400 000+ дайын материалды
1 жыл бойы шексіз жүктеңіз
ҚМЖ, БЖБ, ТЖБ, презентациялар және авторлық материалдар
4 990₸/ 1 жыл
🔥Арнайы баға ·10.12.2026 дейін
Одан кейін - 29 990 ₸
Бір рет төлейсіз · Автотөлем жоқ
Тақырып бойынша 11 материал табылды

Әлеуметтік желілер: шынайы өмір мен виртуалды бейненің арасындағы айырмашылық

Материал туралы қысқаша түсінік
Әлеуметтік желідегі адамның бейнесі оның күнделікті өмірдегі болмысымен қаншалықты сәйкес келеді? Бұл сұрақ цифрлық коммуникация кең тараған сайын маңызды бола түсуде. Мақаланың мақсаты - әлеуметтік желілердегі виртуалды бейненің ерекшеліктерін және оның адамның шынайы өмірдегі тұлғалық болмысымен байланысын әлеуметтанулық тұрғыдан талдау.Теориялық негіз ретінде Э. Гоффманның өзін-өзі таныстыру тұжырымдамасы, Ч. Кулидің «айнадағы мен» идеясы және Л. Фестингердің әлеуметтік салыстыру теориясы алынды. Сонымен қатар Pew Research Center-дің сапалық зерттеуінің мәліметтері мен халықаралық ғылыми әдебиеттер қарастырылды. Талдау барысында өзін-өзі таныстыру стратегиялары, әлеуметтік мақұлдаудың ықпалы, әлеуметтік салыстыру және виртуалды бейненің шынайылықпен сәйкестігі мәселелері қамтылды. Нәтижесінде желідегі бейнені міндетті түрде жалған деп бағалау негізсіз екені көрсетілді: айырмашылық шындық пен өтіріктің қарама-қарсылығынан емес, ақпаратты іріктеу дәрежесінен және сыртқы бағаға тәуелді
Материалдың қысқаша нұсқасы

Әлеуметтік желілер: шынайы өмір мен виртуалды бейненің арасындағы айырмашылық

Авторлар: Аманжолова Қаламқас, Аяпбергенова Мадина, Қадырбек Гүлнұр, Медетова Шолпан, Сламова Аққу

әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің магистранттары

Ғылыми жетекші: Қ. А. Авсыдыкова

әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан

https://farabi.university/?lang=kz

Аннотация.

Әлеуметтік желідегі адамның бейнесі оның күнделікті өмірдегі болмысымен қаншалықты сәйкес келеді? Бұл сұрақ цифрлық коммуникация кең тараған сайын маңызды бола түсуде. Мақаланың мақсаты - әлеуметтік желілердегі виртуалды бейненің ерекшеліктерін және оның адамның шынайы өмірдегі тұлғалық болмысымен байланысын әлеуметтанулық тұрғыдан талдау.Теориялық негіз ретінде Э. Гоффманның өзін-өзі таныстыру тұжырымдамасы, Ч. Кулидің «айнадағы мен» идеясы және Л. Фестингердің әлеуметтік салыстыру теориясы алынды. Сонымен қатар Pew Research Center-дің сапалық зерттеуінің мәліметтері мен халықаралық ғылыми әдебиеттер қарастырылды. Талдау барысында өзін-өзі таныстыру стратегиялары, әлеуметтік мақұлдаудың ықпалы, әлеуметтік салыстыру және виртуалды бейненің шынайылықпен сәйкестігі мәселелері қамтылды. Нәтижесінде желідегі бейнені міндетті түрде жалған деп бағалау негізсіз екені көрсетілді: айырмашылық шындық пен өтіріктің қарама-қарсылығынан емес, ақпаратты іріктеу дәрежесінен және сыртқы бағаға тәуелділіктен туындайды.

Түйін сөздер: әлеуметтік желілер, виртуалды бейне, шынайы өмір, өзін-өзі таныстыру, әлеуметтік салыстыру, әлеуметтік мойындау, цифрлық коммуникация.

