Ашық сабақ 6 сынып

Сабақ жоспары

Сынып: 6

Пән: Биология

Күні:20.10.17

Тақырыбы: Өсімдік өркендерінің құрылысы мен маңызы

Сабақтың мақсаты: Өркендер мен бүршіктердің құрылысына және қызметіне түсінік беру.

Сабақтың міндеттері:

Білімділік:Оқушыларға бүршіктің түрлері мен олардың ішкі құрылысы туралы мағлұмат беру.

Дамытушылық: Оқушылардың тірі табиғат туралы ақыл - ой, білім - біліктіліктерін дамыту.

Тәрбиелік: : Оқушыларды табиғатты сүюге, қорғауға, адамгершілікке тәрбиелеу.

Сабақтың жоспары: І. Ұйымдастыру бөлімі. 2 мин.

II. Үй тапсырмасын сұрау. 6 мин.

III. Жаңа тақырыпты түсіндіру. 20 мин.

IV. Білімді бекіту. 6 мин.

V. Үйге тапсырма беру. 1 мин.

VI. Оқушылардың білімдерін бағалау. 2 мин.

VII. Рефлекция. 2мин

VII. Қорытынды сөз. 1 мин.

Сабақтың барысы:

І. Амандасу. Сабаққа әзірлеу. Түгелдеу.

II. Үй тапсырмасын сұрау.

1.Биологиялық тест..........

1. Тамырдың сабақтан қандай айрымашылығы бар? (буын және буынаралықтары болмайды, жапырағы жоқ)

2. Шығу тегіне қарай тамыр нешеге бөлінеді? (3-ке: негізгі, қосалқы, жанама)

3. Қосалқы тамырлар қай үлескіден өсіп шығады? (сабақ пен жапырақтан)

4. Негізгі тамыр қайдан пайда болады? (ұрық тамыршасынан)

5. Қосалқы тамырлар қандай қызмет атқарады, жақсы дамуы үшін қандай шаралар қолданылады? (берік орнығып, қоректенуін күшейтеді, тыңайтқыштар себу керек)

6. Тамыр жүйесі деген не, ол нешеге бөлінеді? (барлық тамырлардың жиынтығы, 2-ге бөлінеді: шашақ, кіндік)

7. Кіндік тамыр жүйесі бар өсімдіктерді ата. (астық тұқымдастар: бидай, арпа, тары, сұлы және т.б.)

8. Шашақ тамыр жүйесі деп неге аталған. Кіндік тамыр жүйесінен қандай айрмашылығы бар? Шашақ тамыр жүйесі бар өсімдіктерді мысалға келтір. (негізгі тамыр болмайды немесе өте нашар дамыған жуандығы жанама немесе қосалқы тамырлар сияқты шашаққа ұқсап топталып тұрады. Астық тұқымдастар: бидай, арпа, тары, сұлы, күріш және т.б )

9. Тамырда неше бөлік болады, әр бөлігін жеке-жеке атап көрсет. (4 бөлік: тамыр оймақшасы; 1) бөліну аймағы; 2)өсу аймағы; 3) сору; 4)өткізу аймағы)

10. Тамыр оймақшасы қай ұлпадан түзілген? (бөліп шығарушы ұлпа)

11. Бөліну бөлігі қай ұлпадан түзілген? (түзуші немесе меристема)

12. Сору бөлігі қай ұлпаға жатады? (жабын ұлпасы)

«Қызығушылықты ояту»

Оқушылар жұмбақтарды шеше отырып, сабақтың қай түріне жататынын анықтау.

А) Отыз көйлек киінген

Бір түйме жоқ ілінген

(орамжапырақ)

Б) Сопақша көк өңі бар

Пайдалы, мөлдір сөлі бар

Піскен кезде жияр

Оның аты.......

(қияр)

В) Іші сары, сырты қатты

Дәні дәрі, дәмі тәтті

Пісіріп жесең, ас тамақ

Оның аты..........

(асқабақ)

2. Жаңа тақырыпты түсіндіру.

• Жапырағы мен бүршігі бар бұтақтанбаған жас сабақты өркен дейді.

• Өркенннің негізгі орталық тірек бөлімі сабақ дейді

• Тамырдан өркеннің айырмашылығы- жапырағы болады, буын және буын аралығы болады.

• Сабақтың жапырақ өстін жерін буын деп атаймыз

• Ал бір буын мен екінші буынның арасын буынаралығы дейміз

• Буынаралығы ұзын болса ұзарған өркен

• Буынаралығы қысқа болса қысқарған өркен

• Жапырақтың сабаққа орналасқан жерін жапырақ қолтығы дейді

3.Постер қорғау

Өркендер мен бүшіктер.

