Ақжігітова Баршын

Жаhандық құзіреттілік пәнінің оқытушысы

Маңғыстау облысы Жаңаөзен қаласы “Жаңаөзен қызмет көрсету және жаңа технологиялар колледжі”

АҚПАРАТТЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫҢ ДАМУЫ

Ақпараттық технологиялардың (АТ) дамуы қазіргі заманғы қоғамның барлық саласына үлкен әсер етуде. Экономика, білім беру, медицина, өнеркәсіп, көлік сияқты әртүрлі салалар ақпараттық технологияларды қолдану арқылы жаңарып, тиімділігі артуда. Әлемдегі өндіріс процестері автоматтандырылып, күнделікті өмірде де компьютерлер, смартфондар және интернетке негізделген құрылғылар арқылы жұмыс жасайтын технологияларсыз өмір сүру мүмкін емес. XXI ғасыр – ақпарат ғасыры деп аталады, өйткені ақпарат қазіргі қоғамның негізгі ресурсына айналды. Әлемнің кез келген нүктесінен қолжетімді деректер мен мәліметтерді алу, оларды өңдеу, сақтау және тарату бұрын-соңды болмаған дәрежеде жеңілдей түсті. Бұл мүмкіндіктердің барлығы ақпараттық технологиялардың дамуының арқасында пайда болды. Бүгінгі күні жасанды интеллект, үлкен деректерді талдау, бұлттық есептеулер, блокчейн технологиясы, Интернет заттар сияқты көптеген инновациялар адамдардың өмірін түбегейлі өзгертуде. Ақпараттық технологиялардың қысқаша тарихы Ақпараттық технологиялардың дамуы бірнеше кезеңнен өтті, және әрбір кезең осы саланың жаңа деңгейге көтерілуіне ықпал етті. • Бірінші кезең: Есептеу техникасының пайда болуы. 1940-1950 жылдары алғашқы компьютерлер пайда болып, олар үлкен көлемдегі есептеулерді орындауға мүмкіндік берді. Компьютерлердің бастапқы нұсқалары үлкен өлшемді болғандықтан және оларды пайдалану қымбатқа түскендіктен, тек ғылыми және әскери мақсаттарда қолданылды. • Екінші кезең: Интернеттің дамуы. 1960-1970 жылдары ARPANET желісі пайда болды, бұл интернеттің алғашқы нұсқасы еді. 1990 жылдары интернеттің коммерциялық пайдалануға шығуы бүкіл әлемде ақпараттық революцияға жол ашты. • Үшінші кезең: Қолданбалы бағдарламалық қамтамасыз етудің дамуы. 1980-1990 жылдары компьютерлер тек мамандар мен ғылыми орталар үшін ғана емес, қарапайым адамдар үшін де қолжетімді бола бастады. Microsoft Windows, Apple Macintosh сияқты операциялық жүйелер пайда болды, олар пайдаланушылардың компьютерлермен жұмысын жеңілдетті. • Төртінші кезең: Смартфондардың, мобильді қосымшалардың дамуы. 2000 жылдардың басында мобильді құрылғылар кеңінен қолданыла бастады, ал 2007 жылы iPhone смартфонының шығуы ақпараттық технологиялардың жаңа дәуірін бастады. • Қазіргі кезең: Ақпараттық технологиялардың дамуы жасанды интеллект, үлкен деректер, бұлттық есептеулер, киберқауіпсіздік, блокчейн және басқа да көптеген инновациялық салалармен сипатталады. Ақпараттық технологиялардың негізгі бағыттары Ақпараттық технологиялардың дамуындағы негізгі бағыттарды қарастыра отырып, олардың қазіргі қоғамға тигізетін әсерін түсіну маңызды. Бұл бағыттар әртүрлі салаларда инновациялар енгізуге мүмкіндік береді. 