Instagram парақшасында үнемі саяхаттап, достарымен кездесіп, кәсіби жетістіктерімен бөлісетін адамның өмірінде де шаршау, сәтсіздік пен шешілмеген мәселелер болады. Бірақ мұндай сәттер жарияланбайды, сондықтан көрермен адамның өзі көрсетуге шешім қабылдаған бөлігін ғана көреді. Осыдан әлеуметтік желідегі бейненің қаншалықты шынайы екені және оның адам туралы қоғамдық пікірге қалай әсер ететіні жөнінде сұрақ туындайды. Бұл сұрақтың өзектілігі цифрлық коммуникация кеңейген сайын арта түсуде.

Instagram, Facebook және TikTok секілді платформалар адамдардың өзара байланыс орнату тәсілін өзгертті. Бұрын қарым-қатынас негізінен бетпе-бет әңгіме, бірлескен жұмыс және күнделікті кездесулер арқылы қалыптасса, қазір профиль, фотосурет, жазба және пікір де адамды танудың бір жолына айналды. Кейде адам туралы алғашқы түсінік оның нақты әрекеттеріне емес, интернетте жариялаған мәліметтеріне сүйеніп пайда болады. Алайда профильдегі ақпараттың шынайы өмірдегі мінез-құлықты қаншалықты дәл сипаттайтыны әрдайым анық бола бермейді.

Әлеуметтік желідегі өзін таныстыруды түсіндіру үшін Эрвинг Гоффманның «Күнделікті өмірдегі өзін таныстыру» атты еңбегіне (1959) жүгіну орынды. Ғалым әлеуметтік өзара әрекетті сахналық қойылыммен салыстырады: адам аудиторияға белгілі бір әсер қалдыруға тырысып, өзін жағдайға қарай әртүрлі қырынан көрсетеді. Оның пікірінше, адамның «алдыңғы сахнасы» бар, онда ол мұқият құрылған бейнесін ұсынады, ал «сахна сыртында» өзінің табиғи күйінде жүреді. Әлеуметтік желілер алдыңғы сахнаны айтарлықтай кеңейтті. Профиль, жазбалар легі және тарихтар (stories) тұрақты ашық витринаға айналды, мұнда автор бір мезгілде сценарист, режиссёр әрі актёр рөлін атқарады. Ал сахна сыртындағы өмір аудиторияға көрінбейді, осы жағдай адамның қалай өмір сүретіні мен желіде қалай көрінетіні арасындағы алшақтықты тудырады. Бұл алшақтықты екіжүзділікпен теңестіруге болмайды, себебі жұмыс орнындағы және достар арасындағы мінез-құлықтың өзгеше болуы да әр ортаның өз күтулеріне бейімделудің қалыпты көрінісі.

Цифрлық кеңістікте өзін таныстыру профильді безендіру, фотосуреттерді іріктеу және жарияланым мазмұнын таңдау арқылы жүзеге асады. Бірі кәсіби жетістіктерін алға шығарса, екіншісі отбасылық өмірін немесе қызығушылықтарын көрсетеді, ал үшіншісі парақшасын белгілі бір әлеуметтік мәртебеге сай жүргізуге тырысады. Бұл мәселе халықаралық әдебиеттерде де зерттелген: Merunková мен Šlerka (2019) желідегі өзін таныстыруды Гоффман теориясы негізінде қарастырса, Michikyan, Dennis және Subrahmanyam (2015) цифрлық ортада ұсынылатын шынайы, идеалдандырылған және жалған өзіндік бейнелердің ерекшеліктерін талдады. Harris пен Bardey (2019) Instagram профильдері арқылы тұлғалық қасиеттерді қаншалықты дәл анықтауға болатынына назар аударды. Бұл еңбектердің тұжырымдарын барлық қолданушыға бірдей таратуға болмайды, өйткені нәтижеге платформаның ерекшелігі, аудитория құрамы және адамның мақсаты әсер етеді.

Виртуалды бейненің өмірден алшақтауына жалған ақпарат жариялау ғана себеп емес. Көбіне айырмашылық әлдеқайда қарапайым әрекеттерден басталады: адам бірнеше фотосуреттің ішінен ең сәттісін таңдайды, сәтсіздігі туралы жазбайды немесе жағымды оқиғаларын жиі жариялайды. Жеке шекараны сақтау да осындай таңдауға ықпал етеді. Сондықтан идеалдандырылған бейнені әдейі алдаумен теңестіру дұрыс емес. Дегенмен жағымды сәттер үнемі көрсетіліп, қиындықтар назардан тыс қалса, аудитория адамның өмірін шынайы жағдайдан анағұрлым мінсіз деп қабылдауы мүмкін.

