ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ОҚУ-АҒАРТУ МИНИСТРЛІГІ

ШЫМКЕНТ ҚАЛАСЫНЫҢ БІЛІМ БАСҚАРМАСЫ «ИНДУСТРИАЛДЫ-ТЕХНИКАЛЫҚ КОЛЛЕДЖІ» ШЖҚ МКҚК

БЕКІТЕМІН
«Индустриалды –техникалық колледж» директоры
_________э.ғ.д.Исахметов Т.И.
«___» _________ 2026 жыл

Автомобиль генераторларын бөлшектеу және құрастыру жұмыстарының тиімділігін арттыруға бағытталған әдістемелік нұсқаулық

Ш ымкент - 2026

ӘОЖ 377.1:629.33.06

ББК 39.33-08я7

Т 61

Торбаева, А. Т.

Оқу-әдістемелік тапсырмалар мен бағалау материалдарының жинағы (КМ 05. Автомобильдердің электр жабдықтарын жөндеуді орындау) / А. Т. Торбаева. — Шымкент: «Индустриалды-техникалық колледжі» ШЖҚ МКҚК, 2026. — 57бет.

ISBN 978-601-7133-25-4

АҢДАТПА

Бұл оқу-әдістемелік құрал 07163000 – «Автокөлікті жөндеу және пайдалану» мамандығы бойынша білім алушыларға, оқытушылар мен өндірістік оқыту шеберлеріне арналған. Құралда автомобиль генераторлары мен борттық электр желілерінің ақауларын диагностикалаудың озық әдістері, өндірістік жағдаяттар және кәсіби құзыреттілікті бағалауға арналған бақылау парақтары жүйеленген. Мақсаты – білім алушылардың техникалық сауаттылығын арттырып, нақты жұмыс дағдыларын қалыптастыру.

ТҮСІНДІРМЕ ЖАЗБА

Мақсаты: Білім алушылардың автомобиль генераторлары мен борттық желілерін диагностикалау, ақауларды жою және өлшеу аспаптарымен (мультиметр, сканер) халықаралық стандарттарға сай жұмыс істеу дағдысын қалыптастыру.

Құралдың негізгі ерекшеліктері:

Қадамдық алгоритм: Әр тапсырма 4 кезеңнен тұрады: Қауіпсіздік — Технология — Диагностика — Қорытынды. Бұл жүйелі кәсіби ойлауды қалыптастырады.

Объективті бағалау: 100 балдық критериалды жүйе бағалаудың ашықтығы мен әділдігін қамтамасыз етеді.

Өндірістік бейімділік: Тапсырмалар заманауи автосервис процестеріне негізделген.

Құжаттама мәдениеті: Жұмыс нәтижелерін «Жұмыс актісін» рәсімдеу арқылы бекіту дағдысы.

Техникалық дәлелдеу: Осциллограммалық талдау арқылы ақаудың себебін нақты деректермен дәлелдеп шешім қабылдау.

«Автомобиль көлігіне қызмет көрсету және пайдалану» пәндік-циклдік комиссиясының (ПЦК) отырысында қаралды және мақұлданды.

Хаттама № ____ «____» ___________ 2026 ж.

ПЦК төрайымы: _________________ А. Ә. Сұлтаева

© Торбаева А. Т., 2026 ж.

© «Индустриалды-техникалық колледжі» ШЖҚ МКҚК, 2026 ж.

М АЗМҰНЫ

КІРІСПЕ..............................................................................................................3

І-БӨЛІМ. АВТОМОБИЛЬ ГЕНЕРАТОРЫ: ҚҰРЫЛЫСЫ, ЖҰМЫС ІСТЕУ ПРИНЦИПІ, ҚЫЗМЕТІ ЖӘНЕ НЕГІЗГІ АҚАУЛАРЫ

1.1.Автомобиль генераторының толық құрылысы мен конструкциясы..........4

1.2. Электр тізбектерін оқу және өлшеу аспаптарымен жұмысы мен

қорытынды бақылау тесттері.............................................................................21

2-БӨЛІМ. ГЕНЕРАТОРДЫ ЖӨНДЕУ ЖӘНЕ ДИАГНОСТИКАЛАУ

2.1. Генератор бөлшектерінің ақауларын анықтау (дефектациялау) және диагностикалаудың кеңейтілген әдістемесі..........................................................34

2.2. Генератор бөлшектерін дефектациялау әдістемесі және практикалық тапсырмаларды орындау алгоритмі.......................................................................38

3-БӨЛІМ. КҮРДЕЛІ АҚАУЛАР ЖӘНЕ ДИАГНОСТИКАЛЫҚ АЛГОРИТМДЕР

3.1. Ақауларды диагностикалау және жою картасы........................................46

3.3. Осциллограмма және мультиметрлік талдау негіздері ............................49

4-БӨЛІМ. ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ, ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ ЖӘНЕ КӘСІБИ СТАНДАРТТАР

4.1. Генераторға техникалық қызмет көрсету регламенті (ТО-1, ТО-2) .......51

4.2. Кәсіби құжаттама: Атқарылған жұмыс актісін рәсімдеу ........................53

ҚОСЫМША.......................................................................................................55

Қорытынды .....................................................................................................56

Пайдаланылған әдебиеттер мен нормативтік құжаттар тізімі ............57

К ІРІСПЕ

Қазіргі заманғы автомобиль өнеркәсібі — электроника, механика және бағдарламалық қамтамасыз ету элементтері тығыз тоғысқан, технологиялық жағынан аса күрделі сала. Автокөліктің сенімді, әрі қауіпсіз жұмыс істеуі толығымен борттық электр желісінің тұрақтылығына тәуелді. Бұл жүйенің «жүрегі» болып табылатын генераторлық қондырғылардың тиімді жұмысы көлік құралының барлық электронды компоненттерінің ұзақ мерзімділігі мен қауіпсіздігіне кепілдік береді. Техникалық және кәсіптік білім беру жүйесіндегі басты стратегиялық міндеттердің бірі — нарықтың жоғары бәсекелестік талаптарына сай, теориялық білімін өндірістік ортада сауатты қолдана алатын, диагностикалық мәдениеті қалыптасқан білікті мамандарды даярлау болып табылады.

Ұсынылып отырған оқу-әдістемелік құрал автокөліктердің электр жабдықтарын жөндеу, диагностикалау және оларға техникалық қызмет көрсету саласындағы кәсіби білімді жүйелеуге арналған. Құралдың негізгі концептуалды ерекшелігі — тек қана теориялық мәліметтерді баяндаумен шектелмей, нақты өндірістік жағдаяттарды талдау (case study) және халықаралық WorldSkills стандарттары негізінде студенттердің тәжірибелік дағдыларын қалыптастыруға басымдық беру.

Оқу құралының мазмұнында генераторлық қондырғылардың техникалық жай-күйін диагностикалаудың дәстүрлі мультиметрлік әдістерінен бастап, заманауи осциллограммалық талдаудың кешенді әдістеріне дейін жан-жақты қарастырылған. Әрбір тарау студенттің кәсіби ізденісін арттыруға, техникалық ақаулардың түпкі себебін (root cause analysis) анықтауда логикалық-жүйелі алгоритмдерді қолдануға бағытталған. Сонымен қатар, материалдарда жұмыс орнын ұйымдастырудың 5S халықаралық жүйесі мен кәсіби құжаттаманы рәсімдеу талаптарына айрықша назар аударылған. Себебі, техникалық сауаттылық — тек құрал ұстау емес, ол — өз жұмысының нәтижесі үшін жауапкершілікті сезіну және өндірістік мәдениетті жоғары деңгейде ұстау.

Бұл оқу құралы студенттердің функционалдық сауаттылығын дамытуға, техникалық ойлау қабілетін шыңдауға және күрделі өндірістік мәселелерді шешудегі инженерлік жауапкершілікті қалыптастыруға зор үлес қосады. Авторлық ұжым осы еңбек болашақ инженер-механиктер мен автоэлектриктердің кәсіби қалыптасу жолындағы іргелі көмекші құрал болатынына, сондай-ақ өндірістік оқыту шеберлері үшін тиімді әдістемелік нұсқаулыққа айналатынына сенім білдіреді.

Автокөлік техникасын жөндеу — бұл өнер мен ғылымның тоғысы, ал осы оқу құралы сол өнердің қыр-сырын меңгеруге ұмтылған әрбір студент үшін сенімді бағыт-бағдар беретін құрал болмақ.

І-БӨЛІМ. АВТОМОБИЛЬ ГЕНЕРАТОРЫ: ҚҰРЫЛЫСЫ, ЖҰМЫС ІСТЕУ ПРИНЦИПІ, ҚЫЗМЕТІ ЖӘНЕ НЕГІЗГІ АҚАУЛАРЫ

1.1.Автомобиль генераторының толық құрылысы мен конструкциясы

Бұл бөлімде генератордың теориялық негіздері, электр тізбектерін оқу және диагностикалау құралдары бойынша білімді тексеруге арналған тест тапсырмалары ұсынылған. Тесттер студенттердің техникалық ойлау қабілетін дамытуға және базалық білім деңгейін анықтауға бағытталған.

Автомобиль генераторының толық құрылысы мен конструкциясымен қосымша тесттер жинағы қарастырылады.

Генератордың электр энергиясын өндіру механизмін, оның негізгі тораптарын (ротор, статор, реле-реттегіш) және олардың өзара әрекеттесу принциптерін қамтитын сұрақтар жинағы.

Тұрақты ток генераторлары ежелден тұтынушыларды қоректендіру және аккумулятор батареяларын автомобильдерде зарядтау үшін қолданылатын электр энергиясы көзінің бірден-бір түрі болып келді. Тұрақты ток генераторының арматуралық орамасында кезектесіп ток (кезектесіп ток) индукцияланады, ол кейін коллектормен тұрақты ток тогына (DIRECT тогына) түрлендіріледі. Осылайша коллектор роль атқарады. Алайда коллектордың токты түзету процесі щетка астындағы ұшқынмен байланысты, бұл коллектор мен щетканың, әсіресе, жоғары арматуралық жылдамдықпен тозуының артуына себепші болады. Автомобильдегі электр энергиясын тұтынушылардың қуаты мен санының артуымен тұрақты ток генераторларының көлемі мен массасы соншалықты ұлғайып, оларды моторларға орналастыру қиындай түсті, ал қозғалтқыш иінді иіндісінің жылдамдығы мен генератор жетегінің беріліс коэффициентінің артуы манифольд пен щетканың тозуын арттырды. Осыған байланысты тұрақты ток генераторларының орнына автомобиль баламалары қолданыла бастады, онда кезектесіп токты тікелей токқа айналдыру жартылай өткізгіш ректификаторлармен жүзеге асырылады.

Кезектесіп жиынтықта кернеуді реттеудің жаңа жүйелері бұрынғы тербелмелі электромагниттік кернеу реттегіштерінің орнына жобаланып, өндіріске енгізілді. Оларға контактілі-транзисторлы және байланыссыз транзистор кернеуін реттегіштер жатады. Соңғы жылдары интегралдық схемалар бойынша контактілі емес транзистор кернеуін реттегіштер әзірленіп, өндірісте игерілді, олардың өте аз өлшемдері оларды генераторға салуға мүмкіндік береді. Реле реттегіші немесе кернеу реттегіші бар тұрақты ток генераторының жиынтығы, сондай-ақ ректификаторы және кернеу реттегіші бар кезектесіп жиынтық генератор жиынтығы деп аталады.ALTERNATor қондырғылары тұрақты токтың генераторлық жинақтарына қатысты бірқатар артықшылықтарға ие. Алмастырушыда коллекторлық пластиналардан барлық жүктеме тогын алып тастайтын коллектор мен щеткалар болмайды. Оның орнына айналмалы орамаға генератордың қоздыру тогының аз мөлшерін ғана беруге қызмет ететін сырғанау сақиналары мен щеткалар болады. Сондықтан контактілі сақиналар мен щеткалардың тозуы аз.

Транзистор кернеуін реттегіштерде діріл байланыстары мүлдем болмайды, ал контакт-транзистор кернеуін реттегіштерде тербеліс түйіспелері едәуір түсіріліп, аз ғана ток үзіледі. Осының барлығы тұрақты токтың генераторлық жиынтығымен салыстырғанда белгіленген кезектесетін ток генераторының қызмет ету мерзімін екі есеге дерлік арттырады, ал генератор жиынтығының қызмет ету мерзімін арттыру пайдалану шығындарын азайтады. Концентрацияланған цилиндрлік қоздыру орамалары және автомобиль алмастырғыш роторының тұмсық тәріздес полюстері, сондай-ақ коллектордың болмауы жалпы өлшемдері тең тұрақты ток генераторларымен салыстырғанда қуатты көбірек алуға және мыс шығынын 3 есе азайтуға мүмкіндік береді. Баламаның бас тарту стартының төменгі айналу жылдамдығы қалалық ортада аккумуляторлық батареялардың жақсы зарядын қамтамасыз етеді. Алғашқы автомобиль баламалары селеннің жеке ректифифраторларымен және діріл кернеуін реттегіштермен жұмыс істеуге арналды. Селенді ректифифраторлар көлемді болып келеді және оларды жақсы салқындатуды қамтамасыз ететін орындарда генератордан бөлек орналастыруға тура келеді, бұл генератордан ректификаторға қосымша электр сымдарын талап етеді.