4. “Адасқан өсімдіктер”

Биологиялық диктант

1.Бүршіктің сыртын қалың, тығыз………. қапталады.

2.Кез-келген өркен тек …………..дамиды.

3. Бүршіктер ұзақ уақыт………….болады.

4.Бұйыққан бүршіктер ……………………. бұталарында болады.

5. Егер бүршік өркеннің ең ұшында орналасса,оны………..дейді.

6.Бүршіктің ішкі жағында тығыз ,ақшыл сары түсті………. болады.

Сөз жұмбақ

Бекіту. Кесте толтыру

Төбе	қосалқы	жанама	бұйыққан

V. Үйге тапсырма беру: Өркендердің құрылысы

VI. Оқушылардың білімдерін бағалау.

VII. Қорытынды сөз.

Биологиялық диктант

1.Бүршіктің сыртын қалың, тығыз………. қапталады.

2.Кез-келген өркен тек …………..дамиды.

3. Бүршіктер ұзақ уақыт………….болады.

4.Бұйыққан бүршіктер ……………………. бұталарында болады.

5. Егер бүршік өркеннің ең ұшында орналасса,оны………..дейді.

6.Бүршіктің ішкі жағында тығыз ,ақшыл сары түсті………. болады.

Биологиялық диктант

1.Бүршіктің сыртын қалың, тығыз………. қапталады.

2.Кез-келген өркен тек …………..дамиды.

3. Бүршіктер ұзақ уақыт………….болады.

4.Бұйыққан бүршіктер ……………………. бұталарында болады.

5. Егер бүршік өркеннің ең ұшында орналасса,оны………..дейді.

6.Бүршіктің ішкі жағында тығыз ,ақшыл сары түсті………. болады.

Биологиялық диктант

1.Бүршіктің сыртын қалың, тығыз………. қапталады.

2.Кез-келген өркен тек …………..дамиды.

3. Бүршіктер ұзақ уақыт………….болады.

4.Бұйыққан бүршіктер ……………………. бұталарында болады.

5. Егер бүршік өркеннің ең ұшында орналасса,оны………..дейді.

6.Бүршіктің ішкі жағында тығыз ,ақшыл сары түсті………. болады.

Биологиялық диктант

1.Бүршіктің сыртын қалың, тығыз………. қапталады.

2.Кез-келген өркен тек …………..дамиды.

3. Бүршіктер ұзақ уақыт………….болады.

4.Бұйыққан бүршіктер ……………………. бұталарында болады.

5. Егер бүршік өркеннің ең ұшында орналасса,оны………..дейді.

6.Бүршіктің ішкі жағында тығыз ,ақшыл сары түсті………. болады.

Биологиялық диктант

1.Бүршіктің сыртын қалың, тығыз………. қапталады.

2.Кез-келген өркен тек …………..дамиды.

3. Бүршіктер ұзақ уақыт………….болады.

4.Бұйыққан бүршіктер ……………………. бұталарында болады.

5. Егер бүршік өркеннің ең ұшында орналасса,оны………..дейді.

6.Бүршіктің ішкі жағында тығыз ,ақшыл сары түсті………. болады.

Биологиялық тест

1. Тамырдың сабақтан қандай айрымашылығы бар? ________________________________________

2. Шығу тегіне қарай тамыр нешеге бөлінеді? _____________________________________________

3. Қосалқы тамырлар қай үлескіден өсіп шығады?__________________________________________

4. Негізгі тамыр қайдан пайда болады? ___________________________________________________

5. Қосалқы тамырлар қандай қызмет атқарады, жақсы дамуы үшін қандай шаралар қолданылады? _____________________________________________________________________________________

6. Тамыр жүйесі деген не, ол нешеге бөлінеді? _______________________________________________

7. Кіндік тамыр жүйесі бар өсімдіктерді ата. _________________________________________________

8. Шашақ тамыр жүйесі деп неге аталған. Кіндік тамыр жүйесінен қандай айрмашылығы бар? Шашақ тамыр жүйесі бар өсімдіктерді мысалға келтір. ________________________________________________

________________________________________________________________________________________

9. Тамырда неше бөлік болады, әр бөлігін жеке-жеке атап көрсет. _______________________________

________________________________________________________________________________________

10. Тамыр оймақшасы қай ұлпадан түзілген?_________________________________________________

11. Бөліну бөлігі қай ұлпадан түзілген? _____________________________________________________

12. Сору бөлігі қай ұлпаға жатады? _________________________________________________________

