АҒЫЛШЫН ТІЛІ САБАҚТАРЫНДА ОҚУШЫЛАРДЫҢ ОЙЛАУ ДАҒДЫЛАРЫН ДАМЫТУДЫҢ ТИІМДІ ЖОЛДАРЫ

Түркістан облысы, Жетісай ауданы, Асық ата кенті

«Әл-Фараби атындағы №12 жалпы білім беретін мектеп»

ағылшын тілі пәні мұғалімі

Устенов Нурлан Турганбекович

АҒЫЛШЫН ТІЛІ САБАҚТАРЫНДА ОҚУШЫЛАРДЫҢ ОЙЛАУ ДАҒДЫЛАРЫН ДАМЫТУДЫҢ ТИІМДІ ЖОЛДАРЫ

Аңдатпа

Мақалада ағылшын тілі сабақтарында 9-сынып оқушыларының ойлау дағдыларын дамыту мәселесі қарастырылады. Қазіргі білім беру жүйесінде оқушыға тек дайын білімді меңгерту жеткіліксіз, сонымен қатар оның ақпаратты талдау, салыстыру, бағалау, өз пікірін дәлелдеу, мәселені шешу және шығармашылық тұрғыдан ойлау қабілеттерін қалыптастыру маңызды. Осыған байланысты ағылшын тілін оқыту барысында тілдік дағдыларды ойлау әрекеттерімен ұштастырудың тиімділігі айқындалады. Мақалада сыни ойлау, логикалық ойлау, шығармашылық ойлау, проблемалық жағдаяттарды шешу, пікірталас, сұрақ қою, топтық және жеке жұмыс, рефлексия сияқты әдістердің оқушының оқу белсенділігіне әсері сипатталады. Сонымен қатар 9-сыныпқа арналған «Developing Learners’ Thinking Skills through English Lessons» авторлық курсының мазмұндық бағыты талданып, оның оқушылардың коммуникативтік құзыреттілігін, функционалдық сауаттылығын және танымдық белсенділігін дамытудағы мүмкіндіктері көрсетіледі. Ағылшын тілі сабағында ойлау дағдыларын мақсатты түрде дамыту оқушының өз ойын еркін жеткізуіне, дәлелді пікір айтуына, ақпаратпен саналы жұмыс жасауына және алған білімін өмірлік жағдаяттарда қолдануына мүмкіндік береді. Авторлық бағдарлама осы міндеттерді жүйелі түрде жүзеге асыруға бағытталған практикалық құрал ретінде ұсынылады.

Түйін сөздер: ағылшын тілі, ойлау дағдылары, сыни ойлау, шығармашылық ойлау, логикалық ойлау, коммуникативтік құзыреттілік, функционалдық сауаттылық, 9-сынып, авторлық бағдарлама.

Аннотация

В статье рассматривается проблема развития мыслительных навыков учащихся 9 класса на уроках английского языка. В условиях современного образования недостаточно только передавать учащимся готовые знания. Важно формировать умение анализировать информацию, сравнивать различные позиции, оценивать полученные сведения, аргументировать собственное мнение, решать проблемы и творчески подходить к учебным задачам. В связи с этим особое внимание уделяется интеграции языковых навыков и мыслительной деятельности на уроках английского языка. В статье раскрываются возможности применения критического, логического и творческого мышления, проблемных ситуаций, дискуссий, вопросов высокого порядка, индивидуальной и групповой работы, а также рефлексии. Рассматривается содержание авторского курса для 9 класса «Developing Learners’ Thinking Skills through English Lessons», направленного на развитие коммуникативной компетенции, функциональной грамотности и познавательной активности учащихся. Систематическое развитие мыслительных навыков на уроках английского языка способствует формированию способности учащихся свободно выражать свои мысли, аргументировать позицию, осознанно работать с информацией и применять полученные знания в жизненных ситуациях. Авторская программа рассматривается как практический инструмент для последовательной реализации данных задач.

Ключевые слова: английский язык, мыслительные навыки, критическое мышление, творческое мышление, логическое мышление, коммуникативная компетентность, функциональная грамотность, 9 класс, авторская программа.

