Ағылшын тілі сабақтарында PISA форматындағы мәтіндер арқылы оқушылардың сыни ойлауын (Critical Thinking) дамыту.

ЖУМАБАЙ ӘЛЕМ КЕЛДІБЕКҚЫЗЫ

«Ақмола Облысы Білім Басқармасының Целиноград Ауданы Бойынша

білім бөлімі Талапкер ауылының мектеп-гимназиясы» КММ alemzhumabay@gmail.com

Аңдатпа. Бұл мақалада жаһандық бәсекелестік заманында ағылшын тілін оқытудың жаңа парадигмасы – PISA халықаралық зерттеуінің талаптарына сәйкес оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту мәселесі қарастырылады. Автор PISA-2022 зерттеуінің нәтижелеріне және PISA-2025 болжамдарына сүйене отырып, «тұтас емес мәтіндер» (non-continuous texts) арқылы сыни ойлауды (Critical Thinking) қалыптастырудың тиімді әдістерін ұсынады. Мақалада аутентикалық материалдарды талдау, Bloom таксономиясы және нақты сабақ жоспарының үлгілері келтірілген.

Кілт сөздер: PISA, сыни ойлау, функционалдық сауаттылық, ағылшын тілі, тұтас емес мәтіндер, оқу сауаттылығы, интерпретация.

Аннотация. В данной статье рассматривается проблема развития функциональной грамотности учащихся в соответствии с требованиями международного исследования PISA, выступающего новой парадигмой обучения английскому языку в условиях глобальной конкуренции. Опираясь на результаты исследования PISA-2022 и прогнозы PISA-2025, автор предлагает эффективные методы формирования критического мышления (Critical Thinking) посредством использования «несплошных текстов» (non-continuous texts). В статье представлены анализ аутентичных материалов, таксономия Блума и примеры реальных планов уроков.

Ключевые слова: PISA, критическое мышление, функциональная грамотность, английский язык, несплошные тексты, читательская грамотность, интерпретация.

Қазіргі таңда ағылшын тілін меңгеру деңгейі тек лексикалық қор мен грамматикалық ережелерді білумен өлшенбейді. XXI ғасыр дағдыларының ішінде ақпаратты талдау, сыни тұрғыдан бағалау және шешім қабылдау қабілеті алдыңғы орынға шықты. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) ұйымдастыратын PISA (Programme for International Student Assessment) зерттеуі оқушылардың дәл осы дағдыларын бағалайды.

Алайда, «Талдау» ұлттық орталығының PISA-2022 қорытынды есебіне сүйенсек, қазақстандық оқушылардың оқу сауаттылығы (Reading Literacy) бойынша орташа ұпайы 386 балды құрады, бұл ЭЫДҰ елдерінің орташа көрсеткішінен (476 балл) төмен [1]. Бұл статистика ағылшын тілі сабақтарында оқушыларды тек мәтінді аударуға емес, оның мазмұнына сыни көзқараспен қарауға үйрету қажеттілігін көрсетеді.

Мақаланың мақсаты – ағылшын тілі сабағында PISA форматындағы, әсіресе «тұтас емес» мәтіндерді қолдану арқылы оқушылардың сыни ойлауын дамытудың әдістемелік жолдарын көрсету.

PISA шеңберіндегі оқу сауаттылығы PISA тұжырымдамасы бойынша оқу сауаттылығы үш негізгі когнитивті әрекетті қамтиды:

1. Ақпаратты табу (Locate and Retrieve): Мәтіннен нақты деректерді іздеу.

2. Түсіну және интерпретациялау (Integrate and Interpret): Ақпараттар арасындағы байланысты орнату.

3. Рефлексия және бағалау (Reflect and Evaluate): Мәтіннің мазмұны мен формасына сыни баға беру [2].

Мұғалімдердің жиі жіберетін қателігі – сабақта тек көркем әдеби немесе баяндаушы (narrative) мәтіндерді қолдануы. Ал PISA тапсырмаларының 30-40%-ы «тұтас емес мәтіндерден» тұрады.

1-кесте. Ағылшын тілі сабағындағы мәтін түрлерінің жіктелуі

Бұл дағдыларды қалыптастыруда Л.Выготскийдің «Жақын арадағы даму аймағы» (ZPD) теориясына негізделген «Scaffolding» (Тіректі оқыту) әдісі ерекше маңызға ие. PISA мәтіндері күрделі болғандықтан, мұғалім бірден қиын сұрақ қоймай, оқушыға тірек сызбалар (graphic organizers) мен кілт сөздер арқылы қолдау көрсетуі тиіс. Мысалы, «тұтас емес» мәтінді талдау алдында оқушыларға арнайы Language Frames (сөйлеу құрылымдарын) ұсыну:

• Based on the graph, I can infer that...

• The author’s point of view is supported by...

• This data contradicts the idea that...

Сыни ойлауды жүйелі дамыту үшін мен өз тәжірибемде S.O.A.P.S.Tone стратегиясын қолданамын. Бұл әдіс кез келген PISA мәтінін терең талдауға мүмкіндік береді:

• S (Speaker): Мәтінді кім жазды? (Ғалым, журналист немесе блогер ме? Оған сенуге бола ма?)