Биологиялық тест

1. Тамырдың сабақтан қандай айрымашылығы бар? ________________________________________

2. Шығу тегіне қарай тамыр нешеге бөлінеді? _____________________________________________

3. Қосалқы тамырлар қай үлескіден өсіп шығады?__________________________________________

4. Негізгі тамыр қайдан пайда болады? ___________________________________________________

5. Қосалқы тамырлар қандай қызмет атқарады, жақсы дамуы үшін қандай шаралар қолданылады? _____________________________________________________________________________________

6. Тамыр жүйесі деген не, ол нешеге бөлінеді? _______________________________________________

7. Кіндік тамыр жүйесі бар өсімдіктерді ата. _________________________________________________

8. Шашақ тамыр жүйесі деп неге аталған. Кіндік тамыр жүйесінен қандай айрмашылығы бар? Шашақ тамыр жүйесі бар өсімдіктерді мысалға келтір. ________________________________________________

________________________________________________________________________________________

9. Тамырда неше бөлік болады, әр бөлігін жеке-жеке атап көрсет. _______________________________

________________________________________________________________________________________

10. Тамыр оймақшасы қай ұлпадан түзілген?_________________________________________________

11. Бөліну бөлігі қай ұлпадан түзілген? _____________________________________________________

12. Сору бөлігі қай ұлпаға жатады? _________________________________________________________

Биологиялық тест

1. Тамырдың сабақтан қандай айрымашылығы бар? ________________________________________

2. Шығу тегіне қарай тамыр нешеге бөлінеді? _____________________________________________

3. Қосалқы тамырлар қай үлескіден өсіп шығады?__________________________________________

4. Негізгі тамыр қайдан пайда болады? ___________________________________________________

5. Қосалқы тамырлар қандай қызмет атқарады, жақсы дамуы үшін қандай шаралар қолданылады? _____________________________________________________________________________________

6. Тамыр жүйесі деген не, ол нешеге бөлінеді? _______________________________________________

Бағалау парағы

№	Оқушылар тізімі	1тапсырма	2тапсырма	3тапсырма	4тапсырма	Жалпы баға
1
2
3
4
5

Қосымша ақпарат

Өркендерді жіктеу

Вегетативтік өркен жапырақ пен бүршік шығарады.

Генеративтік өркен репродуктивтік мүшелер (гүл, жеміс, тұқым) болады.

Негізгі өркен тұқым бүршігінің ұрығынан дамиды

Жанама өркен жанама қолтық бүршіктен дамиды, соның есебінде сабақ бұтақталады.

Қосалқы өркен қосалқы бүршіктерден дамиды, жапырақта, буын аралығында, тамырда болады.

Ұзарған өркеннің буанаралығы алыс орналасқан.

Қысқарған өркеннің буанаралығы жақын орналасқан.

Барлық гүлді өсімдіктерде өркеннің түріне қарай 2 түрлі бүршік болады: вегетативті(өсу) және генеративті(көбею) бүршік.

Вегетативті бүршік тек ұзарған өркенде ғана орналасады. Одан ұзарған өркен мен жапырақ өсіп шығады. Генеративтік (гүл бүршігі) тек қысқарған өркенге ғана орналасады.

Өркендердің түр өзгерістері

Тамыр сабақ –жапырақ шығармайтын көп жылдық жер асты өркен.Тамыр сабақтың ұшында бүршік болады, ол буын және буанаралықтан тұрады.Буынында жетілмеген түссіз қабыршақтары (жапырақ қалдығы) орналасады. Қабыршақ қолтығындағы бүршіктерден келешекте жер асты және жер үсті өрендері дамиды. Жер астында дамыған соң ашық жасыл түсті емес (бидайық, інжугүл, ұлпагүл).

Түйнек – сабақтың түп жағындағы жер асты қолтық бүршіктен дамитын өркеннің ұшындағы бүршік. Бүршік білеуленіп, жуандап өсіп, түйнекке айналады. Түйнектің бүршік қолтығында түссіз жетілмеген жапырақтары майда қабыршақ тәрізді. Жетілмеген жапырағының қурап түсіп қалғандағы ізін көзшедейді. Картопты көбінесе түйнек арқылы көбейтеді. Түйнектен жер өркендер дамиды.