Abstract

This article discusses the development of learners’ thinking skills through English lessons in Grade 9. In modern education, it is not sufficient for students to acquire ready-made knowledge. They also need to develop the ability to analyse information, compare ideas, evaluate evidence, express and justify opinions, solve problems and think creatively. Therefore, integrating language learning with thinking activities is an important condition for effective English language teaching. The article examines the role of critical, logical and creative thinking, problem-solving activities, discussions, higher-order questions, individual and collaborative tasks, and reflection in the English classroom. Particular attention is paid to the content and educational potential of the Grade 9 authorial course “Developing Learners’ Thinking Skills through English Lessons”. The course is aimed at developing students’ communicative competence, functional literacy, cognitive activity and independent learning skills. Purposeful development of thinking skills enables learners to express their ideas more confidently, support their opinions with arguments, work consciously with information and apply acquired knowledge to real-life situations. The authorial course can therefore be considered a practical tool for systematic development of both language proficiency and higher-order thinking skills in secondary school learners.

Keywords: English language, thinking skills, critical thinking, creative thinking, logical thinking, communicative competence, functional literacy, Grade 9, authorial course.

Қазіргі білім беру кеңістігінің негізгі міндеттерінің бірі – білімді дайын күйінде қабылдайтын емес, оны іздену, талдау, салыстыру және тәжірибеде қолдану арқылы меңгеретін тұлға қалыптастыру. Ақпарат көлемінің қарқынды өсуі оқушылардың ақпаратты қабылдауынан гөрі оны дұрыс сараптай білуін, қажеттісін таңдауын және өз ұстанымын қалыптастыруын маңызды етіп отыр. Сондықтан бүгінгі мектепте пәндік біліммен қатар, оқушының ойлау дағдыларын дамытуға ерекше мән беріледі.

Шет тілін оқыту осы мақсатты жүзеге асыру үшін қолайлы мүмкіндіктердің біріне ие. Себебі ағылшын тілі сабағында оқушы тек сөздер мен грамматикалық құрылымдарды меңгеріп қана қоймайды. Ол мәтінді оқиды, ақпаратты түсінеді, сұрақтарға жауап береді, пікір білдіреді, сұхбатқа қатысады, өз ойын жазбаша және ауызша жеткізеді. Осы әрекеттердің барлығы ойлау операцияларымен тікелей байланысты.

Ағылшын тілін меңгеру барысында оқушының тілдік қоры мен грамматикалық сауаттылығын дамыту маңызды болғанымен, оның алған білімін қолдана алуы одан да маңызды. Мысалы, белгілі бір тақырып бойынша мәтінді оқыған кезде оқушы негізгі ойды анықтап қана қоймай, автордың ұстанымын талдап, өз көзқарасын білдіре алуы керек. Белгілі бір мәселе бойынша пікірталас кезінде ол өз пікірін нақты дәлелдермен қорғауы қажет. Мұндай тапсырмалар оқушыны механикалық жаттаудан саналы оқу әрекетіне жетелейді.

Осы тұрғыдан алғанда, 9-сынып оқушыларына арналған «Developing Learners’ Thinking Skills through English Lessons» авторлық курсының мазмұны ерекше мәнге ие. Бағдарламаның негізгі бағыты – ағылшын тілін оқыту арқылы оқушылардың ойлау дағдыларын жүйелі дамыту. Бұл бағыт тілдік білім мен интеллектуалдық дамуды біртұтас үдеріс ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Ойлау – адамның қоршаған ортадағы ақпаратты қабылдап, оны өңдеп, белгілі бір қорытындыға келуіне мүмкіндік беретін күрделі танымдық үдеріс. Білім беру тұрғысынан алғанда ойлау дағдылары оқушының оқу материалын қаншалықты терең түсінетінін және оны жаңа жағдайда қолдана алатынын көрсетеді.

Ағылшын тілі сабақтарында ойлау дағдыларын дамыту бірнеше бағытта жүзеге асады. Біріншіден, оқушы тілдік ақпаратты түсініп, оны өз білімімен байланыстырады. Екіншіден, жаңа ақпаратты салыстырып, ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтайды. Үшіншіден, өз пікірін қалыптастырып, оны дәлелдейді. Төртіншіден, алынған білімді жаңа жағдаятта қолданады.

Оқушылардың ойлау қабілетін дамытуда жоғары деңгейлі сұрақтардың орны ерекше. «What is the text about?» немесе «Who is the main character?» сияқты сұрақтар мәтінді түсінуді тексерсе, «Why do you think the character acted this way?», «Do you agree with the author? Why?», «What would you do in this situation?» сияқты сұрақтар оқушыны талдауға, бағалауға және өз көзқарасын қалыптастыруға жетелейді.

