«Панфилов атындағы орта мектеп»
коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Қоғалы ауылы, Кербұлақ ауданы, Жетісу облысы

АВТОРЛЫҚ БАҒДАРЛАМА

ЖЕТІСУ - МЕНІҢ КИЕЛІ ЖЕРІМ: ЕЖЕЛГІ ДӘУІР КАРТАСЫ

Факультативтік курс
10-сынып
34 сағат

Әзірлеген:
Қударбек Алихан Ирғалиұлы
тарих пәнінің мұғалімі

Оқу жылы: 2024-2025

МАЗМҰНЫ

1. ТҮСІНІКТЕМЕ ЖАЗБА ...................................................................................................... 4

• 1.1. Бағдарламаның өзектілігі ........................................................................................ 4

• 1.2. Бағдарламаның жаңалығы ....................................................................................... 7

• 1.3. Бағдарламаның мақсаты .......................................................................................... 8

• 1.4. Бағдарламаның міндеттері ...................................................................................... 8

• 1.5. Бағдарлама іске асырылатын негізгі қағидалар .................................................... 9

• 1.6. Бағдарламаның ұзақтығы және қамту .................................................................. 10

2. БАҒДАРЛАМАНЫҢ МАЗМҰНЫ ................................................................................... 11

• 2.1. Тақырыптық жоспар ............................................................................................... 11

• 2.2. Блоктар бойынша бөліну ........................................................................................ 12

3. КҮТІЛЕТІН НӘТИЖЕЛЕР ............................................................................................... 13

• 3.1. Білімдік нәтижелер ................................................................................................. 13

• 3.2. Дағдылық нәтижелер .............................................................................................. 14

• 3.3. Құндылық нәтижелер ............................................................................................. 15

4. ӘДІСТЕМЕЛІК ҰСЫНЫСТАР ....................................................................................... 16

• 4.1. Оқыту әдістері ......................................................................................................... 16

• 4.2. Оқыту формалары ................................................................................................... 17

• 4.3. Қажетті материалдар және ресурстар ................................................................... 17

• 4.4. Педагогикалық ерекшеліктер ................................................................................ 18

5. ӘР САБАҚТЫҢ ЖОСПАРЫ ............................................................................................ 19

• 5.1. Блок 1: Жетісу - тарихтың алтын бесігі (8 сағат) ................................................ 19

• 5.2. Блок 2: Сақтар - Жетісудың батырлары (10 сағат) .............................................. 23

• 5.3. Блок 3: Ұлы Жібек жолы - Жетісу арқылы (8 сағат) ........................................... 27

• 5.4. Блок 4: Біздің археологиялық картамыз (8 сағат) ................................................ 29

6. БАҒАЛАУ ЖҮЙЕСІ ............................................................................................................ 31

• 6.1. Бағалаудың мақсаты ............................................................................................... 31

• 6.2. Формативті бағалау ................................................................................................ 31

• 6.3. Жиынтық бағалау ................................................................................................... 32

• 6.4. Қорытынды жобаны бағалау критерийлері .......................................................... 33

• 6.5. Баға қою шкаласы ................................................................................................... 34

• 6.6. Өзін-өзі бағалау және рефлексия .......................................................................... 35

7. ӘДІСТЕМЕЛІК ӘДЕБИЕТТЕР ЖӘНЕ РЕСУРСТАР ................................................. 36

8. БАҒДАРЛАМАНЫ ІСКЕ АСЫРУ КЕЗЕҢДЕРІ ........................................................... 37

9. БАҒДАРЛАМАНЫҢ ТИІМДІЛІГІН БАҒАЛАУ .......................................................... 38

10. БАҒДАРЛАМАНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ ............. 39

11. МҰҒАЛІМГЕ АРНАЙЫ ҰСЫНЫСТАР ...................................................................... 40

12. ҚОРЫТЫНДЫ ................................................................................................................... 41

13. ҚОСЫМШАЛАР ............................................................................................................... 42

14. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.................................................43

1. ТҮСІНІКТЕМЕ ЖАЗБА

1.1. Бағдарламаның өзектілігі

Қазіргі заманғы білім беру жүйесінде оқушылардың ұлттық сана-сезімін қалыптастыру, өз өңіріне деген сүйіспеншілікті арттыру өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңына сәйкес, білім беру «ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар, ғылым мен практика жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыруға, дамытуға және кәсіби шыңдауға бағытталған тәрбие мен оқытудың үздіксіз үдерісі» болып табылады.

