Сағакүрес орта мектебі мектепке дейінгі шағын орталығы мен Коммуналдық мемілекеттік мекемесі

Орындаған: (Оқушыңды жазасын)

?сынып оқушысы

Тақырыбы:

Айранның - табиғи тазартқыш қасиеті

Бағыты – химия

Жетекшісі: Кулянда фамилянды жазасын

3 «Ә» сынып жетекшісі

////////// 2019ж

Кіріспе

Айран – Қазақстанды, Орта Азияда, Қырымда, Кавказда кеңінен тараған тағам. Сондықтан болса керек, бұл тағамның шығу тарихын әр ел өзіндерімен байланыстырып алған. Бірақ анағында айранның нағыз төркіні – қазақ елі. Айранның құрамы сүтке ұқсағанымен, ұйытылған соң пайдалы дәрумендерінің саны ағағұрлым арта түседі. Сондықтан болса ерек, шөлімізді қандырады әрі тойымды тамақ. Қазақтың ең танымал ұлттық тағамдарының бірі – айран қасиетін барша қазақ біледі. Отанымыздың келешегі,көркеюі – салауатты өмір салтын сақтауға байланысты деп ойлаймыз.Денсаулық пен тазалықты сақтаудан жаңа жолдарын іздестірудеміз.Химиялық тазартқыштардың орнына экологиялық таза ауыстырылғыш табу керек деп байқадық. Содықтан айранды қасиеті бар тазартқыш деп,ол туралы мәлімет тауып, оның қасиеттерін,пайдасын ашып, күнделікті өмірде қолдану тәсілдермен жөн көрдік.Мақсаты: Шәйнек ішіндегі қоспақты тазартуға жол іздеу . Қоспақты тазарту үшін айранның құрамын және қасиетін зерттеу. Айранмен шәйнек ішін тазартып көру. Зерттеудің практикалық маңыздылығын ашу. Аталған мақсатымызға жету үшін алдымызға төмендегідей міндеттер қойдым: Міндеттері: Ұлттық тағам туралы түсінік алып және оны өмірде пайдалана білуге үйренем. Айранның құрамын және қасиетін анықтаймын. Шәйнектің ішіндегі қоспақты тазалаймын. Зерттеу күнделігін толтырып отырамын. Күтілетін нәтиже: Таза, табиғи әрі адам денсаулығына кері әсері жоқ сүт тағамдарының бірі айранмен шәйнектің қоспағын тазартуға пайдаланғанымыз жөн. Жұмыстың кезеңдері: І – кезең 05.04.-12.04. 2016 жылы тақырыпқа қатысты материалдар жинақталып, жүйеленді. Жинақталған материалдар іріктелді, жұмыстың бағыт – бағдары айқындалып, жоспар құрылды. ІІ – кезең 23.09.-28.09.2016 жылы жұмыс жасалып, зерттеу бөлімі тиянақталды, қол жеткізген нәтижелер анықталды. I.Теориялық бөлімі 1.Сүт тағамдары Сүт тағамдарын қазақ халқы бір сөзбен “ақ” дейді.Ақтан тағамдар әзірлеуде бірнеше мыңдаған жылдар бойы халық аса бай тәжірибе жинақтай отырып, одан жүзден астам тамақ түрлері мен дайындау әдістерін жасаған[1] .Сиыр сүтінен сұйық, қою, қоймалжың, ащы, тұщы, жұмсақ, қатты, ұнтақ түріндегі ұлттық тағамдар жасаған. Сүт тағамдарының құрамы белок, май және көмірсуларға өте бай, олар адам организмінде оңай қорытылады әрі сіңімді болады. Кейбір Сүт тағамдарында түзілетін сүт қышқылы адамның ас қорыту жүйесіндегі шіру процестерінің дамуын тежеп отырады. Адам ағзасына сүт тағамдарының қаншалықты шипалық әсері күшті екенін білсек те, бұлардың кейбіреулерінің емдік қасиеттері бар екенін біле бермейміз. Мысалы, гипертонияға шалдыққандар күніне 2 рет тамақ ішкеннен кейін жарты сағат өткенде 1 кесе айранды асықпай, баптап ішетін болса, бірнеше күннен кейін қан қысымы төмендеп, өзін жақсы сезінетін болады. Сондай-ақ ұйқы қашқанда түнемелік жатар алдында 1-1,5 кесе жылы айран ішсе, оның жақсы ұйықтап шығуға әсері мол. Тағы бір жайт, айранның гастрит ауруына да пайдалы екендігі. Ол денсаулыққа пайдалы және қоректік қасиеті мол[2] тағам