Мұндай тапсырмалардың тиімділігі олардың нақты бір дұрыс жауаппен шектелмеуінде. Оқушы өз ойын айтуға, оны дәлелдеуге және сыныптастарының пікірін тыңдауға мүмкіндік алады. Бұл өз кезегінде тілдік орта қалыптастырып, коммуникативтік дағдыларды дамытады.

Сыни ойлау – ақпаратты жай ғана қабылдау емес, оны жан-жақты қарастыру, дәлелдерді бағалау және негізделген қорытынды жасау қабілеті. Ағылшын тілі сабақтарында сыни ойлау мәтіндермен, пікірталастармен, проблемалық сұрақтармен және нақты өмірлік жағдаяттармен жұмыс жасау арқылы қалыптасады. Мысалы, оқушыларға белгілі бір мәселе бойынша екі түрлі көзқарас ұсынылуы мүмкін. Оқушы әр пікірдің күшті және әлсіз жақтарын анықтап, соңында өз ұстанымын білдіреді. Бұл тапсырма оқушының сөздік қорын пайдаланумен қатар, ақпаратты бағалау және дәлелдеу қабілетін дамытады.

Сыни ойлауды дамыту үшін «Agree or disagree», «Think-Pair-Share», «Compare and contrast», «Give reasons», «Find evidence», «Problem and solution» сияқты тапсырма түрлерін тиімді пайдалануға болады. Мұндай жұмыс түрлері оқушыны белсенді әрекетке тартып, өз ойын ағылшын тілінде жеткізуге ынталандырады.

Мәтінмен жұмыс кезінде оқушыға дайын қорытындыны бермей, оның өзіне қорытынды жасатудың маңызы зор. Мәселен, мәтінді оқығаннан кейін «What is the main problem?», «What caused the problem?», «What solution can you suggest?» деген сұрақтарды қоюға болады. Осы арқылы оқушы мәселені анықтап, себеп-салдарды ажыратып, шешім ұсынады.

Логикалық ойлау оқушының ақпарат арасындағы байланысты анықтауына, себеп пен салдарды ажыратуына және жүйелі қорытынды жасауына көмектеседі. Ағылшын тілін оқыту барысында логикалық ойлауды дамытуға бағытталған тапсырмаларды тілдік материалмен ұштастыруға болады.

Мысалы, оқушыларға бірнеше сөйлем беріліп, оларды логикалық ретпен орналастыру ұсынылады. Немесе белгілі бір оқиғаның себептері мен салдарын анықтау тапсырмасы беріледі. Мұндай жұмыстар оқушылардың мәтін мазмұнын терең түсінуіне және сөйлемдер арасындағы байланысты байқауына мүмкіндік береді.

Сонымен қатар сөздерді мағынасына қарай топтастыру, артық сөзді анықтау, сөйлемді толықтыру, оқиғаның жалғасын болжау сияқты тапсырмалар да логикалық ойлауды жетілдіреді.

Логикалық тапсырмалардың тағы бір артықшылығы – олар оқушыны тілдік құрылымдарды саналы қолдануға үйретеді. Оқушы белгілі бір грамматикалық форманы жаттап қана қоймай, оның сөйлемдегі қызметін түсінеді және қажетті жағдайда қолданады.

Шығармашылық ойлау оқушының жаңа идея ұсынуына, қалыптан тыс шешім табуына және белгілі бір мәселені бірнеше қырынан қарастыруына мүмкіндік береді. Ағылшын тілі сабақтарында шығармашылық тапсырмаларды қолдану оқушының пәнге деген қызығушылығын арттырады.

Шығармашылық тапсырмаларға әңгіме құрастыру, оқиғаны жалғастыру, сурет бойынша әңгімелеу, рөлдік ойын, постер жасау, презентация дайындау, шағын жоба орындау және белгілі бір мәселенің бірнеше шешімін ұсыну жатады.

Мысалы, «Imagine you are a city mayor. What would you change in your city?» деген тапсырма оқушыдан тек ағылшын тіліндегі сөздерді қолдануды емес, нақты идея қалыптастыруды талап етеді. Оқушы қаласындағы мәселені анықтап, оны шешу жолдарын ұсынады. Осы кезде тілдік және шығармашылық дағдылар қатар дамиды.

Шығармашылық тапсырмалардың тағы бір маңызды ерекшелігі – оқушыға таңдау мүмкіндігін беру. Оқушы жұмысты постер, презентация, мәтін, диалог немесе ауызша баяндама түрінде ұсына алады. Бұл оның дербестігін арттырып, оқу мотивациясын күшейтеді.

