Әлемдегі табиғи апаттар және олардың географиялық себептері: Қазақстан үшін маңызы

ӘОЖ 664.61

Әлемдегі табиғи апаттар және олардың географиялық себептері: Қазақстан үшін маңызы

Бағыбай А.М 3 курс 6В01506 – “География мұғалімдерін даярлау” М.Х.Дулати атындағы Тараз университеті, Тараз қаласы bagybaiaiya@icloud.com

Аннотация

Бұл мақалада әлемдегі негізгі табиғи апаттар – жер сілкінісі, жанартау атқылауы, цунами және дауылдардың пайда болу себептері мен географиялық ерекшеліктері қарастырылады. Табиғи апаттардың Жердің геологиялық құрылысы мен климаттық жағдайларына тәуелділігі сипатталып, олардың адам өмірі мен қоршаған ортаға тигізетін әсері талданады. Сонымен қатар Қазақстан аумағында жиі кездесетін жер сілкінісі, сел, су тасқыны, құрғақшылық және қатты желдер сияқты табиғи құбылыстарға ерекше назар аударылған. Мақаланың мақсаты – табиғи апаттардың пайда болу механизмдерін түсіндіру, олардың Қазақстан үшін маңызын көрсету және апаттардың зардаптарын азайту жолдарын қарастыру.

Кілт сөздер: табиғи апаттар, жер сілкінісі, жанартау атқылауы, цунами, дауыл, географиялық себептер, Қазақстан, сел, су тасқыны, климаттың өзгеруі.

Кіріспе

Табиғат адамзат өмірінің ажырамас бөлігі болғанымен, кейде оның құбылыстары үлкен қауіп-қатерге айналады. Жер сілкінісі, жанартау атқылауы, цунами, дауыл, су тасқыны және көшкіндер сияқты табиғи апаттар жыл сайын әлемнің түрлі аймақтарында орын алып, мыңдаған адамның өмірін жалмайды және миллиардтаған доллар көлемінде экономикалық шығын келтіреді. Ғалымдардың пікірінше, табиғи апаттардың пайда болуы көбінесе Жердің геологиялық құрылысына, климаттық ерекшеліктеріне және географиялық орналасуына байланысты.

Қазақстан табиғи апаттардың барлық түріне ұшырамайтын мемлекет болғанымен, еліміздің аумағында жер сілкінісі, сел, көшкін, су тасқыны, құрғақшылық және қатты жел сияқты қауіпті табиғи құбылыстар кездеседі. Сондықтан әлемдегі табиғи апаттардың пайда болу себептерін зерттеу Қазақстан үшін де маңызды болып табылады.

Негізгі бөлім

Табиғи апаттардың географиялық негіздері

Табиғи апаттардың көпшілігі Жердің ішкі және сыртқы күштерінің әсерінен пайда болады. Жердің ішкі күштеріне тектоникалық қозғалыстар, жер қыртысының ығысуы және жанартаулық әрекеттер жатады. Ал сыртқы күштерге климаттық өзгерістер, атмосфералық процестер, мұхит ағыстары және жауын-шашын мөлшерінің өзгеруі әсер етеді.

Әлемнің әр өңірінде табиғи апаттардың түрлері әртүрлі болады. Мысалы, Тынық мұхиты жағалауындағы мемлекеттерде жер сілкінісі мен цунами жиі кездессе, тропиктік аймақтарда дауылдар мен тайфундар басым болады. Ал құрғақ климатты аймақтарда құрғақшылық пен шаңды дауылдар жиі байқалады.

Қазақстанның географиялық орналасуы табиғи апаттардың белгілі бір түрлерінің пайда болуына қолайлы жағдай жасайды. Әсіресе еліміздің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөліктері сейсмикалық белсенді аймақтар қатарына кіреді.

Жер сілкінісі және оның Қазақстандағы қаупі

Жер сілкінісі – жер қыртысында жиналған энергияның кенеттен босап шығуы нәтижесінде пайда болатын табиғи құбылыс. Оның негізгі себебі – тектоникалық плиталардың қозғалысы. Жер қыртысы бірнеше ірі және ұсақ плиталардан тұрады. Бұл плиталар үнемі қозғалыста болады. Олардың соқтығысуы немесе бір-біріне қысым жасауы нәтижесінде жер сілкінісі орын алады.

