Айтылым дағдысын дамытудың дидактикалық жолдары:
7-сынып оқушыларына арналған авторлық бағдарлама

Авторлары: Ибраева Гульжаукар Бахытевна ,

қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі,

Баймухамбетова Уразкуль Сеилхановна,

қазақ тілі пәні мұғалімі,

Қостанай облысы әкімдігі білім басқармасының

«Қостанай қаласы білім бөлімінің

Бауыржан Момышұлы атындағы

мектеп -гимназиясы» КММ

Қазіргі білім беру жүйесінде оқушының тілдік құзыреттілігін дамыту – негізгі талаптардың бірі. Соның ішінде айтылым дағдысы оқушылардың ойын жүйелі, еркін әрі сауатты жеткізуіне жағдай жасайды. Айтылым – тілдік қарым-қатынастың маңызды бөлігі, ол тек тілдік білімді меңгеруді ғана емес, сонымен қатар тұлғаның коммуникативтік қабілетін қалыптастыруды да көздейді. 7-сынып оқушылары – жас ерекшелігі жағынан пікір айтуға, өз көзқарасын білдіруге, талдау жасауға бейім кезеңдегі оқушылар. Дегенмен бұл кезеңде олардың айтылым әрекетін дамыту арнайы әдістемелік қолдауды талап етеді. Осы мақсатта біз 7-сыныпқа арналған «Айтылым дағдысын дамытудың дидактикалық жолдары» атты авторлық бағдарламаны әзірледік. Зерттеу өзектілігі:Қазақстан Республикасының мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарты оқушының функционалдық сауаттылығын қалыптастыруды басты міндеттердің бірі ретінде белгілейді. Функционалдық сауаттылыққа қол жеткізудің негізгі тетіктерінің бірі – тілдік дағдыларды (тыңдалым, айтылым, оқылым, жазылым) кешенді дамыту. Алайда мектеп тәжірибесінде айтылымға жеткілікті деңгейде назар аударылмайды. Көбінесе оқушылар дайын мәтінді жатқа айтуға немесе қысқаша мазмұндауға бейімделіп, өз ойларын еркін жеткізуге қиналады. Бұл мәселені шешу үшін арнайы бағдарлама құру қажеттілігі туындады.

Бағдарламаның мақсаты мен міндеттері:Бағдарламаның мақсаты: 7-сынып оқушыларының айтылым дағдыларын жүйелі түрде дамытып, олардың коммуникативтік қабілетін, сыни тұрғыдан ойлауын және шығармашылық мүмкіндіктерін жетілдіру.

Міндеттері:
1. Айтылымға қатысты дидактикалық материалдар жүйесін құрастыру.
2. Әртүрлі әдіс-тәсілдер арқылы оқушылардың сөздік қорын кеңейту.
3. Оқушылардың өзіндік пікірін еркін айтуына жағдай жасау.
4. Жеке, жұптық және топтық жұмыс түрлері арқылы ынтымақтастық орнату.
5. Сөйлеу мәдениетін, шешендік дағдыларды қалыптастыру.

Теориялық негіздеме:Айтылым әрекеті – сөйлеушінің тілдік бірліктерді таңдау, оларды грамматикалық құрылымға келтіру және қарым-қатынас жағдайына сәйкес қолдану қабілеті.
Ғалымдардың пікірінше, айтылымға үйрету бірнеше қағидаттарға сүйенуі тиіс:
- Коммуникативтік қағидат – оқушы нақты қарым-қатынас жағдайында сөйлеуге үйренеді.
- Жүйелілік қағидаты – айтылым тапсырмалары белгілі бір деңгейден күрделі деңгейге өсуі қажет.
- Тұлғалық-бағдарлы қағидат – әр оқушының қызығушылығы мен қабілетіне сәйкес жағдай жасау.

Айтылым дағдысын дамытудың дидактикалық жолдары:

Бағдарламада айтылымды дамыту үшін төмендегідей дидактикалық жолдар ұсынылады:
1. Диалогтық қарым-қатынас: «Сұхбат құру», «Сұрақ-жауап» әдістері; Рөлдік ойындар («Дәрігер мен науқас», «Сатушы мен сатып алушы», «Журналист пен кейіпкер»).
2. Монологтық сөйлеу: «Оқиға желісін жалғастыр» тапсырмасы; «Менің ойымша…» тақырыбында пікір білдіру; Көркем шығармадан алынған үзіндіге байланысты өз көзқарасын айту.
3. Шығармашылық әдістер: «Сөздерден сөйлем құрастыр, сөйлемнен әңгіме жаса»; «Ертегіні өзгертіп айт»; Дебаттық ойындар.
4. АКТ қолдану: Онлайн викториналар (Kahoot, Quizizz); Подкаст жазу, бейнежазба арқылы сөйлеу дағдысын бақылау.

5. Топтық және жұптық жұмыстар: «Ыстық орындық», «Миға шабуыл», «Әңгіме кестесі»; Бір-біріне кері байланыс беру арқылы өзара бағалау.

Бағдарламаның құрылымы

Авторлық бағдарлама 34 сағатқа есептелген. Әр сабақта тыңдалым, айтылым, оқылым, жазылым әрекеттері кешенді түрде қамтылады.
Айтылымға басымдық беріле отырып, төмендегідей тақырыптық блоктар қарастырылған:
1. Тіл және қоғам (5 сағат) – тілдің әлеуметтік рөлі, көптілділік мәселесі.
2. Мәдениет және өнер (7 сағат) – ұлттық мәдениет, өнер адамдары туралы пікір айту.
3. Ғылым және техника (6 сағат) – жаңа технологиялар туралы ой бөлісу.
4. Табиғат және экология (6 сағат) – экологиялық мәселелер жөнінде пікір білдіру.
5. Адам және қоғам (10 сағат) – тұлғалық қасиеттер, құндылықтар жайлы ой айту.

Күтілетін нәтиже

Бағдарлама бойынша оқушылар төмендегідей нәтижелерге қол жеткізеді:
- Әртүрлі тақырыптарда өз ойын жүйелі, еркін жеткізе алады.
- Сөздік қоры 15–20% кеңейеді.
- Тыңдаған ақпаратқа сүйене отырып, пікір білдіреді.
- Дебат, сұхбат, әңгіме барысында сөйлеу мәдениетін сақтайды.
- Қазақ тілін өмірлік қажеттілік құралы ретінде қолдануға дағдыланады.

Қорытынды

Айтылым дағдысын дамыту – оқушының тілдік құзыреттілігін арттырудың басты шарты. Ұсынылып отырған авторлық бағдарлама оқушылардың тілдік әрекетін жүйелі қалыптастыруға, олардың ойлау қабілетін, шығармашылық белсенділігін жетілдіруге бағытталған. Бұл бағдарлама тәжірибеде қолданылған жағдайда оқушылардың сөйлеу белсенділігі артып, қазақ тілін қарым-қатынас құралы ретінде еркін меңгеруіне мүмкіндік береді деп сенеміз.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасы жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана, 2023.

2. Жұбанова Ә.Қ. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы, 2019.

3. Құлмағамбетова Б. Қазіргі қазақ тілі және оқыту әдістері. – Нұр-Сұлтан, 2020.

4. Vygotsky L. Thought and Language. – Cambridge: MIT Press, 1986.

5. Littlewood W. Communicative Language Teaching. – Cambridge: CUP, 2002.