтан ойын технологиясы мен жобалау әдісін ұштастыру ерекше нәтиже береді. Ал орта буынға қарай оқушылардың аналитикалық ойлауы дамиды, сондықтан олар әріпті сөзбен, сөйлеммен байланыстырып, шағын мәтін құрастыру арқылы үйренеді.

Сонымен қатар, әріптерді үйрету барысында қайталау мен жүйелілік қағидалары сақталуы шарт. Бір рет өткен әріп уақыт өте ұмытылып қалуы мүмкін, сондықтан әріптерді түрлі тапсырмаларда қайта қолданып, оқушының белсенді сөз қорына енгізу маңызды.

Осылайша, әліпби үйретудің педагогикалық негіздері – қызығушылық тудыру, көрнекілікке сүйену, жас ерекшелігін ескеру және жүйелі қайталау. Бұл қағидалар орындалған жағдайда, оқушының тіл үйренуге деген ынтасы артып, алған білімі тұрақты болады.

3.2. Табиғат арқылы әліпбиді меңгертудің артықшылықтары.

Тілді үйретудің ең тиімді жолдарының бірі – оны оқушының күнделікті өмірімен және қоршаған ортамен байланыстыра алу. Әліпбиді табиғат құбылыстары мен нысандары арқылы меңгерту – оқушыларға тіл үйретудің жаңа әрі қызықты тәсілі. Бұл әдістің бірқатар артықшылықтары бар.

Біріншіден, табиғатпен байланыстыру – қызығушылықты арттырады. Оқушылар әріпті жаттап қана қоймай, оны күнделікті өмірде көріп жүрген табиғат құбылыстарымен сәйкестендіреді. Мысалы, «S – Sun», «M – Mountain», «W – Water» сияқты сөздер баланың қиялын оятып, жаңа білімді эмоциялық деңгейде қабылдауға көмектеседі.

Екіншіден, бұл әдіс оқушыда экологиялық сана қалыптастырады. Әріп үйренумен қатар, бала табиғаттағы құбылыстар мен нысандарға назар аударып, оларды қорғау қажеттігін түсіне бастайды. Яғни, тіл үйретумен қатар экологиялық тәрбие де қатар жүреді.

Үшіншіден, табиғатқа негізделген үйрету есте сақтауды жеңілдетеді. Әріптерді тек қағаз бетінде көру оқушыға қиын болуы мүмкін, ал табиғаттағы нысандарды бақылау арқылы оларды есінде ұзақ уақыт сақтайды. Бұл – психология ғылымында дәлелденген «көрнекілік пен эмоциялық әсер арқылы есте сақтау» қағидасына негізделеді.

Төртіншіден, табиғат арқылы әліпби үйрету оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға ықпал етеді. Балалар әр әріпке сәйкес сурет салып, әңгіме құрап немесе табиғаттағы бейнелерді фотоға түсіріп, ағылшынша сипаттама береді. Бұл олардың ойлау, қиялдау, сөйлеу дағдыларын жетілдіреді.

Бесіншіден, бұл әдіс топтық және жұптық жұмысқа қолайлы. Оқушылар әріптерді бөлісіп алып, табиғаттан мысалдар іздейді, бір-бірімен пікір алмасады, ортақ постер немесе презентация жасайды. Мұндай әрекеттер бір жағынан тілдік дағдыларды дамытса, екінші жағынан ынтымақтастық пен бірлескен еңбектің маңызын ұғындырады.

Табиғат арқылы әліпбиді меңгертудің артықшылықтары – оқушылардың қызығушылығын ояту, экологиялық тәрбиені күшейту, есте сақтауды жеңілдету, шығармашылық қабілетті дамыту және топтық жұмыс дағдыларын қалыптастыру. Сондықтан бұл әдіс ағылшын тілін үйретуде тиімді әрі жаңашыл бағыт болып табылады.

Бұл ғылыми жобаның тәжірибелік бөлігі 5-сынып оқушылары арасында жүргізілді. Жобаның негізгі мақсаты – ағылшын әліпбиін табиғат құбылыстары мен нысандарымен байланыстыра отырып меңгерту және оқушылардың тілдік дағдыларын шығармашылық жұмыс арқылы дамыту.

Тәжірибелік жұмыс үш кезеңнен тұрды:

Бірінші кезең - дайындық жұмысы.Оқушыларға жобаның мақсаты мен міндеттері түсіндірілді. Әріптердің табиғатпен байланысы туралы қысқаша әңгіме жүргізіліп, мысалдар көрсетілді: A – Apple, B – Bird, C – Cloud, S – Sun, T – Tree, R – River. Мұғалім оқушыларға топтарға бөлініп жұмыс істеу ережесін түсіндірді.

Екінші кезең – зерттеу және ізденіс жұмысы.Әр топқа бірнеше әріп бекітіліп берілді. Оқушылар өз әріптеріне сәйкес табиғаттағы құбылыстар мен нысандарды анықтап, фотоға түсірді, сурет салды немесе шағын мәтіндер жазды. Мысалы, бір топ «M – Mountain», «F – Flower», «B – Butterfly» сөздерін таңдаса, екінші топ «W – Water», «S – Sun», «C – Cloud» сөздерімен жұмыс істеді. Бұл кезеңде балалар табиғатты бақылап, ағылшын тіліндегі сөздерді сол нысандармен сәйкестендіріп үйренді.