Бұдан басқа, олар жеткілікті түрде жылуға төзімді емес және пайдаланудың ең жоғары температурасы +80 °C-тан жоғары болмауға мүмкіндік береді, Сондықтан селен ректифифторлары кейіннен генератордың ішіне орналастыруға мүмкіндік беретін жылуға төзімді және аз мөлшерлі кремний ректифифраторларымен алмастырылды.

Діріл кернеуінің реттегіштері контактілі-транзисторлы және байланыссыз кернеу реттегіштерімен де алмастырылады. Қазiргi уақытта отандық автомобильдердiң барлық түрлерiн кезектi ток генераторлары жиынтығының толық жиынтығына ауыстыру аяқталды.

Массалық автомобильдерге арналған генераторлық жиынтықтардың қуаты 2 еседен астам – 250 Вт-тан 500-1000 Вт-қа дейін өсті; қызмет ету мерзімі 100-150-ден 150-300 мың км-ге дейін ұлғайтылды. Келешекте автомобиль генераторларының барлық түрлерінде кіріктірілген ректорлар мен кернеу реттегіштері болады. Осы жаңа конструкцияларды қолдануды әзірлеу автомобиль баламаларын пайдалану принциптерін, сипаттамаларын, пайдалану және жөндеу қағидаларын зерделеуді талап етеді.

Генераторды сығылған ауамен тазалау және үрлеу. Генераторлық шкивті арматура қосылған қармаумен тоқтату, шкивті жаңғақтауды бұрап алу және шкивті шкивпен басу. Кілтті және конусты шкивті жуғышты алып тастаңыз. Аспап жиынтығына кәдімгі тартпа мен қармалауыш кіреді. Соңғысы шкив ағысына енгізілген екі болат жартылай сақинадан тұрады. Жартылай сақиналардың балама жетек белбеумен бірдей көлденең қимасы болады. Бір жағынан олар топсалы байланысқан, ал екінші жағынан шкивті алып тастағанда бір қолымен сығылған иінтіректі құралдармен жабдықталады.

Генераторды құрастыру

Генераторды реттілікпен, кері бөлшектеумен құрастырады. Генератор қақпақтарының табанындағы саңылаулардың беріктігі 0,4 мм-ден аспауы тиіс, Сондықтан құрастыру кезінде осы тесіктерге арнайы калибр енгізу қажет. Шкивтің конустық серіппелі жуушысы жаңғақпен дөңес жағымен жанасуы тиіс. Шкив жаңғағын 38,4-88 Нм (3,9-9,0 кгф·м) айналдыру моментімен қатайту.

1.1-сурет. Генератордың бөлшектері

Кернеу реттегішінің «В» штепсельдік қосқышынан сым ажыратылады. Реттегіш пен конденсатор сымдарын генератордың «30» терминалынан ажыратып, кернеу реттегішінің монтаждық бұрандаларын бұрап, оны алып тастайды. Монтаждық бұранданы бұрап алу арқылы конденсатор 1-ді алу. Қатайту болттарының жаңғақтарын бұрап алу және генератор жамылғысын 11 және роторды алып тастау 8. Клапан ұштарын статор орама түйреуіштеріне қосатын болттардың жаңғақтарын бұрап алу және статорды генератор қақпағынан алып тастау 17. Түйіспелі болттың жаңғағын бұрап алу 6, қосымша диодты сымдардың штепсельдік қосқышын 3-алаңнан ажырату және 5-ректификатор агрегатын алып тастау.

1.2-сурет. Генератордың құрылысы

1, Контактілі сақиналар жағындағы генератордың мұқабасы; 2, Ректифicтор блогы; 3, Ректификатор агрегаты мен статор орамасының фазалық қорғасындарының бұрандалы бекітпесі;

4. Сырғанау сақиналары; 5. Сырғанау сақиналары; 6, Ротор білігінің түйіспелі сақиналар жағындағы шарикті мойынтіректері; 7, Ротор білігі; 8, Оқшаулағыш жең; 9, Щетка ұстағыштың бұрандасын бекіту; 10, Оған қоса терминалдық болт («30» түйреуіш); 11, Түйіспелі болттың оқшаулағыш жеңі; 12, Орталық орау штепсельдік штепсельдік штепсельді статор; 13, Қылқалам ұстағыш;

14, Теріс қылқалам; 15, Оң қылқалам; 16, Генераторды кернеу жолағына бекітуге арналған бұдыр; 17, Импельді шкив; 18. Жетек жағындағы тұмсық тәріздес полюс роторының ұшы; 19. Генератор жетегінің шкиві; 20, Шкивті монтаждық жаңғақ; 21, Қашықтан мойынтірек сақинасы; 22, Ротор білігінің жетек жағындағы шарикті подшипник; 23, Жетек жағындағы генератор қақпағы; 24, Ротор орама қаңқасы; 25, Роторларды орау; 26. статорлық жыра оқшаулағыш; 27, Статор; 28, Статор орамасын сыналау; 29, Статор орамасын орау; 30, Түйіспелі сақиналар жағындағы тұмсық тәріздес полюс роторының ұшы; 31, Болтты қатайту; 32, Буфер жеңі; 33, Бұтақтау; 34, Теріс диод;

35, Оқшаулағыш пластина; 36, Статор орама фазасын шығару сымы; 37, Оң диод; 38, Диодты оң ұстаушы; 39, Оқшаулағыш жең; 40, Теріс диод ұстағыш.

Генератордың мақсаты

Генератор барлық тұтынушыларға электр тогын беруге және қозғалтқыштың орташа және жоғары жылдамдықпен жұмыс істеуі кезінде аккумулятор батареясын зарядтауға арналған. Қазіргі заманғы автомобильдерде балама орнатылады. Ол аккумулятор батареясына параллель автомобильдің электр тізбегіне қосылады.

Алайда, генератор тұтынушыларды қуаттандырып, аккумулятор батареясын ол тудыратын кернеу аккумуляторлық батареяның кернеуінен асып кеткен жағдайда ғана зарядтайды. Ал бұл автомобильдің қозғалтқышы тоқтап тұрғаннан жоғары жылдамдықпен жұмыс істей бастағанда болады, себебі генератор тудыратын кернеу оның роторының айналу жылдамдығына байланысты.

Бұл ретте генератор роторының айналу жылдамдығы артқан сайын ол тудыратын кернеу талап етілетін кернеуден асып кетуі мүмкін. Сондықтан генератор кернеу реттегіші бар тандемде жұмыс істейді. Кернеуді реттегіш — генератордан пайда болған кернеуді шектейтін және оны 13,6 – 14,2 Вольт шегінде ұстап тұратын электрондық құрылғы.

Генератор бөлшектері

Шкив- механикалық энергияны қозғалтқыштан генератор білігіне белдік арқылы беру қызметін атқарады; (2)

1.3-сурет. Генераторлық шкив

Генераторлық тұрғын үй екі қақпақтан тұрады: статорды бекітуге, генераторды моторға орнатуға және ротордың мойынтіректерін (тіректерін) орналастыруға арналған алдыңғы (шкив жағында) және артқы (контактілі сақиналар жағында).

Ротор - тұмсық пішінді екі болат бұтасы бар болат білік. Олардың арасында қоздырғыш орама бар, олардың терминалдары сырғанау сақиналарына қосылған. Генераторлар негізінен цилиндрлік мыс сырғанау сақиналарымен жабдықталған; (3)

1.4-сурет. Ротор

Статор - құбыр пішіні бар болат табақтардан жасалған пакет. Оның слоттарында генератордың қуаты өндірілетін үш фазалы орама бар; (4)

1.5-сурет. Статор

Құрастырудағы (диодты көпірдегі) ректифиферлік диодтар - үшеуін оң және теріс жылу раковиналарына басатын алты қуатты диодты біріктіреді; (5)

1.6-сурет. Құрастырудағы ректифиферлік диодтар

Диод — электр ағынының ол арқылы бір бағытта ағып кетуіне мүмкіндік беретін екі контактісі бар құрылғы;

Кернеуді реттегіш - электр жүктемесі, кезектесіп ротордың айналу жиілігі және қоршаған ортаның температурасы өзгергенде берілген шекте автомобильдің борттық желісінің кернеуін ұстап тұратын құрылғы; (6)

1.7-сурет. Кернеуді реттегіш

Щетканы құрастыру - алмалы-салмалы пластикалық құрылым.Ротор сақиналарымен жанасқан серіппелі тиелген щеткалары бар

1.8-сурет. Қылқалам блогы

Генераторлар жұмысының сипаттамасы: Генератордың жұмыс істеу принципі мынадай. Оталдыру бұғаттауын қосу кезінде қоздырғыш орамасына аккумуляторлық батареяның кернеуі салынады, бұл қоздырғыш токтың пайда болуына себепші болады.

Қоздырушы орама арқылы өтетін қоздырушы ток магниттік флюс туғызады, оның жұмыс бөлігі бір полярдың тұмсық тәрізді полюстерінің бойымен таралады.

Полюстерден шығып, магниттік флюс ауа саңылауын кесіп өтіп, статордың тістері мен артқы жағын бойлай өтіп, тағы да ауа саңылауын кесіп өтіп, басқа полярлы тұмсық тәріздес полюстерге еніп, торап пен білік арқылы жабылады. Ротордың айналуымен позитивті немесе теріс полюс статордың әрбір тісінің астынан кезектесіп өтеді, яғни статор орамасын кесіп өтетін магнит флюсі шама мен бағытта өзгереді. Бұл жағдайда фазалық орамаларда ЭМӨ шамасы мен бағыты бойынша айнымалы индукцияланады.

1.9-сурет. Генератор жиынтығының схемалық диаграммасы

1. От алдыру ажыратқышы; 2, Интерференцияны болдырмайтын конденсатор; 3, Аккумулятор батареясы; 4, Генераторлардың жұмыс қабілеттілігінің шам-индикаторы; 5. қуатты ректифификациялайтын оң диодтар; 6, Қуатты ректифификациялайтын ректифicатордың теріс диодтары; 7, Қоздырғыш орама диодтары; 8, Статордың үш фазасының орамалары; 9, Қоздыру орамалары (ротор); 10, Қылқалам түйіні; 11, Кернеуді реттеуші; B+ Генератор шығысы "+"; В - генератордың "Массасы"; D+ Қоздыру орамаларын қоректендіру, кернеуді реттегіш үшін эталондық кернеу.

Дайындау, техникалық қызмет көрсету және жөндеу кезінде қолданылатын материалдар

Алюминий қорытпадан жасалған генераторлық қақпақтар құйылады.

Қоздырғыш орама полюстерден пластмасса рамамен оқшауланады.

Статор пакеті төрт жерде дәнекерлеу арқылы қосылған қалыңдығы 1 мм электр болат пластинадан жасалады.

Онда орналасқан екі тұмсық тәріздес болат бұталары бар болат білік.

Бұрылудың және бұрылыс аралық жабылудың алдын алу үшін орама лакпен сіңдіріледі.

Щеткалардың екі түрі бар – мыс-графит және электрграфит.

Генератордың ақаулары: Техникалық қызмет көрсету станциясында реттелетін кернеу тексеріледі.Ол үшін генератордың «+» және «-» түйреуіштері арасында 1,5-тен төмен емес дәлдік класындағы тұрақты ток вольтметрі қосылады. Двигатель иіндісінің және фаралардың орташа айналу жылдамдығы кезінде генераторға жүктеме беретін фаралар қосылады. Вольтметрдің көрсеткіштері G288-Е генераторы үшін 27,6... 29 V және G 287 генераторы үшін 14,0, .14,6 V болуы тиіс.

Күзде генераторды қозғалтқыштан алғаннан кейін щетка агрегатының жай-күйі (егер щеткалар 7 мм-ден кем биіктікке дейін тозса, олар өзгереді), мойынтіректер (мойынтіректердің тығындалуына және шуылына жол берілмейді) тексеріледі; арнайы стендте Генератордың бақылау тексеруін жүргізу. Бұл жұмысты шеберханада автомобильдің электр жабдығының мамандары орындайды.

Кернеуді реттегіш қандай да бір техникалық қызмет көрсетуді талап етпейді.

Генератор жиынтығына қызмет көрсету барынша азайтылады және қандай да бір арнайы білім мен дағдыларды талап етпейді, бұл жұмыстарды әрбір моторист орындай алады.

