Кабылбаева Гаухар Сеитжановна

Шығыс Қазақстан облысы білім басқармасы

Алтай ауданы бойынша білім бөлімінің

«Сағадат Нұрмағамбетов атындағы

орта мектебі» КММ

қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі, педагог- зерттеуші,ф.ғ.магистрі

ӘЛИХАН БӨКЕЙХАНОВ – ТАРИХИ ТҰЛҒА ЖӘНЕ ӘДЕБИ КЕЙІПКЕР (ҚАЗАҚ ТІЛІ МЕН ӘДЕБИЕТ САБАҚТАРЫНДА)

Кіріспе

Қазақ халқының ХХ ғасыр басындағы қоғамдық-саяси және рухани жаңғыру кезеңі Алаш қозғалысының қалыптасуымен тығыз байланысты. Аталған қозғалыс ұлттық мемлекеттілік идеясын көтеріп, қазақ қоғамының тарихи санасын жаңғыртуда шешуші рөл атқарды. Осы қозғалыстың көшбасшысы, ұлттық идеяның негізгі теоретигі — Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов. Оның қоғамдық-саяси қызметі мен рухани мұрасы қазіргі тәуелсіз Қазақстанның даму бағыттарымен тікелей сабақтас болғандықтан, бұл мәселені ғылыми тұрғыдан зерделеу өзекті болып табылады.

Зерттеу нысаны — Әлихан Бөкейхановтың қоғамдық-саяси қызметі, еңбектері және оның әдебиеттегі бейнесі.
Зерттеу мақсаты — Әлихан Бөкейхановтың ұлттық идея қалыптастырудағы рөлін айқындау және Алаш мұраты мен тәуелсіз Қазақстан құндылықтарының тарихи сабақтастығын көрсету.
Осы мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттер қойылды: Алаш қозғалысының тарихи маңызын талдау, Әлихан Бөкейханов еңбектерін зерделеу, оның тұлғасын қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында оқытудың мүмкіндіктерін анықтау.

Негізгі бөлім

Әлихан Бөкейхановтың қоғамдық-саяси қызметі мен Алаш қозғалысының идеяларын зерделеу Т2 Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің 9-сынып бағдарламасындағы «Алаш идеясы мен қайраткерлері.Д.Әшімхан «Бес арыс» бөлімімен тікелей байланысты. Аталған бөлімді оқыту барысында тарихи дерек пен көркем мәтінді ұштастыру оқушылардың тілдік және танымдық құзыреттілігін арттыруға мүмкіндік береді. Сабақ құрылымында мәтінмен жұмыс (оқылым) арқылы оқушылар публицистикалық стильді түсініп, негізгі идеяны анықтайды; тыңдалым жаттығулары оларды мәтінді мән-мағынасына тереңірек үңілуге, диалог немесе топтық талқылау барысында ой-пікірлерін нақты жеткізуге үйретеді; айтылым дағдылары сөйлеу мәдениетін, тарихи тұлға мен ұлттық идея жайлы қорытындысын ауызша баяндау қабілетін жетілдіреді; жазылым жұмыстары (эссе, ойтолғау) арқылы оқушылар деректерге сүйене отырып сыни тұрғыда талдау жасап, өз көзқарасын дәлелдеуге машықтанады. Әлихан Бөкейхановтың өзі былай деп жазған: «Ұлт азаттығы — әрбір азаматтың парызы», бұл тұжырым оқу процесінде тарихи-мәдени контекстті түсінуге, ұлттық идеяның мәнін нақты дәлелдеуге жол ашады.

1. Мәтінмен жұмыс (оқылым және талдау)

Сабақта Әлихан Бөкейхановтың публицистикалық еңбектерінен немесе Алаш қозғалысына қатысты деректі мәтіндерден шағын үзінділер ұсынылады.
Мәтін бойынша төмендегідей тапсырмалар орындалады:

• мәтіннің негізгі идеясын анықтау;

• автордың ұлттық мәселені көтерудегі көзқарасын талдау;

• «жер», «ұлт», «еркіндік» ұғымдарының мәтіндегі мәнін ашу.

Бұл жұмыс түрі оқушылардың публицистикалық стильді түсінуіне, автор позициясын айқындауына бағытталады.

