Алматы қаласы,

Қарасай ауданы,

Шамалаған станциясындағы қазақ орта мектебінің

технология пәні мұғалімі: Нұрбаев Жанкелді Минкесович

Ашық сабақ

Сабақтың мақсаты: Ағаштан бұйым жасау. Ұлттық ағаш бұйымдардың шығу тарихымен таныстыру.
Тәрбиелік мақсаты: Оқушыларды еңбекке баулу, ұлттық қол өнерге үйрету, ұлтын, отанын сүйюге тәрбиелеу.
Дамытушылық мақсаты: Оқушылардың икемділігін, іскерлігін, шеберлігін жетілдіру.

Сабақтың барысы:
1. Ұйымдастыру кезеңі
а) оқушыларды түгелдеу
ә) Жүрналды толтыру
2. Өткенді қайталау
а) үй тапсырмасын сұрау
ә) шығармашылық жұмысын тексеру
3. Жаңа сабақ
а) сабақты түсіндіру
ә) сабақты бекіту
б) сарамандық жұмыс
4. Үйге тапсырма

Ағаштан шығармашылық бұйым жасау, сызба дайындау.

Шебер ең алдымен ағашты таңдау, дайындау, сақтау сияқты шараларды дұрыс меңгеру қажет. Су ағашты бабымен кептіру үлкен жауапкершілікті талап етеді. Ол үшін ағаштың қабығын аршып, егер ағаш диаметрі 10-15 см жуан болса, онда құрғақ лапастың астына ағаштың жуан жағын жоғары қаратып, тігінен тұрғызып қойып кептіреді. Көлденең кесіндісіне сыр жағып, кесілгенжерінен бір-екі елідей шегіне сым темірімен буып, бұрап қойған дұрыс.

Ағашты өңдеп, одан əртүрлі бұйым жасайтын адамдардың ағаш ұстасы, ағаш шебері, ағаш оюшы, кəсібінің ыңғайы т.б. қарай, балташы, үйші, ерші, музыка аспабын жасаушы т.б. атай береді. Шебердің жұмыс істейтін орнын шеберхана деп атайды. Шеберхана əрі кең, əрі жарық жеткілікті түсетін бөлмеге орналасқаны жөн. Жарық күні бойы біркелкі түсу үшін шеберхананың терезелері солтүстік жақта болғаны дұрыс. Шеберханада ылғалды температуралық режим тұрақты болуы шарт.

Құрал-саймандар. Кез-келген жұмысты бастар алдында құрал-сайманды сайлап алған жөн. Қажет құрал-жабдық болмаса құр қолымен ешқандай жұмыс атқаруға болмайды. Ертеректе бір əдемі бұйымды көріп біреу: «Мынаны əлгі атақты найман ұста жасаған екен ғой», — депті. Сонда екінші біреу тұрып: «Бұйымды найман жасамайды, сайман жасайды», — деген екен. Сондықтан ағаш шебері алдын-ала құрал-саймандар əзірлеп алу керек. Сол жабдықтар арқылы ағаш ұсталарының атқаратын негізгі жұмыстары мыналар: кесу, шабу, қиын, жөну, ою, керту, оймыштау, қырнау, қыру, тесу, сүргілеу, тілу, қару, баяу, жылтырату, сырлау, шегелеу, желімдеу т.б.

Ағаш өңдеу. Ағаш – адам баласы жер бетінде пайда болған кезде ең алғаш тұтылған материалдың бірі болып саналады. Қазіргі ғылым мен техниканың қарыштап өскен заманында біздің күнделікті өмірімізде ағаштың алатын орны зор, маңызды материал. Ежелгі Римның тарихшысы əрі жазушысы Танит: «Байырғы германдықтардың емен мен қарағай киелі ағаш, оларда бүкіл тіршілікиелерінің жаны мекендейді», — деп сенгендігін жазады. Сол сияқты қазақта да ағашты бей-берекет кесуге тиым салатын көптеген ғалымдар бар. Тере берсек, ағашты киелі санайтын осы тектес ырым бар. Осыдан барып ерте кезден-ақ адамзат санасында экологиялық тепе-теңдікті сақтауға ұмтылушылық табиғатты аялау, қорғау сияқты ізгі ниеті болғандығын байқаймыз.

Мінекей, халқымыздың ағаштың əртүрлі қасиеттерін жоғары бағалап, одан тұрмыста тұтынатын əртүрлі бұйымдар жасап: «Əкеден мал қалғанша тал қалсын», «Бабын тап та бақ өсір» деген нақыл сөздерді бекер айтпаған. Ағаш шеберлері ағаштың ерекшеліктерін əр ағашқа тəн қасиеттерін жақсы білу шарт. Олар ағаштың: қаттылығы, салмағы, тығыздығы, иілгіштігі, серпінділігі, түсі, дəмі, тұтқырлығы, жарылғыштығы, шайырлығы, дыбыс өткізгіштігі т.б.

Музыка аспаптары дыбыс өткізгіштік қасиеті жоғары ағаштардан жасайды. Ондай ағаштарды шеберлер тілімен «Шешен ағаштар» деп атайды. Ағаштардың ішіндегі ең шешені, сөйлегіші, қарағай деп санайды шеберлер. Қарағайдан домбыраны тұтас шауып та жасайды немесе басқа ағаштан шабылған домбыраның қақпағын міндетті түрде қарағайдан салады.

Қорытынды. Қазақ халқының ағаш өнері ғасырлар бойы дамып келе жатқан халық мəдениетінің айнасы. Ол талай кезеңнен өтіп, түрленіп, жаңарып, атадан балаға мұра ретінде келеді. Зерттеу жұмысымды қорытындылай келе көптеген басылымдар мен əдебиеттер арқылы біраз деректерге көз жеткіздім. Қазақ халқының ағаш өнері шеберлігімен 1992 жылдан бері айналысып келе жатқан ауданымыздың тұрғыны Д. Дүйсенбковпен кездесіп, оның ағаштан жасаған бұйымдарының жасалужолдары жайлы таныстым. Ағаштан əртүрлі тұрмыста қолданылатын үй тұрмысында пайдаланатын сандық, келі, келсап, бесік, музыка аспаптары домбыра, қыл қобыз т.б. ағаштан жасалған бұйымдар жасаған.

Елбасымыз айтқандай: «Мəдени мұра» ұлттың рухани болмысы – оның мəдениеті өнері тарихында ғасырлар бойы жинақталған мұралары болса, осының бəрінің басын қосып, қорғап, сақтап, ғылыми жағынан талдап, насихаттайтын, келешек ұрпаққа аманат ететін – бұл мектеп. Ұлттық құндылығымызды жойылып кетпей, сақтап қалсақ, ата-баба дəстүрін қадірлей білейік дегім келеді.