Өзін таныстыру тәжірибесінің әртүрлілігін Pew Research Center-дің 2023 жылы жарияланған Life on Social Media Platforms, in Users' Own Words зерттеуі де көрсетеді. Зерттеуді Колин Макклейн, Ли Рейни және Питер Белл жүргізді. Оның эмпирикалық негізін 2022 жылғы 11–13 шілдеде өткен бес онлайн фокус-топқа қатысқан АҚШ-тың 23 ересек тұрғынының пікірлері құрайды (Макклейн, Рейни, Белл, 2023). Қатысушылар әлеуметтік желілерде не бөлісетінін, әртүрлі платформаларда өзін қалай таныстыратынын және жарияланымдарының аудиториясын қалай ескеретінін талқылады. Авторлар қатысушылардың тәжірибесі әртүрлі болғанын және барлығына ортақ бір үлгі анықталмағанын атап көрсетеді. Зерттеудің әдіснамалық шектеуін де ескеру қажет: фокус-топқа әлеуметтік желілерді белсенді пайдаланатын адамдар қатысты, сондықтан нәтижелерді АҚШ халқының немесе барлық қолданушылардың пікірін білдіретін статистикалық көрсеткіш деп санауға болмайды. Соған қарамастан, бұл материал пайдаланушылардың ақпаратты іріктеуге, платформа ерекшеліктеріне және аудиторияның ықтимал реакциясына мән беретінін көрсетеді.

Виртуалды бейненің қалыптасуында әлеуметтік мақұлдау мен кері байланыс маңызды рөл атқарады. Чарльз Кулидің «айнадағы мен» идеясына сәйкес, адамның өзі туралы түсінігі өзгелердің оны қалай қабылдайды деп ойлауына байланысты қалыптасады (Кули, 1902). Цифрлық кеңістікте айнаның қызметін ұнату белгілері, пікірлер, бөлісулер және жазылушылар саны атқарады. Бұл көрсеткіштер қоғамдық мақұлдаудың өлшенетін баламасына айналады, ал пайдаланушы кейінгі жарияланымдарын аудиторияның қызығушылығына бейімдей бастайды. Мысалы, белгілі бір мазмұнға көп реакция түссе, адам ұқсас жарияланымдарды жиі орналастыруға ұмтылады. Нәтижесінде желідегі бейне жай ғана тұлғаның көрінісі емес, үздіксіз кері байланыстың нәтижесіне айналып, өз кезегінде өзін-өзі бағалауға ықпал етеді. Дегенмен жарияланымның танымалдығы адамның нақты әлеуметтік мәртебесін, тұлғалық құндылығын немесе қарым-қатынасының сапасын толық көрсетпейді, ал ұнату саны мен шынайы өмірдегі қолдаудың арасында міндетті түрде тікелей сәйкестік бар деп тұжырымдауға негіз жоқ.

Әлеуметтік салыстыру теориясы айырмашылықты түсіндіруде ерекше орын алады. Леон Фестингер 1954 жылғы еңбегінде адамдардың өз пікірлері мен қабілеттерін басқалармен салыстыру арқылы бағалауға бейім екенін көрсетті. Әлеуметтік желілерде мұндай салыстыру үздіксіз жүреді, бірақ салыстырылатыны нақты өмір емес, оның таңдалған әрі өңделген үзінділері. Пайдаланушы өзгенің саяхатын, табысын, сәтті суреттерін көреді, ал күмән, шаршау және сәтсіздікті дерлік көрмейді. Сөйтіп өз күнделікті өмірін біреудің ең жарқын сәттерімен салыстырып, «қалыпты» өмір дәл осылай көрінуі керек деген бұрмаланған түсінік қалыптастыруы мүмкін. Зерттеушілер мұндай әсерді өзіне деген сенімнің төмендеуімен, сыртқы келбетке көңілі толмаумен және жалғыздық сезімімен байланыстырады. Алайда әсер барлығына бірдей емес: Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының 2026 жылғы Growing Up in the Social Media Age баяндамасында әлеуметтік желі мен жастардың әл-ауқатының байланысы күрделі әрі әртүрлі факторларға тәуелді екені көрсетілген (ЭЫДҰ, 2026). Сондықтан салыстырудың нәтижесі қолданушының жеке ерекшелігіне, ортасына, контент сипатына және желіні пайдалану мақсатына қарай өзгереді.