Жоспар:

I.Теориялық бөлімі

1.Сүт тағамдары

2.Айран ұйыту

3.Айранның құрамы

4.1. Шаш жууға пайдалану

4.2. Бет тазартуға пайдалану

4.3. .Әжемнің тері тазалау эдісі

5. Актуалдық

6. Проблемалық сұрақ

7. Ақпаратты жинақтау

8. Ғылыми болжам

9. Практикалық маңыздылық

II.Практикалық бөлімі

1. кезең. Айран ұйыту

2. кезең. Айранның ашуы

3- кезең. Айранмен шәйнектерді толтыру

4. кезең. Шәйнектерді тексеру

III.Зерттеудің нәтижесі

IV.Қорытынды:

V. Қолданылған материалдар

Мақсатым:

Шәйнек ішіндегі қаспақты тазартуға жол іздеу .

Қаспақты тазарту үшін айранның құрамын және қасиетін зерттеу.

Айранмен шәйнек ішін тазартып көру.

Зерттеудің практикалық маңыздылығын ашу.

Аталған мақсатқа жету үшін алдыма төмендегідей міндеттер қойдым:

Міндетері:

Ұлттық тағам туралы түсінік алып және оны өмірде пайдалана білуге үйренем.

Айранның құрамын және қасиетін анықтаймын.

Шәйнектің ішіндегі қоспақты тазалаймын.

Зерттеу күнделігін толтырып отырамын.

Жұмыстың өзектілігі мен маңыздылығы:

• Зерттеу жұмысының теориялық негізіне айранның тазартқыш табиғи қасиетін білу және тұрмыста қолдану.

Күтілетін нәтиже:

• Айранның тазартқыш қасиеті сараланады;

Күнделікті қолданып жүрген тазартқышпен салыстырады

Жұмыстың кезеңдері:

І – кезең 2019 тамыздың 23-нен жылы тақырыпқа қатысты материалдар жинақталып, жүйеленді. Жинақталған материалдар іріктелді, жұмыстың бағыт – бағдары айқындалып, жоспар құрылды.

ІІ – кезең 2019 қүркүйектің 20-да жұмыс жасалып, зерттеу бөлімі тиянақталды, қол жеткізген нәтижелер анықталды.

I.Теориялық бөлімі

1.Сүт тағамдары

Сүт тағамдарын қазақ халқы бір сөзбен “ақ” дейді.Ақтан тағамдар әзірлеуде бірнеше мыңдаған жылдар бойы халық аса бай тәжірибе жинақтай отырып, одан жүзден астам тамақ түрлері мен дайындау әдістерін жасаған. Сиыр сүтінен сұйық, қою, қоймалжың, ащы, тұщы, жұмсақ, қатты, ұнтақ түріндегі ұлттық тағамдар жасаған. Сүт тағамдарының құрамы белок, май және көмірсуларға өте бай, олар адам организмінде оңай қорытылады әрі сіңімді болады. Кейбір сүт тағамдарында түзілетін сүт қышқылы адамның ас қорыту жүйесіндегі шіру процестерінің дамуын тежеп отырады. Адам ағзасына сүт тағамдарының қаншалықты шипалық әсері күшті екенін білсек те, бұлардың кейбіреулерінің емдік қасиеттері бар екенін біле бермейміз. Мысалы, гипертонияға шалдыққандар күніне 2 рет тамақ ішкеннен кейін жарты сағат өткенде 1 кесе айранды асықпай, баптап ішетін болса, бірнеше күннен кейін қан қысымы төмендеп, өзін жақсы сезінетін болады. Сондай-ақ ұйқы қашқанда түнемелік жатар алдында 1-1,5 кесе жылы айран ішсе, оның жақсы ұйықтап шығуға әсері мол. Тағы бір жайт, айранның гастрит ауруына да пайдалы екендігі. Ол денсаулыққа пайдалы және қоректік қасиеті мол тағам.

2. Айран ұйыту.

