Ақпараттық тасқын: Сыни ойлау қабілетін қалай дамытамыз?

Ақпараттық тасқын: Сыни ойлау қабілетін қалай дамытамыз?

Біз секунд сайын миллиондаған ақпарат тоқтаусыз ағылып жатқан «ақпараттық жарылыс» дәуірінде өмір сүріп жатырмыз. Әлеуметтік желілер, мессенджерлер мен жаңалықтар таспасы бізге не ішу керек, не кию керек, тіпті қалай ойлау керектігін де таңуға тырысады. Осындай аласапыран уақытта заманауи оқушыға ең қажетті қасиет — бәріне соқыр сенбеу, яғни сыни ойлау  қабілеті.

Болашақ журналист ретінде мен ақпараттың адам санасына ықпалын күнделікті бақылаймын. Өкінішке орай, бүгінде фейк (жалған) жаңалықтар, байбалам салған тақырыптар (кликбейт) мен жасанды интеллект арқылы жасалған шынайы бейнелер (дипфэйк) қоғамды оңай алдап соғуда. Олай болса, оқырмандар үшін ақпаратты сүзгіден өткізудің және дербес ой қорытудың ең негізгі ережелерін талдап көрейік.

Сыни ойлау — күмәнмен қарау өнері

Көптеген адамдар «сыни ойлау» дегенді кез келген нәрсені сынау, мін тауып ренжу деп түсінеді. Бірақ бұл қате пікір. Сыни ойлау — бұл келіп түскен ақпаратты логикалық тұрғыдан талдау, оның дәлелдерін тексеру және соның негізінде ғана объективті шешім қабылдау қабілеті.

Егер бізде сыни ойлау дамымаса, біз манипуляция мен жарнаманың құрбанына айналамыз. Ал медиа-сауатты жас кез келген ақпаратты қабылдамас бұрын оған бес негізгі сұрақты қоя біледі: Кім айтты? Не мақсатпен айтты? Дәлелі кәні? Дереккөзі кім? Басқа басылымдар не деп жатыр?

«Әлемдегі ең оңай алданатын адам — бәріне сенетін және ештеңеге сенбейтін адам. Ал ақиқат әрдайым дәлел мен фактіні талап етеді».

Ақпаратты сүзгіден өткізудің 4 алтын қадамы

Күнделікті өмірде фейк ақпарат пен айла-шарғыларға алданбау үшін мынадай бірізді алгоритмді қолдану қажет:

1

Алғашқы дереккөзді (источник) тексеру

Бір қызық немесе үрейлі жаңалық көрсеңіз, оны бірден досыңызға бөлісуге асықпаңыз. Бұл ақпаратты кім таратты? Белгісіз Telegram-канал ма, әлде ресми, беделі бар ақпарат агенттігі ме? Автордың аты-жөні, сілтемесі бар-жоғына көз жеткізіңіз.

2

Факті мен пікірді ажырату

Мәтінді оқығанда эмоция мен нақты деректі бөле біліңіз. «Бұл сұмдық оқиға бәрін таңғалдырды!» — бұл автордың жеке пікірі мен эмоциясы. Ал «Зерттеу қорытындысы бойынша көрсеткіш 15%-ға өсті» — бұл факт. Нағыз сыни ойлаушы тек фактілерге сүйенеді.

3

Балама пікірлерді іздеу

Бір мәселе бойынша тек бір ғана тараптың уәжін тыңдап шешім шығармаңыз. Мәселенің екінші жағын, қарама-қайшы көзқарастарды да зерттеңіз. Сонда ғана сіздің ойыңыз біржақты (субъективті) болмай, жан-жақты (объективті) қалыптасады.

4

Эмоцияны ақылға бағындыру

Фейк жаңалықтардың басты мақсаты — сіздің қорқыныш, ашу немесе аяныш сезіміңізді ояту. Егер мақала сізді қатты ашуландырса немесе үрейлендірсе, тоқтай калыңыз. Терең тыныс алып, эмоция басылғаннан кейін ғана мәтінді суық ақылмен қайта оқып шығыңыз.

Болашақ журналистің түйіні

Мен, болашақ журналист ретінде, «Сөз — қару» екенін жақсы білемін. Сауатсыз таратылған жалған ақпарат қоғамда үрей туғызып, адамдардың тағдырын бұзуы мүмкін. Сондықтан журналистиканың алтын ережесі — «Ақпаратты кем дегенде екі-үш тәуелсіз дереккөзден тексеру». Бұл ереже тек тілшілерге емес, әлеуметтік желіні пайдаланатын әрбір заманауи оқушы мен зияткер азаматқа да міндетті дағды болуы тиіс.

Қорытынды

Сыни ойлау — бұл біздің цифрлық әлемдегі броньды киіміміз (щит). Ол біздің сауаттылығымызды арттырып, дербес тұлға болып қалыптасуымызға көмектеседі.Ust.kz порталының оқырман қауымы! Балаларымыз бен оқушыларымызды тек дайын ақпаратты жаттауға емес, сұрақ қоюға, ізденуге және дәлел талап етуге тәрбиелейік. Санасы ашық, ойы сергек ұрпақ қана жарқын болашақты құра алады!