Сыртқы беттерді тазалау арқылы генераторға қызмет көрсетуді бастау. Генератордың моторға бекітілуін, сымның генераторға және кернеу реттегішке қосылу сенімділігін, сондай-ақ желдеткіш жетегінің белбеуінің кернеулігін тексеру. Егер кернеу әлсіз болса, онда генератор тұрақсыз жұмыс істейді, егер берік болса - белбеу мен мойынтірек тез тозады. Сондай-ақ жетек белбеуінің жай-күйін тексеру. Онда жарықтар мен деламинациялар болмауы тиіс.

Мойынтіректердің жай-күйін генератор роторын жетек белбеуі алынған қолмен айналдыру арқылы тексеруге болады. Мойынтіректердің қалыпты жай-күйінде біліктің айналуы бірқалыпты, тығынсыз, күшті кері шегініссіз, шусыз және басусыз жүргізілуі тиіс. Негізінен бұл жұмыстар қандай да бір ақаулықтар болғанша шектелуі мүмкін.

Белбеудің «А» қалыпты дефлекциясы 98 N (10 кгф) күшімен 10-15 мм шегінде болуы тиіс.

Белбеудің кернеулігін арттыру үшін келесі әрекеттерді орындаңыз:

шиеленісу жолағына кезектесіп бекітпенің 1-жаңғағын шығару 2;

генераторды мотордан алшақтатып, жаңғақты қатайту;

Иінді иінді екі бұрылысқа айналдырып, белдіктің тартылуын тексеріңіз.

Генераторлық мойынтіректерге жүктеменің артуына жол бермеу үшін белбеудің шамадан тыс тартылуына жол бермеу.

1.10-суретте генератордың құрылысы, белдіктің тартылуын тексеру және тоқ генераторлары туралы мәлімет берілген

1 - жаңғақ; 2 - тартылыс жолағы; 3 - генератор; 4 - белбеу; А - белбеудің дефлекциясы

Ток генераторы деп энергияның қандай да бір түрін электр энергиясына айналдыратын қондырғыны айтады. Электростатикалық машиналар, термобатареялар, күн батареялары, т.б. генераторға жатады.
Қазіргі кезде айнымалы токтың электромеханикалық индукциялық генераторлары өте кең таралған.

Бұл генераторлардың артықшылығы — олардың құрылысының қарапайымдылығында және жеткілікті түрде жоғары кернеу мен үлкен токтарды алу мүмкіншілігінде. Электромеханикалық индукциялық генераторларда механикалық энергия электр энергиясына айналады. Магнит өрісінде айналып тұрған сым орамада айнымалы индукциялық ЭҚК-інің пайда болады. Токты сыртқы тізбекке шығару үшін сақиналарға жабыстырып қойған щеткалар қолданылады. Кез келген индукциялық генератордың негізгі бөліктері мыналар:

1) индуктор — магнит өрісін тудыратын қондырғы. Бұл тұрақты магнит не электромагнит болуы мүмкін;

2) якорь — ЭҚК индукцияланатын (пайда болатын) орама;

3) щеткалар мен сақиналар — айналып тұрған бөліктерден индукциялық токты шығарып алатын немесе электромагниттерге қоректенетін ток беретін қондырғылар.Тізбектей жалғанған орамаларда индукцияланған ЭҚК-тері қосылады, сондықтан якорь көп орамнан тұрады.

Орамада туатын ЭҚК-інің амплитудасы E�=���, яғни орамнан өтетін магнит ағынына пропорционал . Магнит ағынын көбейту үшін индукциялық генераторларда арнаулы магниттік жүйе қолданылады. Ол электротехникалық болаттан жасалған екі өзекшеден тұрады. Екі өзекшенің бірінің қуыстарында магнит өрісін тудыратын орамалар (электромагнит), ал екінші өзекшенің қуыстарында ЭҚК-і туатын орама (якорь) орналасады. Бір өзекше (әдетте ішкісі) өзінің орамдарымен бірге горизонтал не вертикаль осьтен айналады, ол ротор деп аталады. Екінші, қозғалмайтын өзекше — статор деп аталады. 2.21 -суретте сым рама (якорь) айналып, ал электромагниті қозғалмай тұратын генератор көрсетілген. Қуатты өндірістік генераторларда электромагнит айналады, яғни ол ротордың қызметін атқарады, ал ЭҚК-і индукцияланатын якорь қозғалмайды, бұл — статор. Электромагнитті қоректендіретін ток күші якорьде туатын индукциялық ток күшінен анағұрлым аз болғандықтан, осындай құрылым ыңғайлы. Себебі қуаты жоғары токты қозғалмай тұрған орамадан шығарып алу жеңілірек. Индукторға әлсіз ток сақиналар арқылы беріледі, ол ток тұрақты токтың жеке бір генераторында өндіріледі. Генератор өндіретін ток статордың орамасынан қозғалмайтын шиналар арқылы электр энергиясының желісіне беріледі. Техникалық қажеттіліктерге жиілігі 50 Гц синусоидалық айнымалы ток пайдаланылады. Ондай ток алу үшін ротор 50 айн/с жиілікпен айналу керек. 

Айналу жиілігін азайту үшін индуктордың полюстер жұптарының санын көбейтеді. Онда генератор өндіретін айнымалы ток жиілігі мұндағы � — полюстер жұбының саны, �— ротордың айналу жиілігі. Қарастырып өткен генератор айнымалы токтың бірфазалық генераторы деп аталады.

Стартерлерге тән ақаулар: ол от алмайды, якоры иінді білікті бұрмайды, оны қосқан кезде онық тістерініқ күшті шықыры естіледі.

Егер стартер жұмысқа қосылмаса, онда фараларды немесе кабинадағы қалпақты лампаны қосып, қызудық қалай өзгеретінін бақылау қажет. Егер ол өзгермесе, стартер тізбегінде ток болмағаны.

Стартерді қосқан кездегі тістердіқ күшті шықырынан іске қосқыш шестерня тістерініқ немесе маховик тәжініқ тозуы немесе жаншылуы байқалады

Стартердің ақауларын жөндеу жолдары Чарльза Кеттеринга ең алғаш стартердің жобасын 1912 жылы жасап сынаудан өткізді.

Стартер  дегеніміз— жүргізгенде  двигательдің иінді білігін бұру үшін пайдаланатын тұрақты токтың электр двигателі.

1.11-сурет. Генератордың негізгі құрлысы

1- Алдыңғы қақпағы және артқы қақпағы, 2- Бендикс, 3- Ротор, 4- Стартердің обматкасы, 5- Щетка, 6- Реле, 7- Рычаг.

Алдыңғы және артқы қақпақтары

Роторды ұстап тұрады. Стартерді қозғалтқашқа орнату үшін. Алюминийден жасалады.

Ротордың тулкасына ток береді соның әсерінен ротор айналады.

Бендикс маховикті айналдыру қызметін атқарады

Үштілді орам орнатылған болат вал. Оның табақшалары болаттан жасалады

Обматка магниттен турады оның көмегімен магниттік индукция пайда болады да ротор айналады.

Рычаг бендиксті итереді сол арқылы маховик айналады

Бұл рычагты итеріп береді рычаг бендиксті итереді.

1. Щетканың желінуі. Желінген щетканы ауыстыру.

2. Валдың желінуі. Егер вал желінген жағдайда валды жондырып қайта салады.

3. Сымдар үзілген жағдайда олар балқып жанады, сондықтан оларды балқыған сымдарды алып жаңартып салынады

4. . Орамдардың бір -бірімен жабысып қалуы. Орамдары бір-біріне жабысып балқыған болса, онда сымдардың орындарын жаңартып саламыз

Ток генераторы деп энергияның қандай да бір түрін электр энергиясына айналдыратын қондырғыны айтады. Электростатикалық машиналар, термобатареялар, күн батареялары, т.б. генераторға жатады.
Қазіргі кезде айнымалы токтың электромеханикалық индукциялық генераторлары өте кең таралған.

Қазіргі заманғы автомобиль — бұл тек механикалық агрегаттардың жиынтығы емес, өте күрделі электронды-техникалық кешен. Автомобильдің қауіпсіздігі, жайлылығы, қозғалыс динамикасы және экологиялық көрсеткіштері тікелей оның электрмен жабдықтау жүйесінің тұрақтылығына байланысты.

Автомобильдің бортындағы барлық электр энергиясын тұтынушыларды (оталдыру жүйесі, жарықтандыру, климат-бақылау, мультимедиа, электронды басқару блоктары (ECU) және т.б.) қорекпен қамтамасыз ететін екі негізгі қуат көзі бар:

1. Аккумуляторлық батарея (АКБ) — қозғалтқыш іске қосылғанға дейін және іске қосу сәтінде (стартер жұмыс істеп тұрғанда) негізгі қуат көзі қызметін атқарады.

2. Генератор — қозғалтқыш іске қосылғаннан кейін автомобильдің бүкіл электр жүйесін энергиямен қамтамасыз ететін және бір мезгілде аккумуляторды зарядтайтын басты қуат көзі.

Генератор қозғалтқыштың иінді білігінен (коленвал) келетін механикалық айналу энергиясын тұрақты электр тоғына айналдырады. Егер генератор істен шықса, автомобиль тек аккумулятордың ішкі қуатының есебінен ғана (шамамен 20-40 минут) жүре алады, содан кейін қуат таусылып, көлік толық тоқтайды.

2. Генератордың атқаратын негізгі қызметтері

Генератор қондырғысы автомобильде екі негізгі стратегиялық міндетті атқарады:

• Тұтынушыларды электр энергиясымен үздіксіз қамтамасыз ету: Қозғалтқыш жұмыс істеп тұрған кезде борттық желідегі барлық құрылғылар (шамдар, терезе жылытқыштар, аудиожүйе, датчиктер) генератордан қуат алады. Генератордың қуаты көліктегі барлық жүйелер бір уақытта қосылған кезде де жеткілікті болатындай етіп есептеледі.

• Аккумуляторды (АКБ) зарядтау: Қозғалтқышты оталдыру кезінде АКБ үлкен көлемде энергия жоғалтады. Қозғалтқыш іске қосылған сәттен бастап генератор аккумуляторға кері тоқ беріп, оның зарядын бастапқы (100%) қалпына келтіруге кіріседі.

Маңызды ерекшелігі: Қазіргі автомобильдерде айнымалы тоқ генераторлары (синхронды үш фазалы) қолданылады. Бірақ автомобильдің борттық желісі тұрақты тоқпен жұмыс істейтіндіктен, генератордың ішіне арнайы түзеткіш блок (диодты көпір) орнатылады.

3. Автомобиль генераторының толық құрылысы мен конструкциясы

Генератор — бұл бірнеше механикалық және электрондық элементтерден тұратын біртұтас агрегат. Оның негізгі құрамдас бөліктерін қарастырайық:

3.1. Корпус (Алдыңғы және артқы қақпақтар)

Генератордың корпусы әдетте алюминий қорытпасынан жасалады. Аллюминийді таңдау себебі — ол жеңіл, магниттелмейді және ең бастысы, жұмыс кезінде бөлінетін жылуды өте жақсы өткізеді (салқындатады). Корпус екі бөліктен (алдыңғы және артқы қақпақтар) тұрады, олар ұзын бұрандалармен (болттармен) бірге тартылады. Қақпақтардың ортасында біліктің айналуын қамтамасыз ететін подшипниктер орналасқан.

3.2. Ротор (Қозғалатын бөлік)

Ротор — генератордың ішінде айналатын білік. Оның мақсаты — айналмалы магнит өрісін тудыру.

• Құрылысы: Болат біліктің ортасында қоздыру орамасы (якорь орамасы) орналасқан. Ораманың үстінен екі жақтан тұмсық тәрізді (полюстік) болат ұштары кигізіледі.

• Контактілі сақиналар (Тоқ өткізгіш сақиналар): Жездан немесе мыстан жасалған екі сақина ротордың артқы жағында орналасқан. Ораманың ұштары осы сақиналарға дәнекерленеді. Осы сақиналар арқылы роторға сырттан (щеткалар арқылы) қоздыру тоғы беріледі.

3.3. Статор (Қозғалмайтын бөлік)

Статор ротордың сыртында орналасады және корпустың қақпақтарымен қысылып тұрады. Оның қызметі — ротордың магнит өрісінің әсерінен айнымалы электр тоғын тудыру.

• Құрылысы: Ол электртехникалық болат пластиналардан жиналған өзекшеден (сердечник) тұрады. Ішкі жағында паздар (ойықтар) болады, олардың ішіне мыс сымнан жасалған үш бөлек орама салынады. бұл орамалар үш фазалы жүйені құрайды.

• Қосылу схемасы: Статор орамалары өзара көбінесе «Жұлдызша» (Star) немесе сирегірек «Үшбұрыш» (Delta) схемасы бойынша қосылады.

3.4. Түзеткіш блок (Диодты көпір)

Статорда пайда болатын тоқ — айнымалы (айнымалы синусоидалы). Автокөлік желісіне тұрақты тоқ қажет. Диодты көпір айнымалы тоқты тұрақты тоққа айналдыру қызметін атқарады.

