Ақбаба Нүрия

УДК 37.016:811.512.122

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫН АРТТЫРУ – ҚАЗІРГІ БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІНІҢ ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕСІ

Ақбаба Нүрия
«Dara» қыздар мектеп-интернаты

Аңдатпа

Мақалада қазіргі білім беру жүйесіндегі оқу сауаттылығын арттыру мәселесі жан-жақты қарастырылады. Оқу сауаттылығының мәні, құрылымы және оны дамытуға бағытталған тиімді педагогикалық әдіс-тәсілдер талданады. Сонымен қатар, білім алушылардың мәтінмен жұмыс істеу дағдыларын қалыптастырудың маңызы айқындалып, халықаралық зерттеулер нәтижелері негізінде оның өзектілігі дәлелденеді. Автор оқу сауаттылығын арттырудың практикалық жолдарын ұсынып, мұғалімнің кәсіби рөліне ерекше тоқталады.

Түйін сөздер: оқу сауаттылығы, функционалдық сауаттылық, мәтін, сыни ойлау, білім беру, оқыту әдістері.

Кіріспе

Жаһандану жағдайында білім беру жүйесіне қойылатын талаптар түбегейлі өзгеруде. Бүгінгі күні білім алушы тек теориялық білімді меңгеріп қана қоймай, оны өмірлік жағдаяттарда тиімді қолдана алуы тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, оқу сауаттылығы – білім сапасының маңызды көрсеткіші.

Оқу сауаттылығы дегеніміз – адамның жазбаша мәтіндерді түсіну, талдау, интерпретациялау және алынған ақпаратты түрлі мақсаттарда пайдалану қабілеті. Бұл ұғым тек оқи білу дағдысымен шектелмейді, ол оқушының логикалық ойлауын, сыни көзқарасын және коммуникативтік қабілетін дамытуды қамтиды.

Қазіргі таңда оқу сауаттылығы мәселесі халықаралық деңгейде де өзекті болып отыр. Әсіресе, PISA халықаралық зерттеулерінде оқушылардың оқу сауаттылығы білім сапасының негізгі индикаторы ретінде қарастырылады. Сондықтан бұл бағытта жүйелі жұмыстар жүргізу – уақыт талабы.

Негізгі бөлім

1. Оқу сауаттылығының теориялық негіздері

Оқу сауаттылығы – функционалдық сауаттылықтың негізгі құрамдас бөлігі. Оның құрылымы бірнеше компоненттен тұрады:

• мәтінді түсіну;

• ақпаратты талдау;

• интерпретация жасау;

• бағалау және қорытынды шығару.

Зерттеушілердің пікірінше, оқу сауаттылығы – тұлғаның әлеуметтік ортада табысты әрекет етуінің маңызды шарты. Сондықтан мектеп қабырғасында бұл дағдыны қалыптастыру басты міндеттердің бірі болып табылады.

2. Оқу сауаттылығын арттырудың әдіс-тәсілдері

Оқу сауаттылығын дамыту мақсатында сабақ барысында әртүрлі педагогикалық технологияларды қолдану тиімді нәтиже береді. Соның ішінде:

1. Мәтінмен кешенді жұмыс
Мәтінді оқу, негізгі ойды анықтау, жоспар құру, тақырып қою сияқты тапсырмалар оқушылардың түсіну деңгейін арттырады.

2. Сыни ойлау стратегиялары
«INSERT», «Кубизм», «RAFT», «Венн диаграммасы» сияқты әдістер оқушылардың ойлау қабілетін дамытады және мәтін мазмұнын терең түсінуге мүмкіндік береді.

3. Диалогтік оқыту
Оқушылар арасында пікір алмасу арқылы олардың ойларын дәлелдей білу дағдысы қалыптасады.

4. Жазылым дағдыларын дамыту
Эссе, пікір, рефлексия жазу арқылы оқушылар өз ойын жүйелі жеткізуге үйренеді.

5. Ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалану
Электронды оқулықтар, онлайн платформалар, аудио және бейнематериалдар оқу процесін қызықты әрі тиімді етеді.

3. Халықаралық зерттеулер және оқу сауаттылығы

PISA зерттеулерінің нәтижелері бойынша, оқу сауаттылығы жоғары деңгейде дамыған оқушылар жаңа ақпаратты тез меңгеріп, оны өмірде тиімді қолдана алады. Бұл зерттеулер Қазақстандағы білім беру жүйесінде оқу сауаттылығын дамыту қажеттілігін айқын көрсетеді.

4. Мұғалімнің рөлі

Оқу сауаттылығын қалыптастыруда мұғалімнің кәсіби шеберлігі ерекше маңызға ие. Мұғалім:

• оқушылардың қызығушылығын оята білуі;

• тиімді әдістерді таңдай алуы;

• жеке ерекшеліктерді ескеруі;

• кері байланыс ұйымдастыруы тиіс.

Сонымен қатар, мұғалім үнемі кәсіби дамуда болып, жаңа технологияларды меңгеруі қажет.

5. Практикалық ұсыныстар

Оқу сауаттылығын арттыру мақсатында келесі ұсыныстарды енгізуге болады:

• күнделікті оқу мәдениетін қалыптастыру;

• сыныптан тыс оқу жұмыстарын ұйымдастыру;

• кітапхана ресурстарын тиімді пайдалану;

• ата-анамен бірлескен жұмыс жүргізу;

• оқушылардың жас ерекшеліктеріне сай мәтіндерді таңдау.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, оқу сауаттылығы – білім алушының жан-жақты дамуының негізі. Бұл дағдыны қалыптастыру арқылы оқушы тек білім алып қана қоймай, оны өмірде қолдана алатын тұлғаға айналады. Сондықтан оқу сауаттылығын арттыру бағытында жүйелі, мақсатты жұмыстар жүргізу қажет. Мұғалімнің кәсіби біліктілігі мен шығармашылық ізденісі бұл процестің табысты болуына ықпал етеді.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың мемлекеттік бағдарламасы. – Астана, 2020.

2. OECD. PISA 2018 Results. – Paris: OECD Publishing, 2019.

3. Назарбаев Зияткерлік мектептері. Оқу сауаттылығын дамыту әдістемесі. – Нұр-Сұлтан, 2018.

4. Құсайынов А.Қ. Білім және реформалар. – Алматы: Рауан, 2017.

5. Жүсіпбекова М. Оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту. – Алматы, 2016.

6. Аймауытов Ж. Педагогика. – Алматы, 1995.

7. Выготский Л.С. Психология развития ребенка. – Москва, 2005.