Алайда, ауылдық жерлердегі оқушылар көбінесе өз аумағының тарихи маңыздылығын толық түсінбейді, өздерінің өмір сүріп жатқан жерін «шала», «қарапайым», «маңызды емес» деп санайды. Бұл оқушылардың өзіне деген сенімсіздігін тудырады, көші-қон әлеуетін арттырады және ұлттық сана-сезімнің қалыптасуына кедергі жасайды.

Нақты мәселе

Кербұлақ ауданындағы, оның ішінде Қоғалы ауылындағы оқушылардың арасында жүргізілген бейресми сауалнама мен педагогикалық бақылаулар мынадай проблемалық жағдайды көрсетті:

1. «Біздің ауыл маңызды емес» синдромы

Оқушылар үлкен қалалардағы (Алматы, Астана, Талдықорған) балаларға қызғанады. Олардың типтік пікірлері:

• «Олардың музейлері, театрлары бар, ал бізде ештеңе жоқ»

• «Бізде тек далалар мен тау бар»

• «Олар қызықты өмір сүреді, ал біз - жоқ»

Бұл төмен өзін-өзі бағалауға, өз жеріне деген құрметтің жоқтығына әкеледі.

2. «Біздің тарихымыз қызықсыз» қабылдауы

Оқушылар Қазақстан тарихын оқып, оны өздеріне алыс, «кітаптағы», абстрактілі тарих деп қабылдайды:

• Сақтар туралы біледі, бірақ олар «біздің аталарымыз» деп сезінбейді

• Алтын адамды біледі, бірақ ол Жетісуда, олардың үйінен 150-200 км жерде екенін ұғынбайды

• Ұлы Жібек жолы туралы оқиды, бірақ ол «біздің жерден» өткенін елестетпейді

3. «Біз шала жердегіміз» комплексі

Оқушылар ауылдағы өмірді «екінші сұрыпты» деп санайды:

• «Бізде нағыз тарих жоқ»

• «Маңызды оқиғалар қалада болады»

• «Болашақта біз осы жерден кетуіміз керек»

Бұл көші-қон әлеуетінің жоғары болуына, жергілікті кадрлар тапшылығына, ауылдардың әлсіреуіне әкеледі.

Қайшылық

Дегенмен, Жетісу облысы, оның ішінде Кербұлақ ауданы - Қазақстан тарихының алтын бесігі. Міне, осы аумақта:

• Ежелгі сақ мәдениеті гүлдеген (б.з.б. VII-III ғ.)

• Ысық обасы табылған - әлемдік маңызы бар археологиялық ашылым (1969 ж.)

• Ұлы Жібек жолының маңызды тармақтары өткен (б.з.б. II ғ. - XIV ғ.)

• Көне қорғандар, обалар, археологиялық ескерткіштер сақталған

• Қазақ халқының қалыптасуында маңызды рөл атқарған өңір

Кербұлақ ауданы Іле өзенінің алабында, Жоңғар Алатауының етегінде орналасқан - дәл сол географиялық жағдайда, мұнда ежелгі сақтар өмір сүрген. Қоғалы ауылының маңайында (150-200 км радиусында) Ысық обасы, Бесшатыр қорғандары, Тамғалы тастары сияқты әлемдік маңызы бар ескерткіштер орналасқан.

Қорытынды: Оқушылар әлемдік маңызы бар тарихи аумақта өмір сүріп жатса да, бұл туралы білмейді немесе мұны бағаламайды. Міне, осы қайшылық - біздің авторлық бағдарламамыздың өзектілігін негіздейді.

