Техникалық және кәсіптік білім беру ұйымдарының

педагогіне арналған қысқа мерзімді жоспар

«Орта- Азиялық Жоғары медициналық колледжі»

(білім беру ұйымының атауы)

      Сабақтың барысы

1. Анатомия ұғымы.

Анатомия және физиология — медицина саласындағы негізгі пәндер. Бұл екі ғылым бір-бірімен тығыз байланысты: анатомия адам ағзасының құрылысын, ал физиология оның қызметін зерттейді.

2. Анатомияның бөлімдері:

Анатомия грек тілінен аударғанда “кесу, бөлу” дегенді білдіреді. Ол адам денесінің мүшелерін, жүйелерін, ұлпаларын, орналасу бағытын зерттейді. Анатомия макроанатомия (жалаң көзбен көрінетін құрылымдар) және микроанатомия (микроскоп арқылы көрінетін құрылымдар) болып бөлінеді.

Топографиялық анатомия

Топографиялық анатомия — адам ағзасындағы мүшелердің бір-бірімен кеңістікте орналасуын, арақатынасын, қабат-қабат құрылымын зерттейтін анатомия саласы.

Мақсаты:

– Хирургиялық операциялар кезінде мүшелердің орналасуын нақты білу

– Мүшелердің арасындағы шекаралар мен өтетін жолдарды анықтау

Қолдану саласы:

– Хирургия

– Травматология

– Анатомиялық препараттар дайындау

---

Пластикалық анатомия

Пластикалық анатомия — адам денесінің сыртқы пішіні мен көрінісін, бұлшықеттер мен сүйектердің беткі бедерін зерттейтін анатомия бөлімі.

Мақсаты:

– Суретшілерге, мүсіншілерге, дизайнерлерге адам денесінің нақты бейнесін салуға көмектесу

– Эстетикалық медицинада (пластикалық хирургияда) қолданылады

---

Екі сала да анатомияның қолданбалы бағыттары болып саналады, бірақ мақсаттары әр түрлі:

– Топографиялық — клиникалық медицинада

– Пластикалық — өнер мен эстетикада көбірек пайдаланылады.

Физиология – жасушалар мен мүшелердің тіршілік әрекетін, қызметін зерттейтін ғылым. Ол ағзадағы үдерістердің қалыпты жүруін, ішкі ортаның тұрақтылығын (гомеостаз) қамтамасыз ететін механизмдерді түсіндіреді.

Бұл екі пәннің өзара байланысы өте маңызды. Мысалы, жүректің құрылымын түсінбей оның қалай жұмыс істейтінін білу мүмкін емес. Сондықтан анатомия мен физиология болашақ медицина мамандығы үшін негізгі білім көзі болып табылады.

3.Анатомия ғылымының даму тарихы

Ежелгі кезең:

- Анатомия ғылымы ежелгі Мысыр, Месопотамия және Үнді өркениеттерінде бастау алды.

- Гиппократ (б.з.д. 460–370) мен Гален (б.з.д. 130–200) анатомияның іргетасын қалаған ғалымдар. Галеннің еңбектері орта ғасырларда негізгі дәріс кітабы болды.

Орта ғасыр:

- Анатомиялық зерттеулер көп жағдайда діни тыйымдар мен шектеулерге ұшырады.

- Медицинадағы жаңалықтар баяу жүрді, ал көбіне Галеннің еңбектері негіз болды.

Қайта өрлеу дәуірі:

- Андреас Везалий (1514–1564) – анатомия ғылымының негізін қалаушы. Оның еңбегі “De humani corporis fabrica” (Адам денесінің құрылысы туралы) анатомиядағы революция болды.

- Везалий адам денесінің нақты құрылымын сипаттап, бұрынғы қателіктерді түзетті.

Қазіргі заман:

- Анатомия дамуы микроскоптың пайда болуымен жаңа деңгейге көтерілді.

- Ғалымдар жасушалық құрылымды, тіндердің түрлерін зерттеді.

- Қазіргі заманда компьютерлік томография, МРТ сияқты заманауи әдістер анатомияны тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

4. Анатомия мен басқа пәндердің байланысы

1. Анатомия мен физиология

- Анатомия адам ағзасының құрылысын зерттесе, физиология оның қызметін қарастырады.

- Құрылым мен функция тығыз байланысты: ағзаның құрылысын білу оның қалай жұмыс істейтінін түсінуге көмектеседі.

- Мысалы, жүректің құрылысы мен қан айналымын физиологиялық механизмдерін бірге білу керек.

2. Анатомия мен гистология

- Гистология – тіндердің құрылымы мен қызметін микроскоппен зерттейтін ғылым.

- Анатомия макроқұрылымды қараса, гистология микроқұрылымды зерттейді.

- Тіндердің қасиеттерін білу органдардың қызметін терең түсінуге мүмкіндік береді.

3. Анатомия мен патологиялық анатомия

- Патологиялық анатомия – аурулар кезінде ағзаның құрылымдық өзгерістерін зерттейді.

- Анатомиялық білім аурудың қалай дамитынын түсінуге көмектеседі.

4. Анатомия мен эмбриология

- Эмбриология – ұрықтың дамуын зерттейді.