1. Жасанды интеллект (Artificial Intelligence, AI) Жасанды интеллект – бұл компьютерлік жүйелерге адам миының белгілі бір функцияларын модельдеу арқылы дербес шешімдер қабылдауға, проблемаларды шешуге және үйренуге қабілетті технология. Жасанды интеллекттің көмегімен робототехника, медицина, көлік, логистика сияқты салаларда көптеген жетістіктерге қол жеткізілді. Мысалы, жасанды интеллект негізіндегі медициналық диагностика жүйелері дәрігерлердің жұмысын жеңілдетіп, пациенттерге тез әрі тиімді көмек көрсетуге мүмкіндік береді. 2. Үлкен деректер (Big Data) Үлкен деректер – бұл көлемі өте үлкен, әртүрлі көздерден жиналған және құрылымдалмаған деректер жиынтығы. Бұл деректерді өңдеу және талдау арқылы ұйымдар мен компаниялар өз 38 қызметін тиімді басқарып, маңызды шешімдер қабылдай алады. Мысалы, маркетинг саласында үлкен деректерді пайдалану арқылы компаниялар тұтынушылардың қажеттіліктерін жақсырақ түсініп, оларға дербестендірілген ұсыныстар жасай алады. 3. Бұлттық есептеулер (Cloud Computing) Бұлттық есептеулер – бұл интернет арқылы деректерді сақтау, өңдеу және басқару қызметтерін ұсынатын технологиялар. Бұлттық қызметтердің артықшылығы – пайдаланушылардың қымбат жабдықтар мен бағдарламалық қамтамасыз етуге иелік етпей-ақ, қажетті ресурстарды интернет арқылы пайдалану мүмкіндігі. Бұл технология бизнеске IT инфрақұрылымын оңтайландыруға және шығындарды азайтуға мүмкіндік береді. 4. Блокчейн технологиясы Блокчейн – бұл мәліметтерді қорғау мен таратуға арналған жаңа технология. Ол ақпараттың қауіпсіздігі мен мөлдірлігін қамтамасыз етеді, себебі барлық транзакциялар децентрализденген желіде тіркеліп, кез келген уақытта тексеруге қолжетімді болады. Бұл технология қаржы, логистика, медицина, білім беру сияқты көптеген салаларда қолданылады. 5. Интернет заттар (Internet of Things, IoT) Интернет заттар – бұл әртүрлі құрылғылардың интернет арқылы бір-бірімен байланысып, өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін технологиялар. Мысалы, ақылды үйлерде электр құралдары, термостаттар, қауіпсіздік жүйелері интернет арқылы басқарылады. Өнеркәсіптік салада IoT технологиясы арқылы өндіріс процестері автоматтандырылып, өнімділік артады. Ақпараттық технологиялардың қоғамға әсері Ақпараттық технологиялардың дамуы тек ғылыми жетістіктер мен жаңа өнімдерге ғана емес, сонымен қатар қоғамның құрылымына да елеулі өзгерістер әкелді. Бұл өзгерістердің негізгі аспектілерін қарастырып өтсек: 1. Білім беру Білім беру саласында ақпараттық технологиялар революция жасады. Бүгінде онлайн білім беру платформалары, қашықтан оқыту жүйелері арқылы кез келген адам әлемнің кез келген жерінен білім ала алады. Мысалы, Coursera, Khan Academy, EdX сияқты платформалар арқылы әртүрлі университеттердің курстарын оқып, жаңа дағдыларды меңгеруге мүмкіндік бар. Ақпараттық технологиялар білім алушыларға оқу процесін жеңілдетіп қана қоймай, оқытушыларға оқу бағдарламаларын тиімді жоспарлауға көмектеседі. 2. Экономика Экономикадағы ақпараттық технологиялардың рөлі артып келеді. Кәсіпорындар мен ұйымдар өз қызметтерін автоматтандыру арқылы шығындарды қысқартып, өнімділікті арттыруға мүмкіндік алады. Электронды коммерцияның дамуы, қаржы технологияларының (FinTech) кеңеюі арқылы тұтынушыларға қызмет көрсету сапасы жоғарылады. Сонымен қатар, ақпараттық технологиялар арқылы кәсіпорындар өз қызметтерін жаһандық деңгейде ұсынып, жаңа нарықтарға шығуға мүмкіндік алады. 