Ағылшын тілі сабағында оқушының ойлау қабілетін дамытудың тиімді тәсілдерінің бірі – пікірталас ұйымдастыру. Пікірталас барысында оқушы өз көзқарасын білдіріп, басқа пікірлерді тыңдайды және өз позициясын дәлелдеуге тырысады.

9-сынып оқушылары үшін әлеуметтік, экологиялық, технологиялық және білім беру мәселелеріне байланысты тақырыптарды таңдауға болады. Мысалы, «Is artificial intelligence useful for students?», «Should students use smartphones at school?», «Is online learning better than traditional learning?» сияқты тақырыптар оқушылардың қызығушылығын арттыра алады.

Пікірталасқа дейін оқушыларға қажетті сөздік материал ұсынылып, өз ойын білдіруге арналған тілдік құрылымдар беріледі. Мысалы:

I agree with this idea because…

In my opinion…

I partly agree, but…

The main reason is…

For example…

I would suggest that…

Осындай тілдік тіректер оқушыға ойын еркін жеткізуге көмектеседі. Уақыт өте келе оқушы оларды өз бетінше қолдануға үйренеді.

Пікірталас кезінде оқушының тек сөйлеу қабілеті ғана емес, тыңдау, салыстыру, талдау және бағалау дағдылары да қалыптасады. Сондықтан пікірталас ағылшын тілін меңгертудің және ойлау қабілетін дамытудың кешенді әдісі ретінде қарастырылады.

«Developing Learners’ Thinking Skills through English Lessons» авторлық курсының негізгі ерекшелігі – ағылшын тілін үйретуді ойлау дағдыларын қалыптастырумен байланыстыру. Курстың мазмұнында оқушының белсенді оқу әрекетіне басымдық беріледі.

Бағдарламаның негізгі мақсаты – оқушылардың ағылшын тіліндегі тілдік және коммуникативтік дағдыларын дамыта отырып, олардың сыни, логикалық, шығармашылық және аналитикалық ойлау қабілеттерін жетілдіру.

Осы мақсатқа сәйкес мынадай міндеттерді жүзеге асыруға болады:

– оқушылардың ағылшын тілінде өз ойын еркін жеткізу қабілетін дамыту;

– ақпаратты талдау және негізгі ойды анықтау дағдыларын қалыптастыру;

– салыстыру және жіктеу әрекеттерін жетілдіру;

– дәлелді пікір білдіруге үйрету;

– проблемалық жағдаяттарды шешу қабілетін дамыту;

– шығармашылық идея ұсынуға ынталандыру;

– жеке және топтық жұмыс мәдениетін қалыптастыру;

– рефлексия жасау және өзіндік бағалау дағдыларын дамыту.

Бағдарламада оқушының тек мұғалімнен ақпарат алуына емес, өздігінен ізденуіне және білімді тәжірибеде қолдануына жағдай жасау маңызды.

Ойлау дағдыларын бір реттік тапсырмалар арқылы емес, сабақтың барлық кезеңінде жүйелі түрде қалыптастырған тиімді.

Сабақтың бастапқы кезеңінде оқушының қызығушылығын оятатын сұрақтар мен болжам тапсырмаларын қолдануға болады. Негізгі кезеңде мәтінді талдау, пікірталас, жұптық және топтық тапсырмалар ұйымдастырылады. Сабақ соңында оқушы өз оқу нәтижесін бағалап, қандай жаңа білім алғанын және қандай қиындыққа тап болғанын анықтайды.

Мысалы, сабақтың басында тақырыпқа байланысты сурет көрсетіліп, «What can you see?», «What do you think the lesson will be about?» деген сұрақтар қойылады. Бұл кезең оқушының болжам жасау қабілетін дамытады.

Келесі кезеңде мәтінмен жұмыс жасалып, оқушылар негізгі ойды анықтайды, маңызды ақпаратты белгілейді және автордың көзқарасын талдайды. Одан кейін оқушылар мәтін бойынша пікірталас жүргізіп, өз көзқарасын дәлелдейді.

Сабақтың соңында «What have you learned?», «What was difficult for you?», «What would you like to learn more about?» деген рефлексиялық сұрақтар беріледі. Бұл оқушының өзіндік бағалау дағдысын қалыптастырады.

