Әріптен ертегіге дейін: бастауыш сынып оқушыларының шығармашылығын дамыту

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінің басты мақсаты – тек білімді меңгерген емес, шығармашыл ойлай алатын, өз ойын еркін жеткізе білетін, жеке тұлғаны қалыптастыру. Бұл міндетті жүзеге асыруда бастауыш мектеп кезеңінің маңызы ерекше. Себебі осы кезеңде баланың ойлау қабілеті, тілдік қоры, қиялы мен шығармашылық әлеуеті қарқынды дамиды.
Бастауыш сыныпта сауат ашу үдерісі «әріптен басталып», біртіндеп сөз, сөйлем, мәтін, тіпті шағын ертегілер құрастыруға дейін жалғасады. Осы үдерісті дұрыс ұйымдастыру арқылы оқушының тек тілдік дағдысын ғана емес, шығармашылық қабілетін де дамытуға мүмкіндік туады. Сондықтан «әріптен ертегіге дейін»гі шығармашылық даму жолын жүйелі түрде қалыптастыру – өзекті педагогикалық мәселе.

Негізгі бөлім

1. Бастауыш сыныпта шығармашылық дамытудың теориялық негіздері

Шығармашылық – баланың жаңа идеялар тудыру, өз ойын ерекше тәсілмен жеткізу, қиял мен логиканы ұштастыра білу қабілеті. Педагогикалық ғылымда шығармашылықты дамыту тұлғаның интеллектуалдық және эмоциялық дамуының маңызды көрсеткіші ретінде қарастырылады.
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылығы көбіне тілдік әрекет арқылы көрініс табады. Әріптерді меңгеру, сөз құрау, сөйлем жасау – баланың шығармашылық ойлауының алғашқы баспалдақтары болып табылады. Осы кезеңде оқушыға еркіндік беру, қателесуіне мүмкіндік жасау, ойын ашық айтуға жағдай туғызу шығармашылық дамудың басты шарттары саналады.

2. Оқушылардың жас ерекшеліктері және шығармашылық әрекет

Бастауыш мектеп жасындағы балалардың басты ерекшелігі – қиялының ұшқырлығы, ойын әрекетіне бейімділігі және эмоциялық қабылдауының жоғары болуы. Бұл қасиеттер шығармашылықты дамыту үшін қолайлы жағдай туғызады.
Оқушылар:

• әріп пен дыбысты ойын арқылы тез меңгереді;

• сөздік қорын еркін қарым-қатынас барысында дамытады;

• өз ойынан кейіпкер ойлап табуға, ертегі құрастыруға қызығады.
  Сондықтан шығармашылықты дамытуда көрнекілік, ойын, ертегі, сурет салу, рөлдік әрекеттер тиімді әдістер ретінде қолданылады.

3. Әріптен ертегіге дейінгі шығармашылық дамудың кезеңдері

3.1 Әріппен жұмыс – шығармашылықтың бастауы

Сауат ашу кезеңінде әріптермен жүргізілетін жұмыстар тек механикалық жаттығумен шектелмеуі тиіс. Әріпке байланысты:

• бейне ойлау (әріпке ұқсас заттарды табу);

• дыбыстан сөз құрау;

• әріпке мінездеме беру
  сияқты тапсырмалар оқушының шығармашылық қиялын дамытады. Мысалы, «А» әрпін «ашық ауызды арыстан» бейнесінде сипаттау баланың қиялын жандандырады.

3.2 Сөз және сөйлем құрастыру арқылы ойды дамыту

Сөздік жұмыс – шығармашылық дамудың маңызды бөлігі. Оқушыларға тірек сөздер арқылы сөйлем құрату, сурет бойынша әңгіме ойлату, бір сөзден бірнеше сөйлем құрастыру сияқты тапсырмалар баланың тілдік және шығармашылық қабілетін жетілдіреді.
Бұл кезеңде оқушы өз ойын еркін жеткізуді, логикалық байланысты сақтауды үйренеді.

3.3 Мәтін және шағын әңгіме құрастыру

Шығармашылықтың келесі деңгейі – мәтін құрастыру. Мұнда оқушылар:

• мәтіннің басын, ортасын, соңын ажыратуды;

• оқиғаны жүйелі баяндауды;

• кейіпкер әрекетіне баға беруді меңгереді.
  Мұғалім тарапынан бағыт-бағдар беріліп, оқушының дербестігі сақталуы маңызды.

3.4 Ертегі құрастыру – шығармашылықтың жоғары формасы

Ертегі құрастыру бастауыш сынып оқушысының шығармашылық әлеуетін толық ашуға мүмкіндік береді. Оқушы қиялындағы кейіпкерлер, оқиғалар арқылы өз ішкі ойын, сезімін білдіреді.
«Ертегіні аяқта», «Жаңа кейіпкер қос», «Ертегіні өзгертіп жаз» сияқты тапсырмалар оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттырады.

4. Шығармашылықты дамытудағы тиімді әдістер

4.1 Ойын технологиялары

Ойын – бастауыш сынып оқушысы үшін негізгі әрекет. Сюжеттік-рөлдік, дидактикалық ойындар арқылы оқушы өз ойын еркін жеткізіп, шығармашылық белсенділік танытады.

4.2 Жобалау және топтық жұмыс

Шағын шығармашылық жобалар (ертегі кітапшасын жасау, кейіпкер бейнесін суреттеу) оқушылардың бірлескен әрекетін дамытып, өз идеясын қорғауға үйретеді.

4.3 Көркем өнер мен әдебиетті кіріктіру

Сурет салу, кейіпкерге мінездеме беру, өлең шығару сияқты әрекеттер оқушының эстетикалық талғамын қалыптастырып, шығармашылық ойлауын дамытады.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, бастауыш сыныпта шығармашылықты дамыту үдерісі әріптен басталып, ертегіге дейінгі жүйелі әрекеттер арқылы жүзеге асады. Әріп, сөз, сөйлем, мәтін және ертегімен жүргізілген мақсатты жұмыстар оқушылардың тілдік қоры мен шығармашылық қабілетін жан-жақты дамытады.
Шығармашыл тұлға қалыптастыру үшін мұғалім оқушының қиялын шектемей, оны қолдап, шабыттандырушы орта құруы қажет. Осындай жағдайда ғана бастауыш сынып оқушысы өз ойын еркін жеткізе алатын, шығармашылыққа бейім тұлға ретінде қалыптасады.