Айран - қазақ аспаздығында айран кеңiнен қолданылады. Оған салқындатылған сусын, әрi тағам болып табылатын түрлi сорпалар қосады. Айранды дайындау үшiн сиырдың сүтiн қайнатады да, +35, 40 С-қа дейiн салқындатады. Онан соң айран (1 кесе айранды 5 литр сүтке) құяды. Онан соң ыдысты қақпақпен жауып, сүлгiмен орап, жылы жерге қояды. 4-6 сағаттан кейiн айран дайын. Сүт - өте бағалы өнім. Олай дейтініміз, организмге оның құрамдас бөлігінің 95-98 пайыз сіңеді. Сүт, сондай-ақ, амин қышқылдарының, макро және микроэлементтердің, витаминдердің таптырмайтын көзі. Сүттің тағы бір қасиеті – түрлі азық-түлікпен керемет үндесіп, адам тағамының биологиялық құндылығын көтереді. Қаймағы алынған немесе алынбай пісірілген сүтке азырақ айран ұйтқысын қосып ұйытылады. Ол жеңіл және сусындық тамақ.

3.Айранның құрамы

Өнімдер Сан Энергетикалық құндылығы (ккал) Ағуыздар (г) Майлар (г) Көмірсулар (г) [5]

4.1. Шаш жууға пайдалану

Сонымен бірге айранды ертеректе халқымыз шаш жуу үшін де пайдаланған. Айранмен жуған шаш әрлене түседі әрі шашқа қайрат береді.

Шаштың тез өсуіне көмектеседі.

4.2 .Бет тазартуға пайдаланған.
Айран жаққан кезі таңертең және кешкі уақытта

4.3.Әжемнің тері тазалау әдісі

Кезінде, тіпті, айранды тері илеуге де пайдаланған. Тері илеу үшін малма жасайтын қасиеті де бар. Қалмақтар айранды ашытып, көкір (арақ) жасаған.

Әжемнің терінін илеуі әдісі

5 . Актуалдық:

Әжемнің жануарлардың терісін ащы айранмен тазалау әдісін бақылап, өзім бір ойға келдім. Айранмен шәйнектің ішіндегі қоспақты тазартып көру керек.

6. Проблемалық сұрақ :

Айранмен шаш жуады, бетті ағартады, тері тазалайды, ал жемірілген шәйнекті айранмен тазартуға бола ма?

7. Ақпаратты жинақтау

Мектеп кітапханасынан қосымша айран туралы ақпараттар жиналды.

Химия пәні мұғалімі жемірілу (коррозия) туралы мәлемет алынды.

Интернеттен ақпараттар қарастырылды.

8.Ғылыми болжам

а)Ғылыми болжау: Мен тартылған майсызданған сүттен жасалған айранмен, шәйнек ішіндегі қоспақты жұмсартып тазартады деген жорамалдау шығардым.

ә)Ғылыми болжау: Тартылмаған майлы сүттен жасалған айранмен шәйнектін ішіндегі қоспақты жақсы тазартады деген жорамалдау шығардым.

9.Практикалық маңыздылық

Жаңа шыққан қымбат тазартқыш ұнтақтарды қолданғанның орнына экологиялық таза айранды қолданған жөн.

Құрамы:минералды және органикалық қышқылдар, арнайы қоспалар бар.

Терісіне немесе көздің сілекей қабығына тиіп кетуден сақтаңыз!.

Тиген жағдайда сумен әбден шайыңыз. Тамақ өнімдерінен аулақ жерде сақтау қажет!

II.Практикалық бөлімі

Зерттеу жұмысы бақылау әдісі арқылы орындалды, және өзгерістері күнделікке толтырылды

1кезең

Айран ұйыту

1.Сүтті пісіріп айран ұйыттым.

Тартылған сүттен және тартылмаған сүттен айран ұйыттым.

1.Тартылаған сүт

2 .Тартылмаған сүт

2.Тартылмаған майлы сүттен жасалған айран 2 күннен кейін ашыды. Бөлме температурасы 19º С градус.

2 кезең. Айранның ашуы

3.Тартылған сүттен жасалған айран бір күннен кейін аши бастады.

Бөлме температурасы 19ºС градус.

3 кезең.

Ашыған айранды шәйнек ішіне құйдым .

4кезең.

Шәйнектерді тексеру

№1 шәйнек

5.Бір тәуліктен кейін ашыған айран быршыды, түсі өзгерді.Бөлме температурасы 19ºС градус.

№2 шәйнек

Ашыған айранды шәйнектер ішіне құйдым. Қақпақтарын жауып қойдым.

19ºС градус

№2 шәйнек

7.Екі тәуліктен кейін айранды төгіп тастадым. Түсі өзгерді.