Оқушылардың ойлау дағдыларын дамытуда топтық жұмыстың маңызы ерекше. Топтық жұмыс кезінде оқушы өз ойын басқалармен бөліседі, өзгенің пікірін тыңдайды және ортақ шешім қабылдайды. Бұл әлеуметтік және коммуникативтік дағдылардың дамуына ықпал етеді.

Топтық тапсырмада әр оқушыға нақты рөл беру тиімді. Мысалы, бір оқушы ақпарат жинайды, екіншісі оны талдайды, үшіншісі презентация жасайды, төртіншісі топтың қорытындысын ұсынады. Мұндай тәсіл оқушылардың жауапкершілігін арттырады.

Жеке жұмыс та маңызды. Себебі әр оқушы өз ойын жеке қалыптастырып, өзінің білім деңгейін бағалай алуы керек. Жеке эссе жазу, сұрақтарға жауап беру, қысқаша қорытынды жасау және рефлексия жүргізу оқушының дербестігін қалыптастырады.

Топтық және жеке жұмысты алмастырып қолдану арқылы мұғалім әр оқушының белсенділігін бақылап, оның жеке қажеттілігіне сәйкес қолдау көрсете алады.

Ойлау дағдыларын дамытуда бағалау тек қорытынды нәтиже ретінде емес, оқушының оқуын жетілдіретін құрал ретінде қарастырылуы керек. Бағалау барысында оқушының дұрыс жауап бергені ғана емес, өз ойын қалай дәлелдегені, қандай тәсіл қолданғаны және мәселені қалай шешкені де ескеріледі.

Кері байланыс нақты әрі түсінікті болуы қажет. «Good» немесе «Well done» деген жалпы бағалаудан гөрі, «Your argument is clear, but you need to give more evidence» сияқты нақты кері байланыс оқушыға келесі қадамын түсінуге көмектеседі.

Қорыта айтқанда, ағылшын тілін оқытуда оқушылардың ойлау дағдыларын дамыту – қазіргі білім беру үдерісінің маңызды бағыттарының бірі. Тілдік білімді меңгеру мен ойлау қабілетін дамыту бір-бірінен бөлек қарастырылмай, өзара сабақтастықта ұйымдастырылған жағдайда оқушының оқу нәтижесі де жоғарылайды.

Ағылшын тілі сабағында мәтінді талдау, салыстыру, дәлелдеу, пікірталас, проблемалық тапсырмалар, шығармашылық жұмыстар, топтық және жеке жұмыстарды жүйелі қолдану оқушылардың танымдық белсенділігін арттырады. Мұндай тапсырмалар оқушыны дайын жауапты қабылдаушы емес, өз ойын қалыптастырып, шешім қабылдай алатын белсенді тұлға ретінде қалыптастырады.

9-сыныпқа арналған «Developing Learners’ Thinking Skills through English Lessons» авторлық курсы осы мақсаттарды жүйелі жүзеге асыруға бағытталған. Бағдарлама оқушылардың ағылшын тіліндегі коммуникативтік құзыреттілігін жетілдірумен қатар, сыни, логикалық, шығармашылық және аналитикалық ойлау дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді.

Оқушының ойлау қабілеті дамыған сайын оның тілдік материалды саналы меңгеру мүмкіндігі де артады. Өз пікірін дәлелдей алған, ақпаратты талдап, дұрыс қорытынды жасай алған оқушы алған білімін өмірлік жағдаяттарда тиімді қолдана алады.

Сондықтан ағылшын тілі сабақтарында ойлау дағдыларын дамытуға бағытталған авторлық курстарды пайдалану оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттыруға, оқу мотивациясын күшейтуге және заманауи қоғамда қажетті дағдыларды қалыптастыруға ықпал етеді.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Anderson, L. W., & Krathwohl, D. R. (Eds.). A Taxonomy for Learning, Teaching, and Assessing: A Revision of Bloom’s Taxonomy of Educational Objectives. New York: Longman, 2001.

2. Bloom, B. S. (Ed.). Taxonomy of Educational Objectives: The Classification of Educational Goals. Handbook I: Cognitive Domain. New York: David McKay Company, 1956.

3. Facione, P. A. Critical Thinking: What It Is and Why It Counts. Insight Assessment, 2015.

4. Harmer, J. The Practice of English Language Teaching. 5th ed. Pearson Education Limited, 2015.

5. Richards, J. C., & Rodgers, T. S. Approaches and Methods in Language Teaching. 3rd ed. Cambridge University Press, 2014.