2. Тілдік талдау (қазақ тілі компоненті)

Мәтін негізінде:

• қоғамдық-саяси лексикамен жұмыс (автономия, мемлекет, заң, ұлт);

• күрделі сөйлем түрлерін талдау;

• термин сөздердің мағынасын түсіндіру жүзеге асырылады.

Осы арқылы оқушылардың академиялық тілдік қоры мен ғылыми мәтінмен жұмыс дағдылары қалыптасады.

3. Әдеби талдау (қазақ әдебиеті компоненті)

Әдебиет сабақтарында Әлихан Бөкейханов тұлғасы:

• тарихи очерк,

• естелік мәтін,

• деректі проза арқылы таныстырылады.

Талдау барысында:

• кейіпкер бейнесі;

• тарихи шындық пен көркемдік шешім;

• авторлық бағалау мәселелері қарастырылады.

Бұл тәсіл оқушылардың тарихи тұлғаны әдеби образ ретінде қабылдауына мүмкіндік береді.

4. Жазылым және шығармашылық жұмыс

Практикалық тапсырма ретінде:

• «Алаш мұраты мен тәуелсіз Қазақстан» тақырыбында шағын эссе;

• «Әлихан Бөкейханов — ұлттық идея көшбасшысы» тақырыбында ойтолғау жаздырылады.

Бұл жұмыстар оқушылардың сыни ойлауын, өз көзқарасын дәлелдеп жеткізу қабілетін дамытады.

Практикалық бөлімнің нәтижесі

Осы әдістерді қолдану нәтижесінде оқушылар:

• Алаш идеясының тарихи маңызын түсінеді;

• Әлихан Бөкейхановтың ұлттық идея қалыптастырудағы рөлін нақты дерекпен дәлелдей алады;

• қазақ тілінде ғылыми-публицистикалық мәтінмен еркін жұмыс жасайды.

Қорытынды

Қорытындылай келе, жүргізілген зерттеу Әлихан Бөкейхановтың қоғамдық-саяси қызметі мен әдебиеттегі бейнесі қазақ халқының ұлттық идеясының қалыптасуында шешуші рөл атқарғанын көрсетті. Алаш қозғалысы ХХ ғасыр басындағы саяси құбылыс қана емес, тәуелсіз Қазақстанның тарихи-идеялық негізі болып табылады. Әлихан Бөкейхановтың ұлттық мемлекет, жер тұтастығы, білім мен заң үстемдігі туралы идеялары бүгінгі Қазақстан дамуының басты қағидаттарымен сабақтас екені айқындалды.

Әлихан Бөкейханов мұрасын қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында тарихи дерек пен көркем мәтін негізінде зерделеу оқушылардың тарихи санасын қалыптастырып, ұлттық құндылықтарды жүйелі түрде дәріптеуге мүмкіндік береді. Бұл үдеріс «Адал азамат» бағдарламасындағы адал еңбек, адал қызмет, отансүйгіштік және азаматтық жауапкершілік құндылықтарымен толық үйлесіп, елін сүйетін, ойлы әрі жауапты азамат тәрбиелеуге бағытталады.

Пайдаланған әдебиеттер тізімі

1. 1.Ә.Бөкейханов.Таңдаулы еңбектер.-Алматы:Ғылым,2009.

Алаш идеясының түпнегізін көрсететін публицистикалық еңбектер жинағы.

2. Бөкейханов Ә. Таңдаулы еңбектер. – Алматы: Ғылым, 2009.

3. Алаш қозғалысы туралы тарихи очерктер жинағы. – Алматы: Қазақ университеті, 2017.

4. «Алаш идеясы және ұлттық сана»,Қазақ тілі мен әдебиеті журналы, №2,2021.

5. Ұлттық академиялық кітапхана – www.nlrk.kz

6. Elibrary.kz – ғылыми мақалалар мен диссертациялар (Алаш қозғалысы, Әлихан Бөкейханов).

7. Qazhistory.kz – тарихи мақалалар, деректер, фотоматериалдар.

8. Қазақ тілі мен әдебиеті.Бәйтерек.Оқулық.9-сынып.Алматы:Көкжиек-Горизонт,2019-152бет.

9. Оқулық.Қазақ тілі мен әдебиеті.Бәйтерек-Алматы:Көкжиек-Горизонт,2019-152б.