• Ол алюминий радиаторларға (жылу таратқыштарға) орнатылған 6 немесе 8 қуатты кремнийлі диодтардан тұрады. 3 диод «оң» (плюс) тақтаға, 3 диод «теріс» (минус/масса) тақтаға бекітіледі.

3.5. Щеткалы торап және Кернеу реттегіші (Реле-регулятор)

• Щеткалы торап: Ротордың айналмалы сақиналарына тығыз тиіп тұратын екі графитті (немесе мыс-графитті) щеткадан тұрады. Олар серіппелер арқылы сақиналарға қысылып тұрады.

• Кернеу реттегіші: Бұл генератордың «миы». Қозғалтқыштың айналымы өзгергенде (мысалы, газды басқанда 1000-нан 5000 айн/мин дейін) генератор шығаратын кернеу де өсіп кетуі мүмкін. Кернеу реттегіші борттық желідегі кернеуді қозғалтқыш жылдамдығына қарамастан қатаң түрде 13.8 – 14.7 Вольт аралығында тұрақтандырып ұстап тұрады. Қазіргі кезде щеткалар мен реттегіш бір блокқа біріктіріліп жасалады («шоколад» деп те аталады).

3.6. Жетекші шкив және желдеткіш

• Шкив: Генератор білігінің алдыңғы ұшына орнатылады. Оған қозғалтқыштан келетін жетекші белдік (ремень) кигізіледі.

• Желдеткіш: Генератордың ішіндегі диодтар мен орамалар жұмыс кезінде қатты қызады. Шкивтің артына орнатылған қалақшалы желдеткіш ауаны генератордың ішінен үрлеп, оны суытып тұрады.

4. Жұмыс істеу принципі (Физикалық негіздері)

Генератордың жұмысы Майкл Фарадей ашқан электромагниттік индукция заңына негізделген. Егер өткізгіш контур арқылы өтетін магнит ағыны өзгерсе, онда өткізгіште электр қозғаушы күші (ЭҚК/кернеу) пайда болады.

Жұмыс процесі кезең-кезеңімен былай өтеді:

1. Қоздыру кезеңі: Жүргізуші кілтті оталдыру (зажигание) қалпына бұрғанда, аккумулятордан тоқ кернеу реттегіші мен щеткалар арқылы ротордың орамасына барады. Ротордың айналасында магнит өрісі пайда болады.

2. Энергияның түрленуі: Стартер іске қосылып, қозғалтқыш жұмыс істей бастағанда, белдікті жетек арқылы ротор айнала бастайды.

3. Тоқтың пайда болуы: Айналмалы ротордың магнит өрісі қозғалмайтын статор орамаларын кесіп өтеді. Нәтижесінде статордың үш фазалы орамасында айнымалы ЭҚК пайда болады.

4. Түзету және реттеу: Бұл айнымалы тоқ диодты көпірге түсіп, тұрақты тоққа айналады. Одан кейін кернеу реттегіші арқылы өтіп, автомобильдің борттық желісіне (аккумуляторға және тұтынушыларға) 14 Вольт шамасында жіберіледі.

5. Өздігінен қоздыру режимі: Қозғалтқыш белгілі бір айналымға жеткенде, генератордың өзі өндірген тоқ роторды магниттеуге жеткілікті болады. Бұл кезде ол аккумулятордан тоқ алуды тоқтатып, өз-өзін қамтамасыз ету режиміне көшеді.

5. Генератордың негізгі ақаулары және олардың белгілері

Генератордың ақауларын үлкен екі топқа бөлуге болады: Электрлік және Механикалық.

5.1. Механикалық ақаулар

Механикалық ақаулар көбінесе бөлшектердің табиғи тозуынан немесе шамадан тыс салмақ түсуден болады.

• Подшипниктердің тозуы: Генератор білігінің алдыңғы немесе артқы подшипнигіндегі майлауыш кеуіп қалса немесе шаң кірсе, олар тозады.

  • Белгісі: Сорғыш астынан шығатын қатты гуіл, ызың немесе сықырлаған дыбыс. Жоғары айналымда дыбыс күшейеді.

• Жетекші белдіктің (ремень) босауы немесе үзілуі: Белдік босап кетсе, ол шкив үстінде сырғанайды (проскальзывание).

  • Белгісі: Көлікті оталдырғанда немесе газ басқанда шығатын ащы шиқылдаған дыбыс, аккумулятор зарядының нашарлауы.

• Контактілі сақиналардың тозуы: Щеткалардың тұрақты үйкелісінен ротордағы мыс сақиналарда ойықтар пайда болады.

5.2. Электрлік ақаулар

Электрлік ақаулар күрделірек және оларды анықтау үшін арнайы құрал (мультиметр) қажет.

• Щеткалардың тозуы: Графит щеткалар уақыт өте келе мүжіліп, қысқарады және серіппе оларды сақинаға қыса алмай қалады.

  • Белгісі: Борттық панельдегі "АКБ суреті" (зарядтау шамы) жанып тұрады немесе жыпылықтайды, фаралардың жарығы бәсеңдейді.

• Кернеу реттегішінің істен шығуы (Реле):

  • Төмен кернеу (Недозаряд): Генератор 13 Вольттан аз кернеу береді. АКБ тез отырып қалады.

  • Жоғары кернеу (Перезаряд): Реттегіш тоқты шектей алмай, бортқа 15-18 Вольт береді.

  • Белгісі: Аккумулятор ішіндегі электролит қайнап, қышқыл иісі шығады, фара шамдары жиі күйеді, борттық компьютер қателіктер (Error) көрсетеді.

• Диодты көпірдің күюі (Диодтардың тесілуі): Көбінесе аккумуляторды «тұйықтағанда» (прикуривание) полярлықты шатастырғаннан немесе генераторға су кіргеннен болады.

  • Белгісі: Генератор өшірулі тұрғанда да аккумулятордың зарядын ұрлайды (тоқ жылыстауы).

• Статор немесе ротор орамаларының үзілуі немесе қысқа тұйықталуы: Фазалық орамалардың сыртындағы лак күйіп кеткенде, сымдар өзара тұйықталады (межвитковое замыкание). Генератор қатты қызып, мүлдем тоқ бермейді.

6. Диагностика және жөндеу әдістері

Генератордың күйін тексеру үшін мультиметр құралын алып, оны Тұрақты кернеуді ($VDC$) өлшеу режиміне қою керек.

1.1. 1-кесте. Электр тізбегі компоненттерінің қызметі

Жөндеудің негізгі кезеңдері:

1. Автомобильден генераторды демонтаждау (алдымен АКБ-ның минус клеммасын ажырату міндетті).

2. Корпусты тазалау және бөлшектеу.

3. Щеткалардың ұзындығын тексеру (егер 5 мм-ден кем болса — ауыстыру).

4. Диодтарды мультиметрдің "диодты тексеру" режимімен бір-бірлеп қоңыраулатып тексеру (диод тоқты тек бір бағытта өткізуі керек).

5. Подшипниктерді айналдырып көру (салдыр, кедір-бұдыр болса — жаңасына престеу).

7. Генератордың қызмет ету мерзімін ұзарту бойынша ұсыныстар (Техникалық күтім)

Генератор ұзақ әрі сенімді жұмыс істеуі үшін келесі ережелерді сақтау қажет:

• Судан қорғаңыз: Қозғалтқышты жоғары қысыммен жуған кезде генераторға су кірмеуін қадағалаңыз немесе оны полиэтиленмен орап қойыңыз. Терең шалшықтардан жылдам өту де диодтардың термиялық соққыдан жарылуына әкелуі мүмкін.

• Белдіктің тартылуын қадағалаңыз: Тым бос белдік тоқ бермейді, ал тым қатты тартылған белдік генератордың подшипниктерін тез қиратады.

• "Прикуривание" кезінде абай болыңыз: Басқа көлікке оталдыруға көмектескенде (+ және -) сымдарын шатастырмаңыз. Полярлықты бұзу диодты көпірді бір секундта күйдіреді.

• Қосымша қуатты құрылғыларды шамадан тыс орнатпаңыз: Өндіруші есептемеген өте қуатты аудиожүйелер мен қосымша жарық шамдары генераторды тұрақты шамадан тыс жүктемеде (перегрузка) жұмыс істеуге мәжбүр етеді, бұл оның өмірін қысқартады.

8. Қорытынды

Автомобиль генераторы — механикалық қозғалысты сымдардағы тоққа айналдыратын бірегей инженерлік туынды. Оның әрбір бөлшегі (ротордың магнит өрісінен бастап реле-реттегіштің микросхемасына дейін) борттық жүйенің тұрақтылығы үшін қызмет етеді. Дәрісте айтылған белгілер мен диагностика әдістерін білу кез келген автомеханикке немесе жүргізушіге жолда қалу қаупінің алдын алуға көмектеседі.

Бақылау сұрақтары:

1. Неліктен автомобильде айнымалы тоқ генераторы қолданылады, ал борттық желі тұрақты тоқпен жұмыс істейді?

2. Кернеу реттегішінің негізгі қызметі қандай және ол істен шықса не болады?

3. Генератордың ішінен шыққан өзіне тән гуіл дыбысы қай бөлшектің ақауын білдіреді?

1.2. Электр тізбектерін оқу және өлшеу аспаптарымен жұмыс

Автомобильдің электрлік сызбаларын талдау, мультиметр мен осциллограф сынды диагностикалық аспаптарды кәсіби қолдану дағдыларын бағалайтын теориялық және практикалық сұрақтар.

Электрлік жүйелерді диагностикалау — автоэлектрик мамандығының негізгі құзыреттілігі. Тізбектерді дұрыс оқу және өлшеу аспаптарын сауатты қолдану — ақаудың себебін жылдам анықтаудың кепілі.

Электр сызбаларын оқу негіздері Электр сызбасы — автомобильдегі энергия ағынының «картасы». Сызбаны дұрыс оқу үшін:

• Шартты белгілер: Диод, резистор, конденсатор, транзистор, реле және масса белгілерін ажырата білу.

• Түс кодтары: Әр өндірушінің стандартын (B+, GND) білу.

• Тізбек құрылымы: Ток көзінен тұтынушыға дейінгі жолды қадағалау.

Өлшеу аспаптарымен жұмыс (Мультиметр)

• Кернеуді өлшеу (V): Параллельді жалғау. Кернеудің түсуін (voltage drop) тексеру арқылы сымдардың тотығуын анықтау.

• Ток күшін өлшеу (A): Тізбектей (последовательно) жалғау.

• Кедергіні өлшеу (Ω): Тізбекті қуат көзінен ажыратып, «прозвонка» режимін қолдану.

Автокөліктің электр жабдықтарын диагностикалау кезінде электр сызбаларын сауатты оқи білу және мультиметрді (тестер) дұрыс қолдану — кәсіби маманның басты дағдысы.

Электр сызбаларын оқу негіздері

Электр сызбасы — автомобильдегі энергия ағынының «картасы». Сызбаны дұрыс оқу үшін келесі элементтерге назар аудару қажет:

Шартты белгілер: Сызбадағы диод, резистор, конденсатор, транзистор, реле және жерлену (масса) белгілерін ажырата білу.

Сымдардың түс коды: Әрбір өндірушінің түстерді белгілеу стандарты болады (мысалы, "B+" – қуат көзі, "GND" – масса).

Тізбек құрылымы: Ток көзінен (АКБ) басталып, тұтынушыға (генератор, стартер) жетіп, кері қайту (масса) жолын логикалық тұрғыда бақылау.

1.12-сурет. Электр тізбектеріндегі компоненттердің шартты белгілері көрсетілген схемасы

Автомобильдің электр жабдықтарын диагностикалау кезінде техникалық сызбаларды оқу маңызды рөл атқарады. 1.2-суретте электр тізбектерін құрайтын негізгі компоненттердің халықаралық стандарттағы шартты белгілері берілген. Сызбаларды оқу кезінде осы белгілерді анықтау маманның жұмысын жеңілдетіп, ақауды табу уақытын қысқартады.

1.2. 1-кесте. Электр тізбегі компоненттерінің қызметі

Студенттің назарына: Электр тізбегін диагностикалау кезінде әрбір компоненттің орналасуы мен оның өзара байланысын түсіну маңызды. Мысалы, диодтың кері қосылуы генератордың заряд бермеуіне немесе сақтандырғыштың (Fuse) жануына әкелуі мүмкін.

1.2.2. Өлшеу аспаптарымен (Мультиметр) жұмыс

Мультиметр — диагностикалық жұмыстардағы негізгі құрал. Оны қолданудың маңызды ережелері:

1. Кернеуді өлшеу (Voltage - V):

Аспапты тұрақты ток (DCV) режиміне қою.

Щуптарды тізбекке параллель қосу. Кернеудің түсуін (voltage drop) тексеру арқылы сымдардың тотығуын немесе кедергінің артқанын анықтауға болады.