3. Денсаулық сақтау Медициналық салада ақпараттық технологиялар арқылы диагностика, емдеу және науқастарды қадағалау процестері жетілдірілді. Телемедицина арқылы науқастарға қашықтан медициналық көмек көрсету, электронды медициналық карталар арқылы деректерді сақтау және бөлісу, медициналық құрылғыларды автоматтандыру сияқты мүмкіндіктер пайда болды. Бұл науқастарға жоғары сапалы медициналық қызметтерді жылдам әрі тиімді алуға мүмкіндік береді. 4. Әлеуметтік қарым-қатынастар Әлеуметтік желілер мен мессенджерлердің пайда болуы адамдардың бір-бірімен қарым-қатынас жасау тәсілін түбегейлі өзгертті. Facebook, Instagram, WhatsApp сияқты платформалар арқылы адамдар әлемнің кез келген жерінен байланыс орнатып, ақпарат алмаса алады. Ақпараттық технологиялар арқылы адамдардың әлеуметтік қарым-қатынасы жылдам әрі ыңғайлы болды. 5. Жұмыс орындарының өзгеруі Ақпараттық технологиялардың дамуы жұмыс орындарының құрылымына да әсер етуде. Қазіргі таңда IT мамандары, бағдарламашылар, мәліметтер талдаушылары, желілік инженерлер және басқа да мамандарға деген сұраныс артуда. Сонымен қатар, автоматтандыру процесі кейбір мамандықтардың жойылуына немесе өзгеруіне әкеледі. Сондықтан қазіргі заманғы мамандардың ақпараттық технологиялар саласындағы дағдылары болуы қажет. 39 Ақпараттық технологиялардың қауіптері мен сын-қатерлері Ақпараттық технологиялардың дамуы көптеген артықшылықтармен қатар, кейбір қауіптерді де туындатады. Бұл қауіптерді алдын алу үшін оларға ерекше назар аудару қажет. 1. Киберқауіпсіздік Ақпараттық технологиялардың дамуы ақпаратты қорғау мәселесін күн тәртібіне қойды. Киберқауіптер, вирустар, хакерлік шабуылдар ұйымдардың, жеке тұлғалардың деректеріне үлкен қауіп төндіреді. Сондықтан киберқауіпсіздік мәселелеріне үлкен көңіл бөлу маңызды. 2. Жеке деректердің құпиялылығы Интернет пен әлеуметтік желілерде қолданушылардың жеке деректерін жинау мен сақтау мәселесі өзекті болып отыр. Бұл деректер кейбір жағдайларда дұрыс пайдаланылмай, үшінші тараптарға берілуі мүмкін, бұл жеке өмірге қауіп төндіреді. 3. Жұмыссыздық Автоматтандыру және роботизация процестері кейбір салаларда жұмыс орындарының қысқаруына алып келеді. Сондықтан болашақта жаңа мамандықтарға бейімделу және үздіксіз білім алу қажеттілігі туындайды. Қорытынды Ақпараттық технологиялардың дамуы – қазіргі заманғы қоғамның ең басты құбылыстарының бірі. Бұл сала білім беруден бастап экономикаға, денсаулық сақтаудан бастап әлеуметтік қарымқатынасқа дейінгі көптеген аспектілерді өзгертіп, жетілдіріп жатыр. Ақпараттық технологияларсыз қазіргі заманғы өмірді елестету қиын. Колледж студенттері үшін ақпараттық технологияларды меңгеру өте маңызды. «Информатика» мамандығы бойынша оқитын студенттер ақпараттық технологиялардың дамуы мен қолдану салаларына қатысты терең білім алуы қажет, өйткені бұл салада жаңашылдықтар үздіксіз енгізіліп, мамандарға деген сұраныс артып келеді. Ақпараттық технологиялар тек бүгінгі күннің ғана емес, болашақтың да кілті екенін түсініп, осы бағытта дамуға талпыну – әрбір студенттің негізгі мақсаты болуы тиіс.