Мәселеге философиялық және психологиялық тұрғыдан да қарауға болады. Жан Бодрийяр симулякрлар теориясында бейнелердің шындыққа сілтеуін тоқтатып, дербес өмір сүре бастайтынын, кейде тіпті оның орнын басатынын сипаттады (Бодрийяр, 1981). Стильдендірілген профиль аудитория үшін адамның өзінен гөрі тартымды әрі «шынайырақ» көрінуі мүмкін, ал экранда қалай көрінетінін ескеру адамның орындарды, оқиғаларды және тіпті эмоцияларды таңдауына әсер етеді. Э. Торри Хиггинстің өзіндік сәйкессіздік теориясы шынайы Мен (адамның өзі туралы қазіргі түсінігі), идеал Мен (болғысы келетін адам) және тиісті Мен (болуға тиіс деп санайтын адам) ұғымдарын ажыратады (Хиггинс, 1987). Желі көбіне идеал Менді көрсетуге мүмкіндік беріп, уақытша мойындалу сезімін береді, алайда онлайн-бейне мен нақты тұлға арасындағы қашықтық үлкейген сайын ішкі қысым мен кемшіліктің әшкере болуынан қорқу қаупі артады. Шерри Теркл цифрлық қарым-қатынастың ыңғайлы әрі бақылауға келетінін, бірақ шынайы жақындықты құрайтын стихиялылықтан, үзілістерден және ыңғайсыздықтан жұрдай болуы мүмкін екенін атап көрсетті (Теркл, 2011).

Бұл мәселе жастар үшін ерекше маңызды, себебі жастық шақта тұлғалық сәйкестік, өмірлік мақсаттар және әлеуметтік ортадағы өзіндік орын қалыптасады. Әлеуметтік желілер жастарға өзін танытуға, ортақ қызығушылығы бар адамдармен байланысуға және жаңа мүмкіндіктер туралы білуге жағдай жасайды. Сонымен бірге табыс, сұлулық, танымалдық және материалдық әл-ауқат үлгілері олардың құндылық бағдарларына ықпал етуі мүмкін. Егер мойындалу мен танымалдық өмірлік жетістіктің басты өлшемі ретінде қабылданса, адамның өзіндік бағасы сыртқы пікірлерге тәуелді бола бастайды.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің (ҚазҰУ) студенттік ортасында да бұл тақырыпты талқылау маңызды. Университеттегі оқу, ғылыми ізденіс және қоғамдық өмір туралы желіде жарияланған мазмұн студенттің күнделікті тәжірибесінің белгілі бір бөлігін ғана көрсетеді. Сондықтан ҚазҰУ студенттері мен магистранттары үшін цифрлық өзін-өзі таныстыруды саналы қалыптастыру, ақпаратты сыни бағалау және жеке шекараны сақтау мәселелерін оқу үдерісінде талқылау орынды. Университет туралы ресми мәліметтерді әлеуметтік желілердегі жеке пікірлерден ажырату үшін ҚазҰУ-дың ресми сайтына сүйенуге болады. Бұл ұсыныстар мақалада қарастырылған теориялық тұжырымдарға негізделеді және ҚазҰУ студенттері арасында жүргізілген жеке эмпирикалық зерттеудің нәтижесі ретінде ұсынылмайды.