1. Ток күшін өлшеу (Amperage - A):

Аспапты амперметр режиміне ауыстыру.

ЕСКЕРТУ: Бұл режимде аспапты тізбекке тек тізбектей (последовательно) қосу керек. Параллель қосу аспапты істен шығарады.

2. Кедергіні өлшеу (Resistance - Ω):

3. Тізбектің қуат көзінен (АКБ) толық ажыратылғанына көз жеткізіңіз.

4. «Прозвонка» (дыбыстық сигнал) режимі сымның тұтастығын (үзілмегенін) тексеруге арналған.

1.2.3. Осциллограф — терең диагностика құралы

Мультиметр статикалық мәндерді көрсетсе, осциллограф токтың уақыт ішіндегі өзгерісін (сигнал пішінін) көрсетеді.

Генератор диагностикасында: Генератордың жұмыс істеп тұрған кезіндегі кернеу тербелісін (пульсация) бақылау арқылы диодтық көпірдің ақауларын, яғни «тістің» жоқтығын немесе бұрмаланғанын анықтауға болады.

4. Қауіпсіздік техникасы

Өлшеу алдында аспаптың өлшеу шегін (диапазонын) күтілетін мәннен жоғары етіп қойыңыз.

Жоғары вольтты жүйелерді (от алдыру жүйесі) өлшегенде ерекше сақтық таныту қажет.

Электрлік диагностиканы ылғал ортада немесе жерге тұйықталмаған қолмен жасауға тыйым салынады.

Студенттерге арналған тапсырма:

1. Неліктен ток күшін өлшегенде амперметрді тізбектей, ал кернеуді өлшегенде параллель жалғайды? Түсіндіріңіз.

2. Тізбекте 14В кернеу бар, бірақ тұтынушы жұмыс істемейді. Мұндай жағдайда аспапты қалай қолданып, ақауды қай жерден іздеу керек?

Қорытынды бақылау тесттері (50 сұрақ)

Бірінші бөлімде оқылған барлық тақырыптарды қамтитын интеграцияланған бақылау сұрақтары. Бұл блок студенттердің алған білімін жинақтауға және кәсіби дайындығын жан-жақты бағалауға арналған.

1. Автомобиль генераторындағы диодты көпіршенің (түзеткіш блок) негізгі қызметі қандай?

А) Кернеуді бір қалыпты ұстап тұру

Б) Тұрақты тоқты айнымалы тоққа айналдыру

С) Айнымалы тоқты тұрақты тоққа айналдыру

Д) Аккумуляторды токтан ажырату

2. Мультиметр құралымен генератор роторының орамын тексергенде, құрылғы шексіздікті (∞) көрсетсе, бұл қандай ақауды білдіреді?

А) Орамда үзілу (обрыв) бар

Б) Орамда қысқа тұйықталу бар

С) Диодтар жанып кеткен

Д) Щеткалар тым тозған

3. Генератордың щеткалары тозған жағдайда автомобильде қандай белгі (симптом) байқалады?

А) Стартер өте жылдам айналады

Б) Қозғалтқыш мүлдем оталмайды

С) Тежегіш жүйесі істен шығады

Д) Бақылау панеліндегі аккумулятор зарядының шамы жанып тұрады немесе жыпылықтайды

4. Автомобильге Техникалық қызмет көрсету (ТҚК-1) кезінде генератор қондырғысында міндетті түрде тексерілетін негізгі параметр:

А) Жетекші белдіктің (ремень) тартылу деңгейі

Б) Ротордың салмағы

С) Диодтардың саны

Д) Корпустың түсі

5. Автомобиль қозғалтқышы жұмыс істеп тұрғанда борттық желідегі кернеудің қалыпты деңгейі қандай болуы керек?

А) 12.0 – 12.6 В

Б) 13.8 – 14.5 В

С) 10.5 – 11.5 В

Д) 15.5 – 16.5 В

6. Генератордың ротор орамына ток беретін элементті атаңыз:

А) Графитті щеткалар мен түйісу сақиналары

Б) Диодтар

С) Статордың пластиналары

Д) Сақтандырғыштар

7. Генератордың статор орамына фазааралық қысқа тұйықталу болғанда қандай белгі пайда болады?

А) Қозғалтқыштың айналымы өздігінен артады

Б) Стартер істен шығады

С) Генератор қатты қызып, ток шығару қуаты күрт төмендейді

Д) Аккумулятордағы электролит деңгейі көтеріледі

8. Кернеу реттегішінің (реле-регулятор) басты міндеті қандай?

А) Айнымалы тоқты үш фазаға бөлу

Б) Қозғалтқыш айналымы өзгергенде генератор кернеуін бір қалыпты деңгейде сақтау

С) Генератор подшипниктерін майлау

Д) Тек қана стартерді токпен қамтамасыз ету

9. Түзеткіш блоктың (диодты көпіршенің) диодтарын тексеру үшін мультиметр қандай режимге қойылады?

А) Вольтметр (ACV) режиміне

Б) Омметр немесе диодты тексеру (дыбыстық) режиміне

С) Амперметр режиміне

Д) Ваттметр режиміне

10. Генератор белдігі (ремень) тым бос тартылған жағдайда не болады?

А) Белдік тайғанап (буксование), генератор толық ток бермейді

Б) Генератор подшипнигі сынып кетеді

С) Борттық желіде кернеу күрт көтеріліп кетеді

Д) Қозғалтқыш майы ағып кетеді

11. Автомобиль генераторы қандай энергияны электр энергиясына айналдырады?

А) Химиялық энергияны

Б) Жылу энергиясын

С) Механикалық энергияны

Д) Ядролық энергияны

12. Генератор корпусының (статордың болат өзекшесінің) негізгі қызметі қандай?

А) Тоқты тек бір бағытта өткізу

Б) Магнит ағынын өткізу және орамдарды бекіту

С) Кернеуді жоғарылату

Д) Toк күшін реттеу

13. Қозғалтқыш сөніп тұрған кезде автомобильдің борттық желісін қандай құрылғы токпен қамтамасыз етеді?

А) Аккумулятор батареясы

Б) Генератор

С) Конденсатор

Д) Стартер

14. Диодты тексеру кезінде мультиметр екі бағытта да кедергіні «0» (нөл) деп көрсетсе, бұл диодтың қандай ақауын білдіреді?

А) Диод үзілген (обрыв)

Б) Диод жұмысқа жарамды

С) Диод толықтай күйіп, жоқ болып кеткен

Д) Диод тесілген (қысқа тұйықталу болған)

15. Төмендегілердің қайсысы генератордың механикалық ақауына жатады?

А) Кернеу реттегішінің күйіп кетуі

Б) Диодтың істен шығуы

С) Ротор подшипниктерінің (мойынтіректерінің) тозуы және кептелуі

Д) Статор орамының үзілуі

16. Генератор подшипнигі тозған кезде қандай сыртқы белгі пайда болады?

А) Қозғалтқыш бөлігінен қатты гуіл немесе шиқылдаған дыбыс шығады

Б) Борттық желіде ток мүлдем жоғалады

С) Фаралардың шамы күйіп кетеді

Д) Аккумулятор жарылып кетеді

17. Генератор жұмыс істеп тұрғанда аккумулятордың клеммасын ажырату (снятие клеммы) неге әкеп соғуы мүмкін?

А) Ештеңе болмайды, бұл қауіпсіз әдіс

Б) Қозғалтқыштың қуаты артады

С) Кернеудің күрт секіруінен (скачок) автомобильдің электронды басқару блогы (ЭБУ) күйіп кетуі мүмкін

Д) Генератордың айналу жылдамдығы төмендейді

18. Осциллограф құралымен генератордың шығыс тогын тексергенде синусоида толқынының бірі үзіліп тұрса, бұл нені білдіреді?

А) Белдіктің бос екенін

Б) Диодтардың бірінің істен шыққанын

С) Кернеу реттегішінің дұрыстығын

Д) Аккумулятордың сульфатацияға ұшырағанын

19. ТҚК (Техникалық қызмет көрсету) кезінде генератордың түйісу сақиналарында күйік немесе сызат табылса, қандай жөндеу жұмысы жүргізіледі?

А) Сақиналарды маймен сылайды

Б) Генераторды бірден қоқысқа тастайды

С) Сақиналарды сыммен орап тастайды

Д) Сақиналарды ұсақ зұмпара қағазымен тазалап, тегістейді немесе токарь станогында жонады

20. Қазіргі заманғы автомобиль генераторлары қандай ток түрін өндіреді (түзеткіш блокқа дейін)?

А) Айнымалы үш фазалы ток

Б) Тұрақты ток

С) Импульстік бір фазалы ток

Д) Жоғары жиілікті тұрақты ток

21. Генератордың қоздыру орамы (обмотка возбуждения) қай жерде орналасқан?

А) Статорда

Б) Түзеткіш блокта

С) Роторда

Д) Кернеу реттегішінде

22. Генераторды ТҚК-2 кезінде стендте тексергенде қандай негізгі сипаттамалар алынады?

А) Генератордың салмағы мен көлемі

Б) Ток күшінің айналу жиілігіне тәуелділік сипаттамасы (ток-скоростная характеристика)

С) Корпустың температурасының төмендеу көрсеткіші

Д) Белдіктің созылу коэффициенті

23. Ротор орамының корпусқа тұйықталуын тексеру үшін мультиметрдің бір клеммасын түйісу сақинасына, ал екінші клеммасын қайда қосады?

А) Ротордың темір өзегіне (валға/корпусқа)

Б) Екінші түйісу сақинасына

С) Диодты көпіршеге

Д) Статор орамына

24. Генератордың жетекші белдігінің (ремень) тартылуы қандай құралмен немесе әдіспен тексеріледі?

А) Бақылау лампасымен

Б) Мультиметрмен

С) Динамометрлік сызғышпен (белдіктің ортасынан басқандағы майысу өлшемі арқылы, әдетте 8–10 мм)

Д) Осциллографпен

25. Генератор щеткаларының түйісу сақиналарына қысым түсіретін элемент:

А) Сақтандырғыш

Б) Бекіткіш бұрандалар

С) Кернеу реттегіші

Д) Арнайы серіппелер (пружины)

26. Заманауи автомобильдерде генератордың жұмысын бақылайтын лампа сөніп, бірақ заряд дұрыс жүрмесе, диагностиканы неден бастаған жөн?

А) Генератордың «B+» қуат терминалындағы кернеуді өлшеуден

Б) Фараларды ауыстырудан

С) Қозғалтқыш майын тексеруден

Д) Дөңгелек қысымын өлшеуден

27. Генератордың корпусындағы желдеткіш қалақшалардың (крыльчатка) басты қызметі:

А) Автомобильдің жылдамдығын арттыру

Б) Орамдар мен диодты көпіршені салқындату

С) Қозғалтқышқа ауа айдау

Д) Шуды басу

28. Статор орамындағы «жұлдызша» (звезда) тәсілімен қосудың ерекшелігі қандай?

А) Жоғары ток күшін береді

Б) Төменгі айналымдарда жоғары кернеу алуға мүмкіндік береді

С) Диодтардың санын азайтады

Д) Генератордың механикалық тозуын болдырмайды

29. Кернеу реттегіші ішінара бұзылып, борттық желіге 16-18 Вольт ток берсе, аккумуляторда қандай процесс жүреді?

А) Электролит «қайнап», аккумулятордың пластиналары бұзылады (осыпание)

Б) Сульфатация күшейеді

С) Аккумулятор заряды мүлдем таусылады

Д) Ештеңе өзгермейді

30. Генераторды құрастыру кезінде артқы және алдыңғы қақпақтардың бұрандаларын қалай тартқан заңды әрі сауатты болып саналады?

А) Тек бір жағын қатты тартып бекіту

Б) Балғамен ұрып бекіту

С) Динамометрлі кілтпен, айқастыру (крест-накрест) әдісімен біркелкі тарту

Д) Бұрандаларды қолмен ғана бұрап қою

31. Автомобильге Күнделікті техникалық қызмет көрсету (КҚК) кезінде міндетті түрде орындалатын жұмыс түрі қандай?

А) Қозғалтқышты күрделі жөндеуден өткізу

Б) Генератордың диодтарын мультиметрмен өлшеу

С) Доңғалақтардың развал-схождение параметрлерін реттеу

Д) Автомобильдің сыртқы келбетін, рульдік басқару мен тежегіш жүйесінің жұмысын, сұйықтықтар деңгейін визуалды тексеру

32. ТҚК-1 (Бірінші техникалық қызмет көрсету) жұмыстарының негізгі мақсаты не болып табылады?

А) Бекіту, тазалау, майлау және бақылау-реттеу жұмыстарын жүргізу арқылы ақаулардың алдын алу

Б) Тозған бөлшектерді толықтай жаңасына ауыстыру

С) Автомобильдің сыртын бояу

Д) Аккумулятор батареясын кәдеге жарату (утилизация)

33. ТҚК-2 (Екінші техникалық қызмет көрсету) мерзімі әдетте қалай белгіленеді?

