Тақырыбы: Әл-Хорезми және алгебра ғылымы

Жоспар

1. Кіріспе

2. Әл-Хорезмидің өмірбаяны

3. Әл-Хорезмидің ғылымға қосқан үлесі

4. Алгебра ғылымының пайда болуы

5. Әл-Хорезмидің еңбектері

6. Әл-Хорезмидің математикадағы орны

7. Қорытынды

8. Пайдаланылған әдебиеттер

Кіріспе

Математика ғылымының дамуына көптеген ұлы ғалымдар үлес қосты. Солардың ішінде ерекше орын алатын ғалымдардың бірі – Әл-Хорезми. Ол – әлемге танымал математик, астроном және географ.

Әл-Хорезми алгебра ғылымының негізін қалаушы болып саналады. Оның еңбектері қазіргі математика ғылымының дамуына зор ықпал етті. Бүгінде мектепте оқытылатын көптеген алгебралық амалдардың бастауында осы ғалымның ғылыми зерттеулері жатыр.

Әл-Хорезми тек шығыс елдеріне ғана емес, бүкіл әлем ғылымына үлес қосқан ұлы тұлға.

Әл-Хорезмидің өмірбаяны

Әл-Хорезми толық аты-жөні – Мұхаммед ибн Мұса әл-Хорезми.

Ол шамамен 783 жылы дүниеге келген. Ғалымның туған жері – Хорезм. Бұл аймақ қазіргі Өзбекстан мен Түрікменстан аумағына жақын орналасқан.

Әл-Хорезми орта ғасырдағы ғылым мен білімнің орталығы болған Бағдат қаласында еңбек етті.

Ол әйгілі Даналық үйі ғылыми орталығында жұмыс істеген.

Ғалым өмірін ғылымға арнап, математика, астрономия, география және тарих салаларында көптеген зерттеулер жүргізді.

Әл-Хорезмидің ғылымға қосқан үлесі

Әл-Хорезми ғылымның бірнеше саласында еңбек етті.

Ол:

• математик;

• астроном;

• географ;

• зерттеуші ғалым болған.

Оның ең үлкен жетістігі – алгебра ғылымын дамытуы.

Ғалым есептерді шешудің жаңа тәсілдерін ойлап тапты. Оның әдістері бүгінгі күнге дейін қолданылады.

Әл-Хорезми математикада жүйелілік енгізді. Ол есеп шығарудың нақты ережелерін көрсетті.

Алгебра ғылымының пайда болуы

Алгебра – математиканың маңызды салаларының бірі.

Алгебра әріптер мен сандар арқылы есептерді шешуді үйретеді.

Мысалы:

x+5=12

Бұл теңдеуді шешу арқылы белгісіз санды табамыз.

Алгебра сөзі Әл-Хорезмидің «әл-жебр» деген сөзінен шыққан.

Бұл сөз «қалпына келтіру», «толықтыру» деген мағына береді.

Әл-Хорезми алғаш рет алгебраны жеке ғылым ретінде қарастырды.

Оған дейін математика тек қарапайым арифметикалық есептеулерден тұрды.

Әл-Хорезми алгебраны дамытып, оны күрделі есептерді шешуге қолданды.

Әл-Хорезмидің еңбектері

Ғалымның ең әйгілі еңбегі –
«Әл-жебр уә әл-мұқабала»

Бұл кітаптың толық атауы:

«Китаб әл-мухтасар фи хисаб әл-жебр уәл-мұқабала»

Бұл кітапта:

• теңдеулерді шешу;

• квадрат теңдеулер;

• арифметикалық амалдар;

• есептеу әдістері

туралы жазылған.

Әл-Хорезми квадрат теңдеулерді шешудің жолдарын көрсеткен.

Мысалы:

Қазіргі алгебра осы негізде дамыды.

«Алгоритм» сөзінің шығуы

Бүгінде біз компьютерде жиі қолданатын алгоритм сөзі Әл-Хорезми есімімен байланысты.

Еуропалық ғалымдар оның есімін латынша Algorithmi деп жазған.

Кейін осы сөзден «алгоритм» термині пайда болды.

Алгоритм дегеніміз – белгілі бір есепті шешудің нақты реті.

Мысалы:

1. Есепті оқу

2. Берілгенін жазу

3. Формуланы қолдану

4. Жауабын табу

Бұл – алгоритмнің қарапайым мысалы.

Әл-Хорезмидің математикадағы орны

Әл-Хорезми математика тарихындағы ең ұлы ғалымдардың бірі.

Оның еңбектері:

• Еуропа елдеріне таралды;

• көптеген тілге аударылды;

• университеттерде оқытылды.

Ғалымның еңбектері арқылы Еуропада математика дами бастады.

Сондықтан Әл-Хорезмиді:

«Алгебра ғылымының атасы»

деп атайды.

Әл-Хорезмидің қазіргі ғылымдағы маңызы

Қазіргі таңда Әл-Хорезмидің жаңалықтары:

• математикада;

• информатикада;

• бағдарламалауда;

• инженерияда

қолданылады.

Компьютерлік бағдарламалардың негізінде алгоритмдер жатыр.

Бұл – Әл-Хорезми еңбектерінің жалғасы.

Қызықты деректер

Әл-Хорезми туралы бірнеше қызықты мәлімет:

• Ол нөл санын қолдануды кеңінен таратқан.

• Ондық санау жүйесін дамытуға үлес қосқан.

• Оның кітаптары бірнеше ғасыр бойы негізгі оқулық болған.

• Оның есімі әлем тарихындағы ұлы ғалымдар қатарында аталады.

Қорытынды

Әл-Хорезми – математика ғылымының дамуына зор үлес қосқан ұлы ғалым.

Ол алгебраны жеке ғылым ретінде қалыптастырып, есеп шығарудың жаңа әдістерін енгізді.

Ғалымның еңбектері қазіргі математика мен информатиканың негізіне айналды.

Әл-Хорезмидің ғылыми мұрасы – бүкіл адамзатқа ортақ қазына.

Оның еңбектерін оқу арқылы біз математиканың даму тарихын тереңірек түсінеміз.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. 7-сынып алгебра оқулығы

2. Математика тарихы энциклопедиясы

3. Орта ғасыр ғалымдары туралы анықтамалық

4. Ғылыми-көпшілік журналдар

5. Ұлы математиктер туралы кітаптар