 

Жуашық (пиязшық) – түрін өзгерткен шырынды, қысқарған жер асты өркені. Жуашықтар жер астында да, жер үстінде де дамиды. Жер асты жуашықты өсімдіктерге пияз, сарымсақ, сүмбілшаш (гиацинт), лалагүл, жабайы жуа,қызғалдақ, т.б. жатады

Қосымша ақпарат

Бүршіктер орналасуына қарай төбе бүршік және қолтық бүршік деп бөлінеді. Егер бүршік өркеннің ең ұшында орналасса төбе бүршік, жапырақ қолтығында орналасса қолтық немесе жанама бүршік д.а. Өсімдік түріне қарай бір жапырақтың қолтығында бір немесе бірнеше бүршіктер (сарымсақ, қарабүлдірген) болады. Қолтық бүршіктен жан-жаққа бұтақтар өсіп таралады. Өсімдіктердің кез келген мүшесінің әр жерінен қосалқы бүршіктер шығады.Қосалқы бүршіктердің ерекшелігі олар өсімдіктің кез келген жерінен тамырдан, тамырсабақтан, сабақтан, жапырақтан дамиды.Ол бүршіктердің әр қайсысы жапырақтан ажырап түсіп, өзінше жас өркендірдің бастамасын береді. Көпжылдық өсімдіктерде ұсақтау қолтық бүршіктер мен қосалы бүршіктер  ашылмай тыныштық күйге ауысады. Ол бұйыққан бүршік делінеді. Бұйыққан бүршіктер тіршілік қабілетін ұзақ уақыт сақтап, өте баяу өседі. Бұйыққан бүршіктер гүлшетен,үшқат, сары қараған, ырғай, тобылғы бұталарынан басқа көп жылдық шөптесін өсімдіктерде де болады. Әсіресе бұталардың түптенуі осы бүршікке байланысты.Ағаштардың зақымдануы, басқа бүршіктердің өсуі баяулаған кезде бұйыққан бүршіктер дереу белсенді өсе бастайды. Оған ағаш діңінің кесілген бұтақтары мен ағаш түбінен өскен өркендер мысал болады.

Бүршіктің ішкі құрылысы. Көктемде кез келеген ағаштың бүршігін дәл ортасынан ұзыннан теңдей 2-ге бөліп, ұлғайтқыш әйнекпен (лупа) қараймыз. Бүршіктің сыртын қалың, тығыз қабышақтар қаптайды.Қабыршақтың саны өсімдік түріне қарай 1,2,3 және одан да көп болады. Қабыршақ –түрі өзгерген сыртқы жапырақтар.

Қабыршақтар құрғақ, жабысқақ, шырышты, түкті, қоңыр, қызғылт түсті болады. Қабыршақтарының түкті, жабысқақ болуы су булануын азайтып, үсуден, құстардың шоқып, зақымдануынан қорғайды. Әдетте бүршіктердің пішіндері мен қабыршақтарының ерекшеліктеріне қарап, өсімдік түрлерін оңай ажыратуға болады.

Бальзамды теректің бүршік қабыршақтары өзінен бальзам бөлетіндіктен жылтыр, өткір иісті,Қолмен ұстағанда саусаққа желім сияқты жабысады. Сыртында қабыршағы болмайтын ашық бүршікті өсімдіктерге морт сыңғыш итшомыр жатады.

Ашық(қабыршағы жоқ) бүршіктердің сыртын бөбешік жапырақтар, жапырақ қынабы жауып тұрады.

Бүршіктің ішкі жағында дәл ортасынан тығыз ақшыл-сары түсті бастапқы сабақты көреміз. Оныңжан-жағынан бастапқы жапырақшалар көрініп тұрады. Бастапқы сабақтың ұшы өсунүктесімен бітеді.

Бүршік көктмде өсімдіктің тамырында, сабағында жиналған қоректік заттар қорымен қоректеніп, ісінеді. Сыртындағы қалың қабыршақтары түсіп, ашылады. Қабыршақтың үзіліп түскен жерінде сақина тәрізді дөңгелек із қалады. Сол ізден бастап өлшегенде өркеннің бір жылда қанша мөлшерде өскені анықталады. Әдетте ең ірі төбе бүршіктері мен жанама бүршіктер ғана ашылып, өркен дамиды.

Барлық гүлді өсімдіктерде өркеннің түріне қарай 2 түрлі бүршік болады: өсу бүршігі және гүл бүршігі. Өсу бүршігі тек ұзарған өркенде ғана орналасады. Одан ұзарған өркен мен жапырақ өсіп шығады. Гүл бүршігі тек қысқарған өркенге орналасады. Ұзынынан жарып қарағанда бастапқы сабақтың жан-жағына гүлшанақтар (ашылмаған гүлдер) бекиді. Гүлшанақ гүл шығарып, жеміс береді. Бірі — өсу, екіншісі –көбею бүршігі. Бүршік бастама сабақтан, бастама жапырақтан тұратындықтан, өркен дамиды.