А) Жүргізушінің қалауы бойынша кез келген уақытта

Б) Автомобильдің жүріп өткен жолына (пробег) немесе пайдалану уақытына байланысты

С) Тек қыс айларында ғана

Д) Жанармай таусылған сайын

34. Маусымдық техникалық қызмет көрсету (МҚК) жылына неше рет және қашан өткізіледі?

А) Жылына 2 рет, көктемгі және күзгі кезеңде (автомобильді қысқы/жазғы пайдалануға дайындау)

Б) Жылына 4 рет, әр жыл мезгілі ауысқанда

С) 3 жылда 1 рет

Д) Тек qозғалтқыш қатты қызып кеткенде

35. Іштен жану қозғалтқышындағы май сүзгісін (масляный фильтр) әдетте қашан ауыстырады?

А) Екі жылда бір рет

Б) ТҚК-1 кезінде teк тазалап, қайта қояды

С) Қозғалтқыш майын әр ауыстырған сайын міндетті түрде бірге ауыстырылады

Д) Тек сүзгі жарылып кеткенде

36. Қозғалтқыштың салқындату жүйесіндегі антифриз сұйықтығының деңгейін қай жерден тексереді?

А) Кеңейткіш бактан (расширительный бачок) және радиатордан

Б) Картердің түбінен

С) Тежегіш цилиндрінен

Д) Реле-реттегіштің корпусынан

37. Тежегіш сұйықтығының (тормозная жидкость) түсі күрт қарайып, құрамында бөгде қоспалар пайда болса, қандай шара қолданылады?

А) Үстіне жаңа сұйықтық құя салады

Б) Сұйықтықты сумен араластырады

С) Ештеңе істеудің қажеті жоқ

Д) Жүйедегі ескі сұйықтықты толық ағызып, жүйені жуып, жаңа сұйықтық құйып, ауасын шығарады

38. Шынжырлы немесе белдікті ГРМ (газораспределительный механизм) жетегі үзіліп кеткен жағдайда қозғалтқышта қандай ауыр ақау орын алады?

А) Генератор ток бермей қояды

Б) Поршеньдер мен клапандар бір-біріне соғылып, клапандар майысады, қозғалтқыш істен шығады

С) Карбюратор жарылады

Д) Сөндіргіштен (глушитель) ақ түтін шығады

39. Автомобиль доңғалақтарындағы ауа қысымы қалыпты деңгейден тым төмен (жартылай отырған) болса, бұл қандай зардапқа әкеледі?

А) Жанармай шығыны азаяды

Б) Шинаның тек ортасы ғана тозады

С) Шинаның шеткі бөліктері тез тозады, басқару қиындайды және жанармай шығыны артады

Д) Автомобильдің жүрісі жылдамдайды

40. Доңғалақтарды теңгерімдеу (балансировка колес) жұмысы не үшін қажет?

А) Жоғары жылдамдықта рульдің және шассидің дірілдеуін (вибрация) болдырмау, подшипниктерді сақтау үшін

Б) Протектордың суретін жаңарту үшін

С) Шинаның қысымын реттеу үшін

Д) Тежегіш қалыптарын (колодка) суыту үшін

41. Автомобильдің ілінісу жүйесі (сцепление) «тайғанаған» (буксует) жағдайда қандай белгі байқалады?

А) Рульді бұру қиындайды

Б) Газды басқанда қозғалтқыш айналымы (оборот) артады, бірақ көлік жылдамдық алмайды

С) Тежегіш педалі бос тұрып қалады

Д) Генератордан ызыңдаған дыбыс шығады

42. Кардан білігінің (карданный вал) крестовинасы тозған кезде қандай белгі пайда болады?

А) Борттық компьютер істен шығады

Б) Көлікті орнынан қозғағанда және берілісті ауыстырғанда астынан металл соққысы (тықыл) естіледі

С) Фаралар жыпылықтайды

Д) Антифриз аға бастайды

43. Көліктің артқы немесе алдыңғы ступица подшипнигі істен шыға бастағанын қандай сыртқы белгі арқылы білуге болады?

А) Тежеген кезде көлік шетке тартып кетеді

Б) Жанармай багында қысым артады

С) Көлік бірден тоқтап қалады

Д) Көлік жүріп келе жатқанда жылдамдық артқан сайын гуілдеген (самолет дыбысындай) шу күшейеді

44. Амперметр құралы автомобильдің электр тізбегіне қалай қосылады?

А) Тізбекке тізбектей (последовательно) үзіп қосылады

Б) Тізбекке параллельді түрде

С) Тек аккумулятордың сыртынан жапсырылады

Д) Кез келген заңдылықпен қосыла береді

45. Аккумулятор батареясының бетіндегі шаң мен электролит қалдықтарын қандай ерітіндімен тазалаған заңды әрі қауіпсіз болып саналады?

А) Тұз қышқылымен

Б) Мүсәтір спиртімен немесе ас содасының (натрий бикарбонаты) суланған ерітіндісімен (қышқылды бейтараптандыру үшін)

С) Бензинмен немесе керосинмен

Д) Жай ғана құрғақ шүберекпен ысқылау жеткілікті

46. Шеберханада автомобильді екі тіреуішті көтергішпен (подъемник) көтермес бұрын қандай қауіпсіздік шарасын орындау міндетті?

А) Көліктің терезелерін ашу

Б) Бақты жанармайдан босату

С) Көтергіш табандарын (лапы) көліктің арнайы күшейтілген жерлеріне (домкратные ребра) дұрыс орнату және бекіткіш құлыптарды тексеру

Д) Көліктің магнитоласын өшіру

47. Шеберхана ішінде қозғалтқышты оталдырып, реттеу жұмыстарын жүргізен кезде қандай міндетті қауіпсіздік құрылғысы қолданылуы тиіс?

А) Өрт сөндіргішті қолға ұстап тұру

Б) Пайдаланылған газды сыртқа шығару шлангісін (газоотвод) сөндіргіш құбырға (глушитель) кигізу

С) Көліктің астына құм себу

Д) Барлық есіктерді тарс жауып қою

48. Автомобильдің электр сымдарынан күйік ісі шығып, түтін байқалған жағдайда бірінші кезекте қандай іс-әрекет жасалуы керек?

А) Тез арада қозғалтқышты өшіріп, аккумулятордың «минус» (-) клеммасын ажырату

Б) Сөндіргішке су шашу

С) Көлікті жылдам айдап, желмен суыту

Д) Сақтандырғыштарды бір-бірлеп суыра бастау

49. Жанар-жағармай материалдары (ЖЖМ) сақталатын бөлмеде өрт туындаған жағдайда оны немен сөндіруге мүлдем болмайды?

А) Көбікті өрт сөндіргішпен

Б) Құрғақ құммен

С) Сумен (себебі май мен бензин судың бетіне шығып, өрт аймағы одан әрі кеңейеді)

Д) Асбест матасымен (кошма)

50. Слесарлық құралдармен жұмыс істеу кезінде балғаның сабына қойылатын басты техникалық талап қандай?

А) Сабы сапалы ағаштан (шаған, үйеңкі) жасалып, жарықшақсыз болуы және сына (клин) қағылып, берік бекітілуі тиіс

Б) Сабы металдан жасалып, беті жылтыр болуы керек

С) Сабы өте ұзын (1 метрден астам) болуы керек

Д) Сабын тек изолентамен орап қою жеткілікті

ДҰРЫС ЖАУАПТАР КІЛТІ

2-БӨЛІМ. ГЕНЕРАТОРДЫ ЖӨНДЕУ ЖӘНЕ ДИАГНОСТИКАЛАУ

2.1. Генератор бөлшектерінің ақауларын анықтау (дефектациялау) және диагностикалаудың кеңейтілген әдістемесі

Автокөлікке техникалық қызмет көрсету және жөндеу саласында дефектациялау (немесе ақауларды анықтау) — бұл ең жауапты әрі шешім қабылдайтын кезең. Студенттер жиі жіберетін қателік: генераторды шашып, ішіндегі шаңын сүртіп, қайта жинап қою. Бұл жөндеу емес. Шын мәнінде, генераторды бөлшектегеннен кейін оның ішіндегі әрбір бөлшектің физикалық тозуын, электрлік кедергісін және механикалық бүтіндігін тексеру қажет.

Қарапайым тілмен айтқанда, дефектациялау дегеніміз — бөлшекті зауыттан жаңа шыққандағы өлшемдерімен салыстырып, оның «денсаулығын» тексеру. Тексеру қорытындысы бойынша студент немесе техник-механик мына үш шешімнің бірін қабылдауы тиіс:

1. Бөлшекті жарамды деп тану (тазалап, орнына қайта қою).

2. Бөлшекті қалпына келтіру немесе жөндеу (мысалы, токарлық станокта жону, дәнекерлеу).

3. Бөлшекті жарамсыз деп тану (лақтырып, жаңасына ауыстыру).

Төменде генератордың негізгі тораптарын диагностикалаудың, өлшеудің және ақауын табудың егжей-тегжейлі, қарапайым деңгейдегі әдістемесі берілген.

1. Ротор және коллекторлық (мыс) сақиналарды диагностикалау

Ротор — генератордың ішінде айналып тұратын, автокөлікте магнит өрісін тудыратын ең негізгі қозғалмалы бөлшек. Ротордың артқы ұшында екі дана мыс сақина орналасқан, оларды біз коллекторлық сақиналар деп атаймыз. Осы сақиналарға щеткалар тіреліп тұрады және ротордың ішіндегі орамға (обмоткаға) ток жеткізеді.

А) Көзбен көріп бағалау (Органолептикалық әдіс)

Ең алдымен роторды қолға алып, жарыққа тосып қарау керек.

• Қалыпты күйі: Мыс сақиналардың беті тегіс, таза, ашық қоңыр немесе мыс түсті жалтырап тұруы керек.

• Ақау белгілері: Сақиналардың бетінде қап-қара күйік іздері (көмірлену), майдың немесе кірдің қабаты, сондай-ақ щеткалар қажап тастаған терең сайлар (ойықтар) болмауы тиіс. Егер беті бұдыр болса, жоғары айналымда щеткалар секіріп, ұшқын шығарады. Бұл көліктің электроникасына зиян келтіріп, шығыс кернеуді құбылтады.

Б) Құралмен дәл өлшеу және техникалық шешім

Егер көзбен қарағанда сақина бетінде қажалу немесе сопақшалық (эллипстік) байқалса, біз микрометрді немесе штангенциркульді қолданамыз.

• Өлшеу процесі: Сақинаның диаметрін бірнеше нүктеден өлшеп аламыз.

• Техникалық норма: Егер сақинаның тозу деңгейі зауыттық параметрден 0,5 мм-ден аспаса, бұл бөлшекті құтқаруға болады. Ол үшін роторды токарлық білдекке (станокқа) орнатып, мыс сақинаның бетін өте жұқа етіп жонып, тегістейді, содан кейін майда егеуқұммен (наждачка) жылтыратады.

• Критикалық шек: Егер тозу 0,5 мм-ден асып кетсе немесе мыс қабаты мүлдем жұқарып, астындағы пластик негізі көрініп қалса — сақиналарды жонуға болмайды. Шешім: Сақиналар блогын біліктен суырып алып, жаңасын престеп орнату немесе роторды толық ауыстыру.

2. Статордың механикалық және геометриялық күйін тексеру

Статор — бұл генератордың сыртында қозғалмай тұратын, ішінде қалың мыс сымдар оралған темір өзекше (сердечник). Оның міндеті — ротор айналғанда электр тогын тудыру.

А) Статордың темір корпусын (пакетін) тексеру

Статор бір-біріне тығыз қысылған арнайы электротехникалық болат пластиналардан тұрады.

• Ақау белгілері: Пластиналардың арасы сөгіліп, босамауы керек. Егер статордың ішкі бетінде қажалу іздері, жалтырап қалған жерлер немесе терең қырылған іздер болса — бұл өте қауіпті белгі. Бұл дегеніміз — подшипник тозғандықтан, айналып тұрған ротор статордың қабырғасына тиіп, үйкелген (задевание ротора за статор).

• Шешім: Егер үйкелу іздері жеңіл болса, пластиналардың майысқан жерлерін түзетіп, тазалау керек. Егер болат пластиналар бір-бірінен ажырап, геометриясы бұзылса — статор жарамсыз деп танылады.

Б) Коррозия (тотығу) мен қызуды анықтау

Көбінесе қыс мезгілінде жолға себілетін тұз бен су генератордың ішіне кіріп, статордың темір бөлшектерін тот бастырады.

• Тот өсе келе мыс орамдардың оқшаулағыш лагын (изоляциясын) қысып, жарып жібереді. Сондай-ақ, егер статор орамы қатты қызып кетсе, оның сыртынд1ғы лак күйіп, қара қоңыр түске боялады және өзіне тән күйік иісі шығады.

