МАҚАЛА

«Ағылшын тілінде сөйлеу дағдыларын дамыту жолдары»

«Бәйтерек орта мектеп» КММ

Өтеген Айзада Асқарқызы

Қазіргі жаһандану үдерісі білім алушылардың тілдік құзыреттілігін жаңа деңгейге көтеруді талап етеді. Әсіресе ағылшын тілі халықаралық қатынас тіліне айналып, ғылым мен техниканың, бизнес пен ақпарат алмасудың негізгі құралы ретінде орнықты. Сондықтан білім беру ұйымдарында ағылшын тілін оқыту үдерісі дәстүрлі грамматикалық бағыттан функционалдық-коммуникативтік бағытқа көшуде. Бұл өзгеріс оқушылардың сөйлесім әрекетін дамытуға ерекше көңіл бөлуді қажет етеді. Өйткені сөйлеу дағдысы — тілдік құзыреттіліктің негізгі көрсеткіші және мәдениаралық коммуникацияның басты шарты.

Сөйлеу дағдысы тек тілдік үлгілер мен сөздік қорды меңгеру емес, ол — ақпарат алмасу, пікір білдіру, сұхбат жүргізу, жағдаятта тілдік құралдарды орынды қолдана білу қабілеті. Тілді меңгерген оқушының мақсаты грамматикалық қателіктерсіз сөйлеу ғана емес, қарым-қатынастың әлеуметтік-мәдени нормаларын сақтап, нақты жағдайға сай тілдік бірліктерді тиімді пайдалану. Сондықтан ағылшын тілін оқытуда басты назар оқушылардың актив сөйлеу әрекетін ұйымдастыруға, тілдік сенімділігін қалыптастыруға, сөйлеуге деген қажеттілігін ынталандыруға бағытталуы тиіс.

Осы мақалада сөйлеу дағдыларын дамытудағы қазіргі әдістемелік тәсілдер, белсенді оқыту стратегиялары, цифрлық ресурстарды пайдалану мүмкіндіктері, диалогтік және монологтік сөйлеуді дамыту жолдары жан-жақты талданады. Сонымен бірге нақты сабақ үлгілері, тапсырмалар модельдері, бағалау критерийлері мен практикалық ұсыныстар берілген. Сөйлеу — адамның когнитивтік, психологиялық, әлеуметтік қабілеттерін біріктіретін күрделі әрекет. Психолингвистика сөйлеуді қабылдау (listening) және тудыру (speaking) деп екіге бөледі. Бұл процестердің әрқайсысы бірнеше кезеңдерден тұрады:

• пікірді жоспарлау;

• лексикалық бірліктерді іріктеу;

• грамматикалық құрылымдарды құрастыру;

• дыбыстау;

• кері байланыс алу.

Осы сатылардың барлығы сөйлеу дағдысын дамытуда ескерілуі тиіс. Тілді меңгеру механикалық жаттығулар арқылы емес, функционалдық қолдану арқылы жүзеге асады. Сондықтан коммуникативтік тапсырмалар — сөйлеуді дамытудың басты құралы. Ағылшын тіліндегі сөйлеу дағдысы мына бөліктерден тұрады:

1. фонетикалық дағды — дыбыстарды дұрыс айту, интонация;

2. лексикалық дағды — қажетті сөздерді қолдана білу;

3. грамматикалық дағды — сөйлеу барысында құрылымдарды дұрыс пайдалану;

4. прагматикалық дағды — сөйлеудің мақсатқа сәйкестігі;

5. әлеуметтік-мәдени дағды — басқа мәдениетті түсіне отырып сөйлесу.

Әдістемелік құралда осы компоненттерді біртұтас модель ретінде қарастырып, оларды дамытуға арналған әдістер ұсынылуы тиіс. Communicative Language Teaching қағидаларына сәйкес, сөйлеуді үйрету сабақтың орталық бөлігі болуы керек. CLT әдісінің ерекшеліктері:

• оқушының белсенді сөйлеу әрекеті;

• тілдік жағдаятқа негізделген тапсырмалар;

• қателерді натуралды түзету;

• мұғалім фасилитатор рөлінде;

• сөйлеу еркіндігіне басымдық.

Коммуникативтік тәсіл оқушының тілдік сенімділігін нығайтады.

Task-based learning (TBL)

TBL әдісі нақты тапсырма орындауға бағытталған. Үлгілер:

• туристік маршрут құру;

• сұхбат дайындау;

• фильм талқылау;

• проблема шешу.
  Бұл әдіс сөйлеуді табиғи жағдайға жақындатады.

CLIL технологиясы

Content and Language Integrated Learning (CLIL) — пәндік мазмұнды ағылшын тілінде игеру. Мысалы:

• географиядағы климат тақырыбын ағылшын тілінде талқылау;

• биологиядан бейнематериал көріп, пікір айту.
  CLIL сөйлеуді күрделі ақпарат негізінде дамытуға мүмкіндік береді.

Диалогтік сөйлеуді дамыту жолдары

Рөлдік ойын — ең тиімді әдістің бірі.
Мысалдар:

• «At the airport» – жолаушы мен қызметкер;

• «Doctor–patient»;

• «Customer–shop assistant».

Рөлдік ойындар оқушыны нақты ситуацияға енгізеді және тілдік құралдарды орынды қолдануға үйретеді.