Үшінші кезең – шығармашылық таныстырылым.Әр топ өз жұмыстарын постер, альбом немесе PowerPoint презентация түрінде дайындап, сынып алдында ағылшынша таныстырды. Оқушылар суреттерді көрсетіп, қарапайым сөйлемдер арқылы түсіндірді. Мысалы: “This is the Sun. The Sun is yellow and bright.” немесе “This is a Tree. The Tree is green.” сияқты сөйлемдер арқылы өз ойларын жеткізді.

Тәжірибелік бөлім барысында оқушылардың белсенділігі артып, сабаққа қызығушылығы күшейді. Олар ағылшын әріптерін жаттап қана қоймай, оларды табиғатпен байланыстыра білді. Жоба нәтижесінде оқушылардың сөздік қоры байып, сөйлем құрау дағдысы жетілді. Сонымен қатар, табиғатты қорғау мен оған қамқорлық жасау қажеттігі туралы түсініктері нығайды.

Жобаның тәжірибелік бөлімі көрсеткендей, English Alphabet in Nature әдісі оқушылардың тіл үйренуге деген ынтасын арттырудың және экологиялық тәрбиені жүзеге асырудың тиімді жолы болып табылады.

English Alphabet in Nature жобасының басты жаңалығы – ағылшын әліпбиін үйрету процесін дәстүрлі әдістерден тыс, табиғат нысандарымен байланыстыра отырып жүргізуінде. Бұл тәсіл оқушыға тек әріп пен сөзді жаттатпай, оны қоршаған ортадағы нақты құбылыстармен сәйкестендіруге мүмкіндік береді.

Жоба жаңашылдығының негізгі қырлары мыналар:

• Әліпбиді табиғат құбылыстары арқылы меңгерту арқылы оқушылардың есте сақтау қабілеті күшейтілді;

• Тілді үйрету экологиялық тәрбиемен ұштастырылды, яғни оқушылар табиғатқа қамқор болудың маңызын түсінді;

• Жоба барысында оқушылар тек дайын материалды пайдаланбай, өздері ізденіп, фото, сурет, шағын мәтін дайындап, шығармашылық тұрғыда жұмыс істеді;

• Ағылшын тілін үйренудің дәстүрлі жаттығуларынан гөрі қызықты әрі креативті тәсіл қолданылып, балалардың сабаққа деген ынтасы артты;

• Жобаның нәтижесі оқушылардың тілдік қана емес, зерттеушілік, шығармашылық және коммуникативтік қабілеттерінің дамуына ықпал етті.

Осылайша, English Alphabet in Nature жобасы білім беруде тіл үйрету мен табиғатпен үндестікті қатар дамытатын, оқушылардың жас ерекшелігіне сай, заманауи әрі тиімді әдіс болып табылады.

ҚОРЫТЫНДЫ

Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, ағылшын әліпбиін табиғат құбылыстары мен нысандарымен байланыстыра үйрету – оқушылардың танымдық белсенділігін арттыратын, есте сақтау қабілетін күшейтетін және тілді меңгеруді жеңілдететін тиімді әдіс екені дәлелденді.

English Alphabet in Nature жобасы оқушылардың ағылшын әріптерін меңгеруін жеңілдетіп қана қоймай, олардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруға да үлес қосты. Тәжірибелік бөлімде оқушылардың ағылшынша сөйлеу дағдылары дамыды, сөздік қоры байыды, топпен жұмыс істеу және шығармашылық таныстырылым жасау қабілеттері жетілді.

Жобаның нәтижесінде мынандай тұжырымдар жасалды:

1. Әліпби үйретудің тиімділігі оқушының қызығушылығына байланысты екендігі анықталды;

2. Табиғат нысандарымен байланыстыру – әріпті меңгертудің жеңіл әрі есте сақталатын жолы;

3. Жобалау әдісі оқушыны өз бетімен ізденуге, зерттеуге, шығармашылық тұрғыда ойлануға жетелейді;

4. Тілді үйрету барысында экологиялық тәрбие беру оқушылардың табиғатқа деген сүйіспеншілігін арттырады.

Қорытындылай келе, English Alphabet in Nature жобасы – ағылшын тілін үйретудегі жаңашыл, тиімді әрі қызықты әдістердің бірі болып табылады. Бұл жоба мектеп тәжірибесінде кеңінен қолдануға лайық, әрі болашақта басқа пәндерге де үлгі бола алатын құнды жұмыс деп санаймыз.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Дьюи, Дж. Демократия и образование. – Москва: Педагогика, 2000.

2. Килпатрик, У.Х. Метод проектов в обучении. – Санкт-Петербург: Изд-во РГПУ им. А.И. Герцена, 1997.

3. Выготский, Л.С. Воображение и творчество в детском возрасте. – Москва: Просвещение, 1991.

4. Жұбанова, Ә. Шетел тілін оқытудың заманауи әдістері. – Алматы: Қазақ университеті, 2018.

5. Құдайбергенова, К.С. Жобалау әдісінің педагогикалық негіздері. – Астана: Фолиант, 2019.

6. Сейілханова, Г. Шетел тілін оқытудағы инновациялық технологиялар. – Павлодар: Кереку, 2020.

7. Nurieva, Z., & Tleubayeva, A. Project-Based Learning in Teaching English in Kazakhstan Schools. – International Journal of Education, 2021.

8. Harmer, J. How to Teach English. – Harlow: Pearson Education, 2015.

9. Cameron, L. Teaching Languages to Young Learners. – Cambridge: Cambridge University Press, 2001.

10. British Council. Teaching English: Primary Resources. – London, 2020.