• Шешім: Тотты сым қылшақпен тазалап, бетіне арнайы ыстыққа төзімді лак жағу керек. Күйіп кеткен, қарайған статорды тек қайта орау (перемотка) немесе жаңасына ауыстыру арқылы жөндеуге болады.

3. Түзеткіш блокты (диодтық көпірді) лабораториялық тексеру

Генератор өндіретін ток — айнымалы (AC). Ал автокөліктің аккумуляторы мен шамдары тек тұрақты токпен (DC) жұмыс істейді. Диодтық блоктың міндеті — осы айнымалы токты тұрақты токқа айналдыру. Диод дегеніміз — токты тек бір бағытқа ғана өткізетін, ал кері бағытта бекітіп тастайтын электронды «клапан». Түзеткіш блокта әдетте 6 немесе 8 негізгі диод болады (оң және теріс диодтар).

А) Мультиметрмен тексеру алгоритмі

Диодтарды тексеру үшін бізге цифрлық мультиметр қажет.

1. Мультиметрдің дөңгелек ауыстырып-қосқышын «Диодты тексеру» режиміне қоямыз (бетінде кішкентай стрелка және дыбыс белгісі болады).

2. Мультиметрдің қызыл сымын (плюс) диодтың бір ұшына, қара сымын (минус) екінші ұшына тигіземіз. Бұл — тура бағытта тексеру. Жарамды диод болса, мультиметр экранында 400 - 700 мВ (милливольт) аралығында сандар шығуы тиіс. Бұл — диодтың токты ашқандағы кернеуінің төмендеуі.

3. Енді мультиметрдің сымдарын керісінше ауыстырып тигіземіз (қызылдың орнына қара, қараның орнына қызыл). Бұл — кері бағытта тексеру. Жарамды диод токты кері өткізбеуі керек, сондықтан экранда «OL» немесе «1» (шексіздік) деген белгі тұруы тиіс.

Б) Ақау түрлері және қорытынды

Тексеру кезінде екі түрлі үлкен ақау шығуы мүмкін:

• Диодтың тесілуі (Пробой): Мультиметрді екі бағытта да тигізгенде экранда 0 Ом көрсетіп, құрылғы тоқтаусыз «пи-и-ип» деп дыбыс шығарады. Бұл — диод істен шығып, қарапайым сымға айналып кеткен деген сөз. Ондай кезде машина сөніп тұрса да, аккумулятордың тогы осы күйген диод арқылы генератор корпусына ағып, таңертең АКБ мүлдем отырып (өліп) қалады.

• Диодтың үзілуі (Обрыв): Мультиметрді екі бағытта да тигізгенде экранда ештеңе өзгермейді («OL» тұра береді). Тұйықталу да, ток өткізу де жоқ. Бұл кезде генератордың қуаты бірден 30%-ға төмендеп кетеді, шамдар жыпылықтайды, жүктеме бергенде (печка, фара қосқанда) зарядка жетпей қалады.

• Шешім: Диодтық блокты толықтай жаңасына ауыстыру — ең сенімді және қауіпсіз шешім.

4. Қылшақтар (щеткалар) торабы мен кернеу реттегішті дефектациялау

Қылшақтар (щеткалар) — бұл графиттен (көмірден) жасалған, серіппе арқылы ротордың мыс сақиналарына тығыз тіреліп тұратын бөлшектер. Ал кернеу реттегіш (халық тілінде «шоколадка») — бұл машинаның моторы қаншалықты қатты немесе ақырын айналса да, генератордан шығатын токты бір қалыпты (13,8 – 14,5 Вольт аралығында) сақтап тұратын электронды блок. Қазіргі көліктерде бұл екеуі бір корпусқа біріктірілген.

А) Щеткалардың тозуын өлшеу

• Тексеру әдісі: Щеткаларды қолмен басып көру керек. Олар өз ұяшығының ішінде қысылып қалмай, ішіндегі серіппенің көмегімен алға-артқа өте жеңіл серпіліп (ойнап) тұруы тиіс. Егер ішіне шаң-тозаң кіріп, кептеліп қалса, олар сақинаға тимей қалады.

• Өлшеу құралы: Шағын сызғышты немесе штангенциркульді алып, щетканың сыртқа шығып тұрған жұмысшы бөлігінің ұзындығын өлшейміз.

• Техникалық норма: Жаңа щетканың ұзындығы шамамен 10 – 12 мм болады. Егер тоза келе оның ұзындығы 5 мм-ден қысқарып кетсе (критикалық шек), серіппенің күші оны мыс сақинаға итеріп жеткізе алмайды. Нәтижесінде көлікте зарядка бірде бар, бірде жоқ болып, капотттан иіс шығып немесе прибордағы «аккумулятор» белгісі жыпылықтай бастайды.

• Шешім: Щетка тозған болса, бұл блокты толығымен жаңасына ауыстырамыз.

Б) Кернеу реттегішті тексеру (№9 тапсырмаға түсіндірме)

Реттегішті тексеру үшін бізге реттелетін тұрақты ток көзі (блок питания) және 12 В кішкентай бақылау шамы керек.

• Шамды щеткалардың ұштарына қосамыз.

• Блок питаниядан 12 Вольт ток бергенде — шам жарқырап жануы тиіс (бұл генератордың жұмысқа дайындығын білдіреді).

• Кернеуді біртіндеп көтеріп, 14,7 – 15 Вольтқа жеткізгенде — шам бірден сөнуі тиіс. Бұл дегеніміз — реле артық кернеуден электроника күйіп кетпеуі үшін токты уақытында кесіп тастады, яғни реле жарамды.

• Егер кернеуді 16 Вольтқа көтерсек де шам жанып тұра берсе, немесе 12 Вольтта мүлдем жанбай қойса — реле күйген. Шешім: ауыстыру.

5. Мойынтіректердің (подшипниктердің) механикалық диагностикасы

Генератордың корпусында (алдыңғы және артқы қақпақтарда) екі дана подшипник орналасқан. Олар ротор білігінің минутына 10 – 15 мың айналымға дейінгі өте жоғары жылдамдықта ешбір кедергісіз, жеңіл әрі дыбыссыз айналуын қамтамасыз етеді. Мойынтіректердің бұзылуы — генераторда ең жиі кездесетін механикалық ақау.

А) Диагностикалау әдістері (Қолмен және құлақпен тексеру)

Подшипникті тексеру үшін ешқандай күрделі электронды құрал керек емес, мұнда техник маманның сезімталдығы маңызды.

1. Люфтті (бос ойнауды) тексеру: Подшипниктің ішкі сақинасын саусақпен ұстап тұрып, сыртқы корпусын жан-жаққа шайқап көреміз. Жарамды подшипникте ешқандай радиалды немесе осьтік шайқалу (люфт) сезілмеуі керек. Егер айқын селкілдеу болса — ішіндегі шариктер мен олардың жолдары мүжілген.

2. Айналу сипатын тексеру: Подшипникті құлаққа жақындатып, қолмен қатты айналдырып көреміз. Ол мүлдем дыбыссыз, майдай жұмсақ әрі біркелкі айналуы тиіс. Егер айналу кезінде ішінен «сыртыл», «сықыр», «құм секілді сылдыр» естілсе немесе білік бір жерге келгенде тұтығып, ауыр айналса — бұл оның ішіндегі зауыттық майдың кеуіп кеткенін, шариктердің зақымдалғанын білдіреді.

Б) Ақаудың салдары және жөндеу технологиясы

Егер студент тозып тұрған подшипникті байқамай, генераторды сол күйі жинап көлікке қойса, мынадай салдарға әкеледі:

• Капоттың астынан ащы ұлу, гүрілдеген немесе ысқырық дыбыс шығады.

• Жоғары айналымда подшипник қызып, ішіндегі шариктер кептеліп қалады (заклинивание). Бұл кезде айналып тұрған ротор кілт тоқтайды да, оны айналдырып тұрған ремень (белдік) үзіліп кетеді. Тіпті ротордың екпінінен статор қирап, генератор өртеніп кетуі мүмкін.

• Жөндеу шешімі: Ешқандай май құю көмектеспейді. Арнайы тартқыш құралмен (съемник) ескі подшипникті қақпақтан абайлап суырып алып, орнына дәл сондай өлшемді жаңа подшипникті престің немесе бағыттаушы втулканың көмегімен біркелкі престеп орнату қажет. Балғамен тікелей соғуға мүлдем болмайды!

2.2. Генератор бөлшектерін дефектациялау әдістемесі және практикалық тапсырмаларды орындау алгоритмі

Генераторды бөлшектегеннен кейінгі ең маңызды кезең — дефектациялау (ақауларды анықтау) болып табылады. Оның мақсаты — бөлшектерді жай ғана көзбен көру емес, арнайы құралдармен өлшеп, зауыттық нормалармен салыстыру. Осы салыстыру арқылы студент бөлшекті «әрі қарай қалдыру», «жөндеу» немесе «жаңасына ауыстыру» туралы дербес техникалық шешім қабылдайды.

1. Дайындық кезеңі және қауіпсіздік техникасы (қт)

• Электрлік қауіпсіздік: Көлікте жұмыс істемес бұрын аккумулятордың теріс (-) клеммасын міндетті түрде ажыратыңыз.

• Тазалық: Генератор корпусын сыртқы ластан, майдан және шаңнан тазартыңыз (сығылған ауа үрлегіш немесе арнайы еріткіш сұйықтықтар қолданылады).

• Жұмыс орны: Ұсақ бөлшектер мен болттарды жоғалтпау үшін арнайы магнитті науаны (контейнерді) қолданыңыз. Барлық элементтерді шешу ретімен тізіп қою жинақтау кезінде қателіктерді азайтады

2.1-кесте. Генераторды бөлшектеу процесі мен реттілігі

3. Генераторды жинақтау алгоритмі

1. Тазалау және тексеру: Барлық ішкі бөлшектерді арнайы тазалағыш сұйықтықпен шайып, кептіріңіз. Мойынтіректердің (подшипник) айналуын қолмен тексеріңіз; егер сықыр немесе тұтығу болса, міндетті түрде жаңасына ауыстырыңыз.

2. Роторды орнату: Роторды статордың ішіне саларда щеткаларды сынып кетпеуі үшін арнайы тесік арқылы фиксатормен (жіп, қыстырғыш немесе жіңішке сыммен) басып тұрып бекітіңіз. Ротор орнына түскен соң фиксаторды суырып алыңыз.

3. Бұрандаларды тарту: Корпус болттарын «крест-крест» жүйесімен, яғни қарама-қарсы бағытта кезекпен біркелкі тартыңыз. Бұл қақпақтардың қисайып кетуінен қорғайды.

4. Қорытынды тексеру: Жинақталған генератордың шкивін қолмен айналдырып көріңіз. Ротор ешқандай кедергісіз, дыбыссыз және жеңіл айналуы керек.

Студенттерге арналған бақылау сұрақтары:

1. Техникалық сұрақ: Неліктен генераторды ажыратпас бұрын корпустың екі бөлігін маркермен белгілеп алу қажет? Олай істемесе жинау кезінде қандай қиындық туады?

2. Еңбек қауіпсіздігі: Роторды статорға салғанда щеткаларды (қылшақтарды) неліктен арнайы сыммен немесе қыстырғышпен қысып фиксациялау керек?

3. Практикалық сұрақ: Генератор корпусының болттарын қатайту кезінде динамометрлік кілтті пайдалану не үшін маңызды?

ІV. Бөлшектерді дефектациялау (ақауын анықтау) әдістемесі

1. Ротор және коллекторлық сақиналар

Ротор — генератордың магнит өрісін тудыратын «жүрегі».

• Техникалық талап: Сақиналардың бетінде қарайған күйік іздері мен терең сайлар болмауы керек. Беті бұдыр болса, щеткалармен жанасу нашарлап, ұшқын шығады және ток тұрақсыз болады.

• Студентке тапсырма: Микрометрмен немесе штангенциркульмен сақинаның диаметрін өлшеңіз. Егер ол зауыттық параметрден 0,5 мм-ден астам тозған болса, оны токарлық білдекте жонып тегістеу керек. Сақина тым жұқарып кетсе (критикалық шек), сақиналар блогы толық ауыстырылады.

2. Түзеткіш блок (Диодтық көпір)

Диодтар генератор шығаратын айнымалы токты автокөлікке қажетті тұрақты токқа айналдырады.

• Техникалық талап: Диод электр тоғын тек бір бағытта ғана өткізуі керек (бір жақты клапан принципі).

• Студентке тапсырма: Мультиметрді диод тексеру режиміне қойып, әр диодты екі бағытта тексеріңіз. Егер мультиметр екі бағытта да дыбыстық белгі («писк») берсе, диод «тесілген» (пробой). Бұл — көлік тұрақта тұрғанда аккумулятордың өздігінен отырып қалуының басты себебі. Шешім: Түзеткіш блокты толықтай ауыстыру.

