«Болашақ» жоғары медициналық колледжі

Бекітемін

«Жалпы білім пәндер» бірлестік жетекшісі________Айтимова.Н.Ж

«___»________2025ж.

ОҚУ САБАҒЫНЫҢ ЖОСПАРЫ №________

Дәрі-дәрмектер фармакодинамикасы, анықтамасы және мазмұны

(сабақ тақырыбы)

Модуль /пән атауы:Фармакология,фармакотерапия

Педагог:Акимабаева.А.А

Күні:" " 2025 жыл

1)Жалпы мәліметтер

Курс:3курс,

топтар:ФМ-11-23-1,Фд-9-23-1\2

Сабақтың түрі: практикалық сабақ

Сабақ мақсаты, міндеттері:

 Фармакодинамика ұғымын түсіндіру

 Дәрілік заттардың организмге әсер ету механизмдерін көрсету

 Терапевтік және жанама әсерлерді ажыратуды үйрету

 Дозалық тәуелділік және дәрінің тиімділік пен потенциалдылығын түсіндіру

 Практикалық тапсырмалар арқылы білімді бекіту

Сабақтың тәрбиелік мақсаты:

«Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасының бағыттары

Студенттердің әділдікке, адалдыққа, кәсіби жауапкершілікке және адамгершілікке негізделген көзқарасын қалыптастыру. Медициналық саладағы этикалық нормаларды сақтау, дәрі-дәрмек қолдануда адалдық, қоғам алдындағы жауапкершілік, және кәсіби этиканы ұстану.

Күтілетін нәтижелер:

Қажетті ресурстар: оқулықтар, интерактивті тақта, слайд, таратпа материалдар 

Әдебиеттер:

1. Күшібаев А.Б., Әбдірайымова А.К.
   Фармакология негіздері. – Алматы: «Эверо», 2021 ж.
   (Колледж студенттеріне арналған негізгі оқу құралы)

2. Құлманов Б.Ж., Иманғали Н.М.
   Жалпы фармакология. – Алматы: ҚММУ баспасы, 2020 ж.

3. Кулібаева С.Б.
   Клиникалық фармакология. – Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2022 ж.

4. ҚРДәрілікзаттарреестрі

https://www.dari.kz
(Қазақстандатіркелгендәрілікзаттартізімі мен сипаттамасы)

5. WHO Model List of Essential Medicines, 2023

https://www.who.int/publications/i/item/WHO-MHP-HPS-EML-2023.02

Қосымша дереккөздер :

Medscape Drug Reference

https://www.medscape.com/druginfo
(Халықаралық дәрілердің әсері, жанама әсері, фармакокинетикасы туралы)

UpToDate – Antimicrobial Therapy Guidelines

https://www.uptodate.com
(Актуалды клиникалық нұсқаулықтар)

PubMed Central – Ғылыми мақалалар базасы

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/
(Антибиотиктерге төзімділік және вирусқа қарсы терапия бойынша мақалалар)

5) Сабақтың барысы:

Ұйымдастырушылық кезең: Білім алушылармен сәлемдесу, түгендеу, сабаққа дайындығын тексеру.

Сабақ барысы:

Жаңа сабақты түсіндіру:

1. Фармакодинамиканың анықтамасы

• Фармакодинамика – дәрінің организмге не істейтіні туралы ғылым

2. Фармакодинамиканың мазмұны

• Молекулалық механизмдер: рецепторлар, ферменттер, ион арналары, тасымалдау жүйелері

• Фармакологиялық әсерлер: бастапқы (терапевтік) және қосымша (жанама)

• Дозалық тәуелділік: порогтық, терапевтік, токсикалық доза

• Эффективтік және потенциалдылық

3. Фармакодинамикалық механизмдер

1. Рецепторлық әсер

   • Агонистер – рецепторды белсендіреді

   • Антагонистер – рецепторды бөгейді

2. Ферменттік әсер

   • АПФ тежегіштері, холинэстераза тежегіштері

3. Ион арналарына әсер

   • Диуретиктер, жүрек гликозидтері

4. Тасымалдаушы жүйелерге әсер

   • Na+/K+-АТФаза, нейротрансмиттерлерді тасымалдау

4. Фармакологиялық әсердің типтері

• Тікелей және жанама

• Локалды және жүйелік

5. Дәрілік өзара әрекеттесу

• Синергизм, антагонизм, токсикалық әсерді күшейту

6. Клиникалық маңызы

• Дозаны дұрыс таңдау

• Қосымша әсерлерді болдырмау

• Терапевтік және токсикалық әсер арасындағы шекті білу

Жаңа сабақ

ДӘРІ-ДӘРМЕКТЕР ФАРМАКОДИНАМИКАСЫ

1. Фармакодинамиканың анықтамасы

Фармакодинамика – бұл дәрілік заттардың организмге әсер ету механизмін, биологиялық әсерін және әсер ету қарқындылығын зерттейтін фармакология саласы.

Қарапайым тілмен айтсақ:

Фармакодинамика – дәрінің организмге не істейтінін зерттейді.