Әлемдегі ең сейсмикалық белсенді аймақтардың бірі – Тынық мұхитының Отты белдеуі. Бұл аймақта Жапония, Индонезия, Чили және АҚШ-тың батыс жағалауы орналасқан. Мұнда жыл сайын мыңдаған жер сілкінісі тіркеледі.

Қазақстанда жер сілкінісі қаупі әсіресе Алматы, Жетісу, Жамбыл және Түркістан облыстарының таулы аймақтарында жоғары. Бұған Тянь-Шань тау жүйесіндегі геологиялық қозғалыстар әсер етеді.

Тарихта Қазақстан аумағында бірнеше ірі жер сілкінісі болған. 1887 жылғы Верный жер сілкінісі қазіргі Алматы қаласына үлкен зиян келтірді. Ал 1911 жылғы Кемин жер сілкінісі Орталық Азия тарихындағы ең күшті жер сілкіністерінің бірі болып саналады.

Қазіргі таңда елімізде сейсмологиялық станциялар жұмыс істейді. Ғалымдар жер қыртысындағы қозғалыстарды бақылап, ықтимал қауіптерді зерттеуде. Сонымен қатар жаңа ғимараттар жер сілкінісіне төзімді етіп салынуда.

Жанартау атқылауы және оның әлемге әсері

Жанартау атқылауы – жер қойнауындағы магманың жер бетіне шығу процесі. Бұл құбылыс көбінесе тектоникалық плиталардың шекараларында байқалады.

Әлемдегі ең белсенді жанартаулар Индонезияда, Жапонияда, Италияда және Исландияда орналасқан. Жанартау атқылаған кезде ауаға күл, улы газдар және ыстық лава таралады. Бұл адамдардың денсаулығына қауіп төндіріп, табиғи ортаны өзгертуі мүмкін.

Қазақстан аумағында қазіргі кезде белсенді жанартаулар жоқ. Сондықтан елімізде жанартау атқылауы болмайды. Дегенмен әлемдегі ірі жанартау атқылаулары климатқа әсер етіп, оның салдары Қазақстанға да жанама түрде жетуі мүмкін. Мысалы, атмосфераға көтерілген күл күн сәулесінің жер бетіне түсуін азайтып, ауа температурасының төмендеуіне әсер етеді.

2010 жылы Исландиядағы Эйяфьядлайёкюдль жанартауы атқылаған кезде Еуропадағы әуе қатынасының көп бөлігі уақытша тоқтатылды. Бұл табиғи апаттың жаһандық деңгейде әсер ете алатынын көрсетті.

Цунами және оның пайда болу себептері

Цунами – мұхит немесе теңіз түбіндегі күшті жер сілкінісі, жанартау атқылауы немесе суасты көшкіні нәтижесінде пайда болатын алып толқындар.

Цунами толқындары ашық мұхитта аса байқалмайды. Алайда жағалауға жақындаған сайын олардың биіктігі бірнеше метрден ондаған метрге дейін жетуі мүмкін.

2004 жылы Үнді мұхитында болған жойқын цунами 14 мемлекетке әсер етіп, 200 мыңнан астам адамның өмірін қиды. Бұл тарихтағы ең ауыр табиғи апаттардың бірі саналады.

Қазақстан мұхиттардан алыс орналасқандықтан, елімізде цунами қаупі жоқ. Дегенмен цунами құбылысын зерттеу жалпы табиғи апаттарды түсіну үшін маңызды.

Дауылдар мен тайфундардың географиясы

Дауылдар атмосфералық қысымның күрт өзгеруінен пайда болады. Олар көбінесе мұхит сулары қатты қызатын тропикалық аймақтарда қалыптасады.