Pair interview, information gap, question race, think–pair–share әдістері оқушылардың бір-бірімен үнемі қарым-қатынаста болуын қамтамасыз етеді.

Орта және жоғары деңгейлі сыныптарда аз уақыттық пікірталас сөйлеу дағдысын қарқынды дамытады.
Тақырыптар:

• «Technology helps or harms?»

• «Should school uniforms be mandatory?»

Пікір айту — монологтік және диалогтік сөйлеуді біріктіретін құрал.

Монологтік сөйлеуді дамыту әдістері

Storytelling Оқушыға сурет немесе тірек сөздер беріліп, оқиға құрастыру тапсырылады. Бұл әдіс тілдік креативтілік пен логикалық байланысты дамытады.

Short presentation 1–3 минуттық презентациялар оқушыларды ақпаратты жүйелеуге, нақты жеткізуге үйретеді.
Тақырыптар:

• My dream job

• My favorite place

• The book that changed me

Opinion speech Оқушы белгілі мәселе бойынша өз көзқарасын білдіреді:

• I think…

• In my opinion…

• From my point of view…
  Бұл сөйлеу мәдениетін қалыптастырады.

Ойын технологияларының рөлі

Коммуникативтік ойындар

• «Hot seat»

• «Guess who?»

• «Story cubes»

• «Two truths and a lie»

• «Category race»

Ойындар мотивацияны арттырады, сөйлеу кедергілерін жояды.

Квест және челлендж форматы

Сабақта шағын квест ұйымдастыру сөйлеуді белсенді етеді.
Мысалы: «Find someone who…» тапсырмасы немесе мектеп бойынша QR-кодты іздеу.

Цифрлық ресурстарды пайдалану

Мультимедиа

• YouTube (TED-Ed, National Geographic)

• British Council бейнелері

• Подкасттар
  Тыңдалымнан кейінгі талқылау сөйлеуді дамытады.

Интерактивті платформалар

• Kahoot

• Quizlet

• Wordwall

• Bamboozle

Бұл платформалар сөздік қорды бекітуге көмектеседі.

Тілдік тренажерлар ELSA Speak, Duolingo, LinguaLeo — айтылымды түзетеді, сөйлеу моторикасын дамытады.

Дескрипторлар Сөйлеуді бағалау мына критерийлер арқылы жүзеге асады:

• тілдік дәлдік;

• сөздік қордың байлығы;

• сөйлеудің еркіндігі;

• логикалық байланыс;

• айтылым түсініктілігі.

Оқушы өз прогресін талдай алады. Бұл әдіс жауапкершілікті арттырады. Қате түзету стратегиялары:

• Delayed correction

• Peer correction

• Self-correction

Мұғалім қателерді сөйлеу сәтінде емес, кейін талдауы тиімді.

Практикалық ұсыныстар:

1. Әр сабақта кем дегенде 10–15 минут сөйлеуге уақыт бөлу.

2. Жұптық және топтық жұмыстарды жиі қолдану.

3. Әр деңгейге арналған тірек сөйлемдерді беру.

4. Рөлдік ойындарды жүйелі енгізу.

5. Сабақта шынайы жағдаят моделдерін қолдану.

6. Мультимедиалық материалдарды жүйелі талдау.

7. Оқушылардың жеке қызығушылықтарына негізделген тақырыптар ұсыну.

8. Сөйлеу күнделігін жүргізу.

9. Мотивацияны арттыру үшін марапат жүйесін қолдану.

10. Үздіксіз кері байланыс ұйымдастыру.

Ағылшын тілінде сөйлеу дағдысын дамыту — күрделі, көп сатылы процесс. Ол тек лингвистикалық біліммен шектелмей, коммуникативтік қажеттілік туғызатын жағдайларды ұйымдастыруды талап етеді. Жоғарыда қарастырылған әдістер мен тәсілдер оқушылардың тілдік сенімділігін арттырып, сөйлеу әрекетіне белсенді қатысуына мүмкіндік береді. Коммуникативтік бағыттағы оқыту, тиімді ойындар мен цифрлық ресурстарды пайдалану, диалогтік және монологтік тапсырмаларды жүйелеу — сөйлеу дағдысын дамытудың басты жолдары.

Аталған әдістемелік ұсыныстарды жүйелі қолдану арқылы мұғалім әр оқушыны ағылшын тілінде еркін, сенімді сөйлей алатын деңгейге жеткізе алады. Бұл — қазіргі білім беру жүйесінің басты мақсаттарының бірі және XXI ғасыр дағдыларына сәйкес келетін талап.

Пайдаланылған әдебиеттер

1.Бим И. Л. Шетел тілдерін оқытудың теориясы мен практикасы. — Москва: Просвещение, 2019. — 256 б.
2.Бим И. Л. Теория и практика обучения иностранным языкам в средней школе. — Москва: Просвещение, 2019. — 256 с.

3.Brown, H. D. Тілді оқыту қағидаттары: Педагогикаға интерактивті көзқарас. — Нью-Йорк: Pearson Education, 2017. — 576 б.
4.Жұбанова Ө., Тұрсынбаева Б. Шетел тілін оқыту әдістемесі: Оқулық. — Алматы: ҚазҰУ баспасы, 2021. — 312 б.
5.Жубанова О., Турсынбаева Б. Методика обучения иностранным языкам: Учебник. — Алматы: Издательство КазНУ, 2021. — 312 с.