3. Қылшақтар (Щеткалар) торабы

• Техникалық талап: Щеткалар мыс сақиналарға ішкі серіппе арқылы белгілі бір күшпен тығыз басылып тұруы тиіс.

• Студентке тапсырма: Щетканың ұзындығын сызғышпен немесе штангенциркульмен өлшеңіз. Нормативті ұзындығы — 8-10 мм. Егер тозу нәтижесінде ұзындығы 5 мм-ден аз болса, серіппе оны сақинаға жеткізе алмайды. Бұл зарядтаудың «өшіп-жанып» құбылуына (мерцание) әкеледі. Шешім: Щеткаларды реле-реттегішімен бірге ауыстыру.

4. Мойынтіректер (Подшипниктер)

• Техникалық талап: Механикалық кедергісіз, майдай жұмсақ және тыныш айналу.

• Студентке тапсырма: Подшипникті қолмен айналдырып, жан-жаққа сілкіп көріңіз. Егер «сықырлаған», «құм секілді сылдырлаған» дыбыс естілсе немесе білікте «люфт» (бос ойнау) болса, мойынтіректі міндетті түрде ауыстырыңыз. Тозған подшипник кептеліп қалса (заклинивание), ротор статорға соғылып, генераторды толықтай жарамсыз етеді.

Студентке арналған практикалық тапсырма: "Дефектациялық карта"

Студенттер жөндеу жұмысына рұқсат алу үшін төмендегі диагностикалық кестені нақты өлшемдерді енгізе отырып толтыруы тиіс.

2.2-кесте. Генератор тораптарын дефектовкалау картасы

Практикалық тапсырмаларды орындауға нұсқаулық

Құрметті студент! Жоғарыда қарастырылған генераторды бөлшектеу алгоритмі мен дефектациялау әдістемесі — бұл сіздің болашақ кәсіби қызметіңіздің негізі. Ендігі кезеңде сіз алған теориялық біліміңізді іс жүзінде қолдануыңыз керек.

Төменде берілген №1–№10 практикалық тапсырмаларды орындау барысында сіз нақты генератор бөлшектерімен жұмыс істейсіз. Әрбір кестені толтыру кезінде мына ережелерді қатаң сақтаңыз:

1. Дәлдік: Өлшеу құралдарының (микрометр, штангенциркуль, мультиметр) көрсеткіштерін миллиметр (мм) және Ом (Ом) бірліктерімен нақты жазыңыз.

2. Салыстыру: Алынған нәтижелерді зауыттық нормативті көрсеткіштермен міндетті түрде салыстырыңыз.

3. Негіздеме: «Техникалық шешім» бағанында бөлшекті неліктен ауыстыру немесе жөндеу керек екенін қысқаша инженерлік тілмен негіздеңіз.

Есіңізде болсын: Дұрыс қойылған диагноз — сапалы жөндеу жұмысының кепілі! Тапсырмаларды орындауға көшіңіз.

Әр бөлімнің (блоктың) арасына жазылатын шағын түсіндірмелер:

Кестелерді рет-ретімен қойғанда, олардың да арасына мынадай шағын тақырыпшалар мен нұсқаулар жазсаңыз, кітап өте жүйелі көрінеді:

І. Механикалық диагностика блогының алдына:

«Бұл блокта генератордың сыртқы корпусы мен айналмалы механикалық бөліктерінің зақымдануын тексересіз. Механикалық ақаулар көбіне бөгде шу мен дірілге (вибрация) себепші болады.» (Осыдан кейін №1, №2, №3 тапсырмалар жүреді)

ІІ. Электрлік параметрлерді тексеру блогының алдына:

«Механикалық бүтіндікті тексергеннен кейін, генератордың электр тогын өндіру және өткізу қабілетін анықтау қажет. Төмендегі тапсырмаларда мультиметр көмегімен орамдардың үзілуін немесе қысқа тұйықталуын анықтаңыз.» (Осыдан кейін №4, №5, №6–8 тапсырмалар жүреді)

ІІІ. Реттеу және құрастыру блогының алдына:

«Генератордың барлық бөлшектері тексерілгеннен кейін, оның кернеуді тұрақтандыру жүйесі мен щеткаларының күйі бағаланады. Бұл элементтер автокөліктің бортовой жүйесіндегі 14В тұрақтылықты қамтамасыз етеді.» (Осыдан кейін №9, №10 тапсырмалар жүреді)

25 Жағдаяттық кейстің (2.1-кестенің) алдына жазылатын мәтін:

Жағдаяттық тапсырмалармен жұмыс (CASE-STUDY) Өндірістік жағдайда автоэлектрик дайын ақаулықты көрмейді, ол тек көлік иесінің шағымын немесе ақаулық белгісін ғана естиді. Төменде автосервистерде ең жиі кездесетін 25 нақты жағдаят берілген. Студент ретінде сіздің мақсатыңыз — логикалық ойлау арқылы ақаудың «Ықтимал себебін» тауып, оны тексеруге арналған «Диагностикалау құралын» таңдау.

І. Механикалық диагностика

Тапсырма №1. Қақпақтардың ақауларын анықтау

Тапсырма №2. Подшипниктердің күйін бағалау

Тапсырма №3. Ротор білігі мен сақиналарды диагностикалау

ІІ. Электрлік параметрлерді тексеру

Тапсырма №4. Ротор орамының кедергісін өлшеу

Тапсырма №5. Статор орамының бүтіндігін тексеру

Тапсырма №6–8. Диодтық көпір және статор геометриясы

(Осы бөлімде статордың коррозиясын және диодтардың (оң және теріс) өткізгіштігін өлшеу кестелерін толтыру талап етіледі).

ІІІ. Реттеу және құрастыру

Тапсырма №9. Кернеу реттегіштің диагностикасы

Тапсырма №10. Щеткалық тораптың тозуын өлшеу

Практикалық тапсырмалар жинағы::

Студенттерге арналған №1-№25 аралығындағы нақты жағдаяттар (кейстер). Мысалы: «Зарядтау шамы жанғандағы іс-әрекеттер алгоритмі».

Тапсырма: Төмендегі ақаулықтарға қарап, оның ықтимал себебін және қолданылатын диагностика құралын өз бетіңізше анықтап, кестені толтырыңыз.

2.1-кесте. Генератордың ақаулықтарын диагностикалауға арналған жағдаяттық тапсырмалар

Бұл бөлімде автокөлік генераторының техникалық күйін бағалау, ақауларын анықтау (дефектациялау) және ақаулықтарды жою алгоритмдері практикалық тұрғыдан толық қамтылды. Ұсынылған №1–№10 зертханалық-практикалық тапсырмалар мен 25 өндірістік жағдаяттық кейстер студенттердің теориялық білімін өндірістік дағдыға айналдыруға бағытталған.

Студенттердің меңгерген негізгі құзыреттіліктері:

• Кешенді диагностикалау дағдысы: Студенттер генератордың механикалық бөлігін (қақпақтар, подшипниктер, ротор білігі) және электрлік параметрлерін (ротор мен статор орамдары, диодтық көпір, реле-реттегіш) жеке-жеке тексеруді үйренді.

• Құрал-жабдықтармен жұмыс істеу: Өлшеу және диагностикалау жұмыстарында мультиметр, штангенциркуль, бақылау шамдары мен мамандандырылған сынақ стендтерін дұрыс қолдану тәсілдерін меңгерді.

• Техникалық шешім қабылдау: Әрбір бөлшектің тозу деңгейін нормативтік көрсеткіштермен салыстыра отырып, бөлшекті «жөндеу» немесе «жаңасына ауыстыру» туралы дербес инженерлік шешім қабылдауды үйренді.

• Логикалық-аналитикалық ойлау: Өндірісте жиі кездесетін 25 түрлі нақты ақаулықты (кейс) талдау арқылы, сыртқы белгілерге (шу, шамның жануы, кернеудің құбылуы) қарап, ақаудың түпкі себебін анықтау алгоритмін қалыптастырды.

Жалпы тұжырым:

Генераторды жөндеу және диагностикалау тек механикалық бөлшектеу емес, заманауи автоэлектрика заңдылықтарын терең түсінуді талап етеді. Студент осы бөлімде берілген тапсырмалар мен диагностикалық актілерді толтыру арқылы автосервис деңгейінде жұмыс істей алатын, білікті техник-механик немесе автоэлектрик маманына қажетті бастапқы өндірістік тәжірибені толық көлемде меңгеріп шығады.

3-БӨЛІМ. КҮРДЕЛІ АҚАУЛАР ЖӘНЕ ДИАГНОСТИКАЛЫҚ АЛГОРИТМДЕР

3.1. Ақауларды диагностикалау және жою картасы:

Бұл бөлім жоғары деңгейлі диагностикаға бағытталған. Мұнда қарапайым емес, «жасырын» ақауларды табу және оларды жоюдың ғылыми негізделген тәсілдері түсіндіріледі.

Ақауларды диагностикалау және жою картасы:15 негізгі күрделі ақау (мысалы, қысқа тұйықталу, жерге тұйықталу, ораманың үзілуі) бойынша диагностикалық алгоритмдер.

Диагностикалық карта — ақауды іздеудің логикалық жүйесі. Күрделі ақауларды жою барысында студент төмендегі алгоритмді ұстануы қажет: Симптомды анықтау → Өлшеу → Талдау → Шешім қабылдау.

3.1-кесте. Диагностикалық карта: Ақауларды талдау кестесі

Күрделі жағдаяттарды (case study) талдау: өндірістік ситуациялар

Нұсқаулық: Төмендегі жағдаяттарды талдау барысында студент төрт кезеңнен тұратын «Диагностикалық картаны» толтыруы керек: Симптом → Болжам → Тексеру (аспаппен) → Шешім.

Тәжірибелік кейстер жинағы:

1-кейс: «Түндегі тосын жағдай»

• Жағдаят: Жолда келе жатып АКБ шамы жанды, бірақ фаралар әлі жанып тұр. 10 минуттан соң көлік тоқтады.

• Тапсырма: Қай торап істен шыққан? Жүргізуші не істеуі керек еді?

2-кейс: «Ыстық пен суық»

• Жағдаят: Қозғалтқыш суық кезде зарядтау бар, ал қызғаннан кейін заряд өшеді.

• Тапсырма: Бұл «термикалық кеңею» (микроүзіліс) қай жерде болуы мүмкін? Тексеру әдісін жазыңыз.

3-кейс: «Аудиосистеманың құрбаны»

• Жағдаят: Қуатты сабвуфер қосылғанда фаралар жыпылықтайды (пульсация).

• Тапсырма: Мәселе генератордың қуатында ма, әлде «Масса» тізбегінде ме? Диагностикалық жолды сызыңыз.

4-кейс: «Жаңа бөлшек, ескі мәселе»

• Жағдаят: Диодтық көпір мен реле ауыстырылды, бірақ заряд 12.8В-тан аспайды.

• Тапсырма: Егер бөлшектер жаңа болса, қате қай жерден кетуі мүмкін (сымдар, реттегіш сапасы)?

5-кейс: «Стендтегі жұмбақ»

• Жағдаят: Генератор стендте тамаша заряд береді, бірақ көлікке орнатқан соң – заряд жоқ.

• Тапсырма: Ақау генераторда ма, әлде көліктің борттық желісінде ме? Қалай тексересіз?

6-кейс: «Жаңбырлы күннің зардабы»

• Жағдаят: Көлік суы бар жолдардан өткеннен кейін зарядтау шамы жыпылықтай бастады.

• Тапсырма: Ылғал қай жерге түскен болуы мүмкін? Электр тізбегін қысқа тұйықталудан қалай қорғайсыз?

7-кейс: «АКБ-ның қайнауы»

• Жағдаят: Аккумулятор үнемі қайнап, электролит азайып кетеді.

• Тапсырма: Генератордың кернеуі қандай болуы керек? Кернеу реттегішінің қандай ақауы мұндай жағдайға әкеледі?

8-кейс: «Таныс емес шуыл»

• Жағдаят: Генератордан іске қосылған сәтте емес, газды басқан кезде ғана ысқырық шығады.

• Тапсырма: Бұл подшипник пе, әлде жетекші белдік пе? Қалай ажыратасыз?

9-кейс: «Тұрақсыз жұмыс»

• Жағдаят: Қозғалтқыш бос жүрісте (холостой ход) бірқалыпты емес жұмыс істейді, заряд көрсеткіші секіріп тұр.

• Тапсырма: Бұл ақау генератордың қай бөлігінде (щетка, коллектор, реттегіш)?

10-кейс: «Апаттық өшіру»

• Жағдаят: Көлік жүріп келе жатып бірден барлық электронды жүйе өшіп қалды.

• Тапсырма: Силовой сымның (B+) үзілуі немесе «Массаның» жоғалуы? Тексеру алгоритмін сызба түрінде ұсыныңыз.

Студенттерге арналған "Диагностикалық карта" (Бұл кестені әр кейс үшін толтыру қажет):

3.2-кесте. Генератор ақауларын диагностикалаудың алгоритмдік картасы