Атлант мұхитындағы дауылдар ураган деп аталса, Тынық мұхитындағы дауылдар тайфун атауына ие. Олардың жылдамдығы кейде сағатына 250–300 шақырымға дейін жетеді.

Дауылдардың негізгі зардаптары:

• Күшті жел;

• Су тасқыны;

• Ғимараттардың қирауы;

• Электр жүйелерінің істен шығуы;

• Ауыл шаруашылығына зиян келуі.

Қазақстанда тропикалық дауылдар болмайды. Бірақ қатты желдер мен борандар жиі кездеседі. Әсіресе Солтүстік Қазақстан, Ақмола және Қостанай облыстарында қысқы борандар көлік қозғалысына қиындық туғызады. Ал Маңғыстау мен Қызылорда облыстарында шаңды дауылдар жиі байқалады.

Қазақстандағы басқа табиғи апаттар

Қазақстан үшін ең өзекті табиғи қауіптердің қатарында сел, көшкін және су тасқыны бар.

Сел

Сел – таулы аймақтарда жауын-шашынның көп түсуінен немесе мұздықтардың еруінен пайда болатын лай-тас ағыны.Алматы қаласы сел қаупі жоғары өңірлердің қатарына жатады. Осы себепті қала маңында селден қорғайтын арнайы бөгеттер салынған.

Су тасқыны

Су тасқыны көбінесе көктем мезгілінде қардың күрт еруінен пайда болады. Қазақстанның солтүстік және батыс өңірлерінде мұндай жағдайлар жиі кездеседі. Соңғы жылдары еліміздің бірнеше облысында көктемгі су тасқындары тұрғын үйлер мен жолдарға елеулі зиян келтірді.

Құрғақшылық

Климаттың өзгеруі Қазақстандағы құрғақшылық мәселесін күшейтіп отыр. Жауын-шашын мөлшерінің азаюы мен температураның жоғарылауы ауыл шаруашылығына кері әсер етеді.

Табиғи апаттардың алдын алу жолдары

Табиғи апаттардың алдын толық алу мүмкін емес. Бірақ олардың зардаптарын азайтуға болады. Ол үшін:

• Ғылыми зерттеулерді дамыту;

• Ерте ескерту жүйелерін жетілдіру;

• Төтенше жағдайларға дайындық жұмыстарын күшейту;

• Халықтың қауіпсіздік мәдениетін арттыру;

• Сейсмикалық талаптарға сай құрылыс жүргізу қажет.

Қазақстанда бұл бағытта бірқатар жұмыстар атқарылып келеді. Заманауи бақылау жүйелері орнатылып, төтенше жағдайлар қызметінің дайындығы күшейтілуде.

Қорытынды

Табиғи апаттар – табиғаттың ажырамас бөлігі. Олар жердің геологиялық құрылысы мен климаттық ерекшеліктеріне байланысты пайда болады. Әлемнің әр өңірінде апаттардың түрі әртүрлі болғанымен, олардың барлығы адам өмірі мен қоршаған ортаға қауіп төндіреді. Қазақстанда жанартау атқылауы мен цунами қаупі болмаса да, жер сілкінісі, сел, су тасқыны, құрғақшылық және қатты желдер сияқты табиғи құбылыстар жиі кездеседі. Сондықтан табиғи апаттарды зерттеу, олардың алдын алу және халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету еліміздің тұрақты дамуы үшін маңызды міндеттердің бірі болып қала береді.

Қолданылған әдебиеттер тізімі

1. Ахметов Қ. География негіздері. – Алматы: Мектеп, 2021. – 320 б.

2. Бейсенова Ә.С., Баймаханов Т.Б. Қазақстанның физикалық географиясы. – Алматы: Атамұра, 2019. – 256 б.

3. Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар министрлігі. Табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар туралы материалдар. – Астана, 2024.

4. Қоңқашбаев Ғ.Қ. Жалпы жертану. – Алматы: Қазақ университеті, 2020. – 284 б.

5. United States Geological Survey (USGS). Earthquake Hazards Program. – 2024.

6. World Meteorological Organization (WMO). Natural Hazards and Climate Reports. – Geneva, 2024.