Алайда әлеуметтік желілерді тек теріс құбылыс ретінде қарастыру дұрыс емес. Виртуалды кеңістік адамға шығармашылық қабілетін көрсетуге, әлеуметтік мәселелерді талқылауға, білім алуға, қашықтан байланыс сақтауға және қоғамдық бастамаларға қатысуға мүмкіндік береді. Кейбіреулер желі арқылы шынайы тәжірибесімен бөлісіп, өзгелерге қолдау көрсетеді. Жоғарыда қарастырылған тұжырымдарды жинақтағанда, шынайы өмір мен виртуалды бейненің арасындағы айырмашылықты өзара байланысты үш деңгейде түсіндіруге болады. Жеке деңгейде адамның өзін қалай қабылдайтыны және қандай қасиеттерін көрсеткісі келетіні маңызды. Әлеуметтік деңгейге нормалар, аудиторияның күтулері, салыстыру және мойындауға ұмтылу жатады. Технологиялық деңгей фотосуретті өңдеумен, жарияланымды таңдаумен және платформаның контентті көрсету тәсілімен байланысты. Бұл деңгейлер бірлесіп адамның желідегі бейнесін қалыптастырады.

Қорыта айтқанда, виртуалды бейне адамның барлық қырын қамтымайды, бірақ оны міндетті түрде жалған деп санауға да болмайды. Адамның өмірі әртүрлі жағдайлардан, эмоциялардан және рөлдерден тұрады, ал әлеуметтік желі сол өмірдің белгілі бір бөлігін ғана көрсетеді. Мәселе адамның өзін таныстыруында емес, сол бейнені өмірдің толық көрінісі ретінде қабылдауда, оны басқалармен салыстыруда және өз өмірінің құндылығын онлайн-көрінісі арқылы бағалауда туындайды. Шынайы өмір мен виртуалды бейне арасындағы айырмашылық шындық пен өтіріктің қарама-қарсылығында емес, бақылау деңгейінің, іріктеудің және сыртқы бағаға тәуелділіктің әртүрлілігінде жатыр. Бұл айырмашылықты түсіну әлеуметтік желі пайдаланушысының медиасауаттылығы мен психологиялық әл-ауқатының маңызды шарты болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер

• Baudrillard, J. (1981). Simulacres et Simulation. Paris: Galilée.

• Cooley, C. H. (1902). Human Nature and the Social Order. New York: Scribner's.

• Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140.

• Goffman, E. (1959). The Presentation of Self in Everyday Life. New York: Doubleday.

• Harris, K., Bardey, A.-C. (2019). Do Instagram profiles accurately portray personality? Frontiers in Psychology.

• Higgins, E. T. (1987). Self-discrepancy: A theory relating self and affect. Psychological Review, 94(3), 319–340.

• McClain, C., Rainie, L., Bell, P. (2023). Life on Social Media Platforms, in Users' Own Words. Pew Research Center.

• Merunková, L., Šlerka, J. (2019). Goffman's theory as a framework for analysis of self-presentation on online social networks. Masaryk University Journal of Law and Technology.

• Michikyan, M., Dennis, J., Subrahmanyam, K. (2015). Can you guess who I am? Real, ideal, and false self-presentation on Facebook among emerging adults. Emerging Adulthood.

• Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті. Ресми сайт. https://farabi.university/?lang=kz

Материалды Word форматында жүктеп аласыз
Тарифке кіреді
0 ұстаз жүктеп алған
14 қазан
71
Бұл материалды қолданушы жариялаған. UstazTilegi материалдың мазмұны мен авторлық құқықтарына жауап бермейді. Авторлық құқық бұзылған жағдайда шағым қалдыра аласыз
"Ұстаз" платформасында тіркелген пәндік олимпиадалар
Аттестацияға жарамды екенін көру үшін "Ұстаз" платформасында "Жарыстар, олимпиадалар тізімінен "Ustaz tilegi" деп іздесеңіз шығады
Қазақстандағы ең үлкен материалдар базасынан іздеу
Сіз үшін 400 000 ұстаздардың еңбегі мен тәжірибесін біріктіріп, ең үлкен материалдар базасын жасадық. Төменде керек материалды іздеп, жүктеп алып сабағыңызға қолдана аласыз
Осы тақырыпта
көрнекілік керек па?
10 000 астам көрнекіліктерді жинап қойдық.
Көрнекілік бөліміне өтіп тақырыбын жазып жүктеп алыңыз!
Министірлікпен келісілген Аттестацияға жарамды курстар тізімі