- Анатомияның қалыптасу негіздерін білу ұрық дамуындағы бұзылыстарды анықтауға көмектеседі.

5. Денені зерттеу әдістері:

1. Кесінді әдісі

- Адам ағзасын тікелей ашып, мүшелерді, ұлпаларды көріп, зерттеу.

- Бұл әдіс хирургияда, патологиялық зерттеулерде қолданылады.

- Анатомиялық құрылымды нақты түсінуге мүмкіндік береді.

2. Инъекциялық әдіс

- Қан тамырларын, жүйке жолдарын зерттеу үшін арнайы бояғыш заттарды тамырға енгізу.

- Бояғыш заттар тамырлар мен жүйке жолдарын айқын көруге көмектеседі.

- Бұл әдіс анатомиялық препараттарды дайындауда және зерттеуде қолданылады.

3. Рентгендік әдіс

- Құрылымды сырттан, денені зақымдамай зерттеуге мүмкіндік береді.

- Сүйектерді, кейбір ағзаларды суретке түсіру арқылы ақауларды анықтау үшін қолданылады.

- Қазіргі кезде компьютерлік томография (КТ) және магниттік-резонанстық томография (МРТ) сияқты жетілдірілген әдістер де кеңінен пайдаланылады.

6. Дененің анатомиялық қалпы және бағыттар

Анатомиялық қалпы — адам денесінің зерттеуге арналған стандартты жағдайы. Бұл күйде адам:

- Тұрады, тік қалыпта

- Бас тік, көздер алға қараған

- Қолдары бүйірден төмен, алақаны алға бағытталған

- Аяқтары бірге тұрады, табандары алға қараған

7. Ағза жүйелеріне шолу (қысқаша)

Бұл жүйелердің әрқайсысы ағзаның толық қызметін қамтамасыз етеді және бір-бірімен тығыз байланыста жұмыс істейді.

1. Тірек-қимыл жүйесі

- Сүйек және бұлшықеттен тұрады

- Денеге пішін береді, қозғалысты қамтамасыз етеді

2. Жүйке жүйесі

- Миды, жұлынды, жүйке талшықтарын қамтиды

- Дененің қызметін реттейді, ақпараттарды өңдейді

3. Жүрек-қан тамыр жүйесі

- Жүрек пен қан тамырларынан тұрады

- Қанды ағзаларға тасымалдайды, қоректік заттар мен оттегін жеткізеді

4. Тыныс алу жүйесі

- Мұрын, өкпе, тыныс жолдарынан тұрады

- Оттегін сіңіріп, көмірқышқыл газын шығарады

5. Ас қорыту жүйесі

- Ауыз қуысы, асқазан, ішек, бауыр, ұйқы безі секілді мүшелерден тұрады

- Тамақты қорытып, қоректік заттарды сіңіреді

6. Зәр шығару жүйесі

- Бүйрек, зәр жолдары, қуықтан тұрады

- Зәр арқылы ағзадан зиянды заттарды шығарады

7. Эндокриндік жүйе

- Бездерден құралған (ұлтабар, бүйрекүсті, қалқанша)

- Гормондар бөледі, ағзаның қызметін реттейді

8. Иммундық жүйе

- Ағзаны инфекциялардан қорғайды

- Лимфа түйіндері, лимфа тамырлары, бүйрекше бездерден тұрады

9. Жыныс жүйесі

- Ерлерде — ұрғашы бездер, ұрық шығару жолдары

- Әйелдерде — аналықтар, жатыр, жыныс жолдары

- Ұрпақты жалғастыруды қамтамасыз етеді

Жаңа тақырыпты бекіту үшін сұрақтар

1. Анатомия ғылымы нені зерттейді?

2. Физиология дегеніміз не?

3. Анатомия мен физиологияның арасындағы байланыс қандай?

4. Макроанатомия мен микроанатомияны қалай түсінесіз?

5. Топографиялық анатомияның мақсаты неде?

6. Пластикалық анатомия қандай салада қолданылады?

7. Анатомияның даму тарихындағы Андреас Везалийдің рөлі қандай?

8. Гистология мен анатомияның айырмашылығы неде?

9. Денені зерттеу әдістерінің қандай түрлерін білесіз?

10. Кесінді әдісі қалай жүргізіледі?

11. Инъекциялық әдістің мақсаты неде?

12. Рентгендік зерттеу әдісінің артықшылығы қандай?

13. Анатомиялық қалпы дегеніміз не?

14. Дененің алдыңғы және артқы бағыттары қайсы?

15. Жақын және алыс деген терминдердің мағынасын түсіндіріңіз.

16. Ағза жүйелеріне қысқаша шолу жасаңыз.

17. Жүрек-қан тамыр жүйесінің қызметі неден тұрады?

18. Тыныс алу жүйесінің негізгі мүшелерін атаңыз.

19. Ас қорыту жүйесінің негізгі қызметі қандай?

20. Эндокриндік жүйенің ағзадағы рөлі қандай?

Қорытынды:

Анатомия және физиология пәндерін меңгеру — науқастың жағдайын дұрыс бағалау, көмек көрсету және диагноз қоюда үлкен рөл атқарады. Бұл пәндерсіз медицина маманының қалыптасуы мүмкін емес.

Үйге тапсырма :

– Анатомиялық бағыттарды жаттау