• O (Occasion): Мәтін қандай жағдайда жазылды? (Дағдарыс кезінде ме, әлде мерекеде ме?)

• A (Audience): Кімге арналған? (Мамандарға ма, әлде қарапайым халыққа ма?)

• P (Purpose): Мақсаты не? (Ақпарат беру, көндіру немесе шағымдану?)

• S (Subject): Негізгі тақырып не?

• Tone: Автордың көңіл-күйі қандай? (Сыни, юморлық, ресми?).

Эндер Веласконың зерттеуіндегі «Transitivity Analysis» (Транзитивті талдау) осы стратегиямен тығыз байланысты. Оқушылар етістіктер (verbs) мен сын есімдерді (adjectives) талдау арқылы автордың жасырын позициясын (bias) анықтайды [3].

Сабақта қолдану үлгісі және Бағалау

Төменде 9-10 сынып оқушыларына арналған, PISA форматындағы тапсырма үлгісі келтірілген.

Тақырып: Environmental Problems & Statistics Ресурс: Тұтас емес мәтін (Инфографика/Диаграмма). Көрнекілік: – Әлемдік пластик қалдықтарының жылдар бойынша өсу динамикасын көрсететін бағанды диаграмма.

Тапсырмалар жүйесі (PISA деңгейлері бойынша):

І деңгей (Access): Question: Look at the chart. How many million tons of plastic waste were produced in 2010?

ІІ деңгей (Interpret): Question: Compare the data from 2000 and 2020. Describe the trend using words like "soared," "plummeted," or "gradual increase."

ІІІ деңгей (Reflect): Question: The title of this graph is "The Plastic Plague." Do you think this title is objective or emotional? Why?

Оқушылардың сыни ойлау дағдысын дәстүрлі бағамен өлшеу қиын. Сондықтан, мен PISA критерийлеріне бейімделген төмендегідей рубриканы ұсынамын:

2-кесте. Сыни ойлау дағдыларын бағалау рубрикасы

Бұл рубрика оқушыларға кері байланыс (feedback) беру үшін өте тиімді құрал болып табылады.

Нәтижелер динамикасы Тәжірибе барысында оқушылардың PISA тапсырмаларын орындау деңгейі өсті. (Бұл жерде жоғарыдағы диаграмма сипаттамасы қала береді).

Кездесетін қиындықтар және шешу жолдары Осы әдістемені енгізу барысында мұғалімдер мынадай қиындықтарға тап болуы мүмкін:

1. Тілдік кедергі (Language Barrier): Оқушылардың сыни ойлау деңгейі жоғары болғанымен, оны ағылшын тілінде жеткізуге сөздік қорлары жетпейді. Шешімі: Сабақта Glossary of Critical Thinking (indicate, assume, evidence, consequence) сөздігін тұрақты пайдалану.

2. Уақыт тапшылығы: PISA мәтіндерін талдау көп уақытты алады. Шешімі: "Micro-learning" әдісі. Сабақтың тек 10 минутын шағын инфографиканы талдауға арнау (Warm-up ретінде).

3. Ресурстардың жоқтығы: Оқулықтарда PISA типті тапсырмалар аз. Шешімі: CNN, BBC Learning English сайттарындағы жаңалықтарды және цифрлық ресурстарды (Canva, Pinterest) бейімдеп қолдану

PISA зерттеуі – бұл жай ғана емтихан емес, бұл білім беру мазмұнының сапасын тексеретін құрал. Ағылшын тілі мұғалімдері үшін PISA форматындағы мәтіндермен жұмыс істеу – оқушыны болашақ өмірге дайындаудың ең тиімді жолы.

Мақалада келтірілген талдаулар (S.O.A.P.S.Tone, Scaffolding) және практикалық мысалдар мынаны дәлелдейді:

1. Тұтас емес мәтіндер оқушылардың логикалық ойлауын жылдамырақ дамытады.

2. Сыни сұрақтар оқушыны ақпаратты тұтынушыдан ақпаратты талдаушыға айналдырады.

Ұсыныс ретінде, әрбір ағылшын тілі мұғаліміне сабақ жоспарына аптасына кемінде бір рет кесте, карта немесе инфографика талдауды енгізу қажет деп санаймын.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. (2024). PISA-2022 зерттеуіндегі Қазақстан нәтижелері: Ұлттық есеп. Астана: «Талдау» Ұлттық зерттеулер орталығы.

2. OECD (2023). PISA 2025 Learning in the Digital World Framework. Paris: OECD Publishing.

3. Velasco, E. (2021). Promoting ESL Students' Critical Thinking Skills Through a Transitivity Analysis of Authentic Materials. TESL Canada Journal, 38(1), 94-118.

4. Танжарикова, М.С. (2023). Тұтас емес мәтіндер арқылы функционалдық оқу сауаттылығын қалай дамытуға болады? Ақтөбе: НЗМ.