Фармакодинамика фармакокинетикамен тығыз байланысты, бірақ фармакокинетика дәрінің организмде не істелетінін, ал фармакодинамика – не істейтінін зерттейді.

2. Фармакодинамиканың мазмұны

Фармакодинамика зерттейді:

1. Молекулалық механизмдер

   • Дәрілердің рецепторларға, ферменттерге, ион арналарына немесе тасымалдау жүйелеріне әсері

   • Мысалы: бета-блокаторлар – жүрек рецепторларын блоктайды → жүрек соғу жылдамдығы төмендейді

2. Фармакологиялық әсерлердің түрлері

   • Бастапқы (Primary) әсерлер: негізгі терапевтік эффект (мысалы, антибиотик бактерияны өлтіреді)

   • Қосымша (Secondary) әсерлер: терапевтік емес, жанама әсерлер (мысалы, антибиотик дисбактериоз тудырады)

3. Дозалық тәуелділік

   • Дәрінің әсері мөлшерге тәуелді

   • Порогтық доза: әсер басталатын ең төменгі доза

   • Терапевтік доза: қажетті клиникалық әсер беретін доза

   • Токсикалық доза: зиянды әсер беретін доза

4. Эффективтік және потенциалдылық

   • Эффективтік (Efficacy): дәрінің максималды әсер көрсету қабілеті

   • Потенциалдылық (Potency): дәрінің белгілі әсер көрсетуге қажетті мөлшері

3. Фармакодинамикалық механизмдер

1. Рецепторлық әсер (Receptor-mediated effects)

• Дәрілер рецепторларға байланысады:

  • Агонистер – рецепторды белсендіреді (мысалы, адреналин β1 рецепторларын қоздырады → жүрек соғу жылдамдығы артады)

  • Антагонистер – рецепторды бөгейді (мысалы, атенолол β-блокатор → жүрек соғу жылдамдығын төмендетеді)

2. Ферменттерге әсер ету

• Дәрілер ферменттердің қызметін тежейді немесе белсендір

• Мысалы: АПФ тежегіштері → қан қысымын төмендетеді

3. Ион арналарына әсер

• Дәрілер кальций, натрий немесе калий арналарын реттейді

• Мысалы, диуретиктер натрий арнасын тежейді → сұйықтық шығарылады

4. Тасымалдау жүйелеріне әсер

• Дәрілер жасуша ішінде заттарды тасымалдауды өзгертеді

• Мысалы, жүрек гликозидтері Na+/K+-АТФаза ферментін тежейді → жүрек жиырылуын күшейтеді

4. Фармакологиялық әсердің типтері

5. Дәрілік өзара әрекеттесу (Drug interactions)

• Синергизм (Synergism): дәрілер әсерін күшейтеді

• Антагонизм (Antagonism): бір дәрі екіншісінің әсерін азайтады

• Токсикалық әсерді күшейту: бір дәрі екіншісінің жанама әсерін күшейтеді

6. Фармакодинамиканың клиникалық маңызы

1. Дәрілерді дұрыс таңдау

2. Дозаны және қолдану интервалын есептеу

3. Терапевтік және токсикалық әсер арасындағы шекті білу

4. Қосымша немесе жанама әсерлерді алдын алу

7. Қорытынды

• Фармакодинамика – дәрінің организмге әсерін зерттейді

• Дәрі-дәрмектің рецепторлық, ферменттік, иондық және тасымалдаушы механизмдері бар

• Терапевтік әсер мен жанама әсерді түсіну – қауіпсіз және тиімді фармакотерапияның негізі

Үй тапсырмасы

1. Фармакодинамика анықтамасын, мазмұнын оқу

2. Таңдалған дәрілік заттың әсер ету механизмін сипаттау

3. Дозалық тәуелділік және потенциалдылық мысалдарын жазу

Сабақ/оқу қорытындысын жасау, бағалау:

Студент тақырыпты жетік меңгергендігін, логикалық ойлау дағдысын көрсетсе. Қойылған сұрақтарға толық жауап беріп нақты мысалдармен тұжырым жасай алса 90-100% дұрыс жауап берсе. Студент тақырып бойынша білімін көрсете алды бірақ оқытушының ескертулерінен кейін жөнделген кейбір нақты емес жауаптары болса. Логикалық ойлау дағдысын көрсете алса және нақты мысалдар келтіре отырып тұжырым жасай алса 75-89% дұрыс жауап берсе. Студент тақырыпты толық меңгермеген және қойылған сұрақтарға жүйелі жауап бермейді. Бірақ келесі материалды игеру үшін жетерлік тақырып бойынша жалпы түсінігі бар екенін көрсетсе. Ұғымдардың анықтамаларын толық айта алмаса немесе терминдерді оқытушының бірнеше жөндеулерінен кейін ғана дұрыс айта алса 50-74% дұрыс жауап берсе Студент сабаққа қатысқан. Оқу материалының білмейтіндігін немесе толық түсінбегендігі байқалса, анықтамаларды мүлдем білмесе немесе елеулі қателіктер жіберсе, оқытушының жөндеулерінен кейін де қатесін түзете алмаса дұрыс жауабы 50%-дан төмен болса.