5 кезең Айранды төгу

8.Айранды төгіп тастадым, шәйнектің ішін сумен жудым .

III.Зерттеудің нәтижесі:

1.Тартылған сүттен жасалған айран

№1 шәйнек

Шәйнекті таза сумен шәйіп қырып көрдім. Шәйнектің ішіндегі қоспағы жеңіл алынды

2.Тартылмаған сүттен жасалған айран

№2 шәйнек

Шәйнекті таза сумен шәйіп қырып көрдім. Шәйнектің ішіндегі қоспағы қатты және оңайлықпен алынбады.

IV.Қорытынды:

Сондықтан да 1-ші гипотиза бойынша ең абзалы - таза, табиғи әрі адам денсаулығына кері әсері жоқ сүт тағамдарының бірі тартылған сүттен жасалған айранмен шәйнектің қаспағын тазартуға пайдаланғанымыз жөн.

V.Қолданылған материалдар

1.Қазақтың дарқан дастарқаны [1] Алматыкітап 2007ж

Авторы Сейіт Кенжеахметұлы 92-94бет

2.Қазақтың дәстүрі этнографиясы [2] Алматыкітап 2006ж

Авторы А.К.Саматұлы 56-57 бет

3.Ежелгі Қазақстан [3] Аруна 2006ж

Авторлары: Т.Жұматаев, Л.И.Тетенко Т.Жұмаханов, Т.Шаңбай 92-93бет

4.Қазақ әдебиеті[4] Аруна Алматы 2005ж 65-66бет

5.Сен білесің бе? [5] Энциклапедиясы Аруна ЖШС

Райымбеков Қ.Ж, Байғабылова Қ.Т. 252-253бет

6.Орифлэйм [7] 34-39бет

7.Әжемнің әңгімесі[6]

8.Химия мектепте ғылыми –педагогикалық журнал [8] 2005ж 6-8бет

9.Химия 10сынып Нурахметов Н., Қ,Бекішев, Н.Заграничная 141-147бет

10.Интернет ресурсы [activia.kz›kaz/pages/ajrandy] [9]

Аннотация

«Айран-табиғи тазартқыш қасиетке ие»атты ғылыми жоба жұмысы кіріспе,зерттеу бөлімі,қорытынды бөлімнен тұрады.Ғылыми жоба жұмысының кіріспе бөлімінде жұмыстың мақсаттары мен сол мақсатқа жету жолындағы алға қойған міндеттері және ғылыми жоба жүмысының жаңалығы,қолданған әдіс-тәсілдері баяндалған.

Оқушының негізгі мақсаты шәйнек ішіндегі қоспақты тазартуға жол іздеу.Қоспақты тазарту үшін айранның құрамын және қасиетін зерттеу.

Айранмен шәйнек ішін тазартып көру.Зерттеудің практикалық маңыздылығын ашу.

Ғылыми жоба жұмысының негізгі бөлімінде мынадай мәселелер сөз болды.

а)Айран ұйыту

ә)Айранның ашуы

б)Айранмен шәйнектерді толтыру

в)Шәйнектерді тексеру

Қорытынды бөлімде оқушы 1-ші гипотиза бойынша ең абзалы-таза ,табиғи әрі адам денсаулығына кері әсері жоқ сүт тағамдарының бірі тартылған сүттен жасалған айранмен шәйнектің қоспағын тазартуға пайдаланғанымыз жөн.

Жетекші пікірі

«Айран-табиғи тазартқыш қасиетке ие»атты ғылыми жоба жұмысын оқушы асқан ыждағаттылықпен 15.05.2019 жылдан бастап қолға алды.Кітапханаларға барып,баспасөз материалдарынан жинақтап

Айран ұйыту,айранның ашуы,айранмен шәйнектерді толтыру,шәйнектерді тексеру туралы зерттеді.

Зерттеушінің жетістігі:

Ұлттық құндылығымызды танып-білуге деген ізденісі,ынтасының артуы қуантарлықтай болды.Болашақта ұлттық ойындарымыз туралы терең зерттеу арқылы қазақтың ұлттық құндылықтарын бойларына сіңіріп өсетін ұрпақ болады деп ойлаймын.Баланың өз бетінше дамуына,терең ойлануға,ептілікке және т.б. қасиеттерге баулиды.

Хансұлтанова Кулянда ////өзің дұрыстап жаз аты жөніңді жарайма////