Әлеуметтік маңызы

Бұл проблеманы шешу - тек педагогикалық емес, әлеуметтік маңызы бар мәселе:

1. Ауылдық жастарды ұстау - егер олар өз жерін құрметтесе, көші-қон азаяды

2. Жергілікті патриотизм - «үлкен патриотизм» «кішкентай патриотизмнен» басталады

3. Ұрпақтар арасындағы байланыс - ақсақалдар мен жастар арасындағы диалог

4. Мәдени мұраны қорғау - жергілікті ескерткіштерге назардың артуы

1.2. Бағдарламаның жаңалығы

Осы авторлық бағдарлама қалыпты тарих бағдарламасынан мынадай ерекшеліктерімен ажыратылады:

1. Аймақтық бағдар

Бағдарлама тікелей Жетісу облысының, Кербұлақ ауданының, Қоғалы ауылының тарихына негізделген. «Біздің жер» - абстрактілі ұғым емес, нақты географиялық нүкте. Әр сабақта біз «Жалпы Қазақстан» деңгейінен «Біздің өңір» деңгейіне түсеміз.

2. Географиялық-тарихи тәсіл

Тарихты дәстүрлі «қашан?» сұрағы емес, «қайда?» және «неліктен осы жерде?» сұрақтары арқылы оқытамыз. Оқушылар «кеңістіктік ойлауды» дамытады - тарих пен географияның интеграциясы.

3. Жобалық-зерттеушілік әдіс

Бағдарламаның шарықтау шегі - оқушылар өздері «Кербұлақ ауданының археологиялық картасын» жасайды. Бұл пассивті білім емес, белсенді шығармашылық.

4. Практикалық зерттеу элементтері

Оқушылар ауыл ақсақалдарымен сұхбат жүргізеді, далалық байқаулар жасайды, өз аймақтарының ескерткіштерін табуға тырысады.

5. Эмоционалдық-құндылықтық бағдар

Мақсат - тек білім беру емес, оқушының жан дүниесін өзгерту: «Мен мақтанамын!» сезімін ояту, «Біздің жер киелі!» түсінігін қалыптастыру.

6. Функционалдық сауаттылыққа бағдар

Бағдарлама XXI ғасыр дағдыларын дамытады: ақпараттық сауаттылық, коммуникативтік дағдылар, зерттеушілік дағдылар, шығармашылық.

1.3. Бағдарламаның мақсаты

Негізгі мақсат:

10-сынып оқушыларының Жетісу өңірінің ежелгі тарихы (сақтар, ғұндар, Ұлы Жібек жолы дәуірі) туралы терең білімін қалыптастыру арқылы өз өңіріне деген сүйіспеншілікті, ұлттық сана-сезімді, функционалдық сауаттылықты дамыту және «Біздің жер - киелі, біздің тарих - ұлы» деген құндылықты орнықтыру.

1.4. Бағдарламаның міндеттері

Білімдік міндеттер:

1. Жетісу өңірінің ежелгі тарихын (б.з.б. VII ғ. - XIV ғ.) терең және жүйелі меңгерту

2. Жетісудағы негізгі археологиялық ескерткіштердің орналасуын, маңызын үйрету

3. Ұлы Жібек жолының Жетісу тармағының әлемдік маңызын түсіндіру

4. Кербұлақ ауданының, Қоғалы ауылының тарихи-географиялық маңызын ашу

5. Археологиялық ескерткіштердің орналасуы мен географиялық жағдайдың байланысын талдауды үйрету

Дағдылық міндеттер (функционалдық сауаттылық):

1. Картографиялық дағдылар: Археологиялық картамен жұмыс істеу, өздері карта жасау

2. Ақпараттық сауаттылық: Тарихи ақпаратты әртүрлі көздерден іздеу, талдау, сыни бағалау

3. Зерттеушілік дағдылар: Сұхбат жүргізу, далалық байқау жасау, деректерді жүйелеу

4. Коммуникативтік дағдылар: Презентация жасау, топтық жұмыста тиімді қатысу

5. Шығармашылық дағдылар: Визуалдандыру, эстетикалық безендіру

Тәрбиелік міндеттер:

1. Өз өңіріне деген сүйіспеншілікті, мақтаныш сезімін қалыптастыру

2. Ұлттық сана-сезімді, патриоттық сезімді дамыту

3. Мәдени мұраны қорғау, құрметтеу қажеттілігін түсіндіру

4. «Біздің жер киелі, біздің тарих ұлы» деген ұстанымды орнықтыру

5. Ұрпақтар арасындағы байланысты нығайту

1.5. Бағдарлама іске асырылатын негізгі қағидалар

1. «Жақыннан - алысқа» қағидасы

Қоғалы ауылы → Кербұлақ ауданы → Жетісу облысы → Қазақстан

2. «Көз жеткізу» қағидасы

Абстрактілі мәліметтер емес, нақты, визуалды дәлелдер

3. «Белсенділік» қағидасы

Оқушы - пассивті тыңдаушы емес, белсенді зерттеуші

4. «Эмоция» қағидасы

Әр сабақ оқушының жүрегіне жетуі керек

5. «Құрмет» қағидасы

Әр оқушының ойы, жанұясының тарихы құрметтеледі

1.6. Бағдарламаның ұзақтығы және қамту

Сағаттардың бөлінуі:

• 1-тоқсан: 8 сағат (Блок 1)

• 2-тоқсан: 10 сағат (Блок 2)

• 3-тоқсан: 8 сағат (Блок 3)

• 4-тоқсан: 8 сағат (Блок 4 - жоба)

2. БАҒДАРЛАМАНЫҢ МАЗМҰНЫ

2.1. Тақырыптық жоспар

2.2. Блоктар бойынша бөліну

БЛОК 1: Жетісу - тарихтың алтын бесігі (8 сағат)

Мақсаты: Оқушылар Жетісу өңірінің географиялық ерекшеліктерін, археологиялық ескерткіштерді біледі және өз ауданының осы контекстегі орнын түсінеді.

Негізгі тақырыптар:

• Жетісу географиясы

• Археология негіздері

• Жетісудың археологиялық картасы

• Кербұлақ ауданы мен Қоғалы ауылының тарихи орны

БЛОК 2: Сақтар - Жетісудың батырлары (10 сағат)

Мақсаты: Оқушылар сақ мәдениеті туралы терең білім алады, Ысық обасының маңызын түсінеді және өз аймақтарындағы сақ ескерткіштерін іздейді.

Негізгі тақырыптар:

• Сақ тайпалары Жетісуда

• Сақ мәдениеті

• Ысық обасы

• Жергілікті сақ ескерткіштері

• Тамғалы тастары

БЛОК 3: Ұлы Жібек жолы - Жетісу арқылы (8 сағат)

Мақсаты: Оқушылар Ұлы Жібек жолының маңызын түсінеді, Жетісудың осы жолдағы рөлін біледі және өз аймақтарының байланысын анықтайды.

Негізгі тақырыптар:

• Ұлы Жібек жолы

• Жетісу қалалары

• Кербұлақ аудан және керуен жолдары

• Мәдениеттердің кездесуі

БЛОК 4: Біздің археологиялық картамыз (8 сағат)

Мақсаты: Оқушылар жобалық жұмысты орындайды - Кербұлақ ауданының археологиялық картасын жасайды және презентация жасайды.

Негізгі тақырыптар:

• Жобаны жоспарлау

• Зерттеу жұмысы

• Шығармашылық (безендіру)

• Презентация және қорғау

3. КҮТІЛЕТІН НӘТИЖЕЛЕР

3.1. Білімдік нәтижелер (Оқушы БІЛУІ КЕРЕК)

Бағдарламаны аяқтағаннан кейін оқушы:

1. Жетісу өңірінің географиялық ерекшеліктерін, жеті өзеннің атауларын біледі

2. Жетісудағы негізгі археологиялық ескерткіштерді атай алады (Ысық обасы, Бесшатыр, Тамғалы, Ақыртас)

3. Сақ тайпаларының Жетісудағы өмірін, мәдениетін, тарихи рөлін терең түсінеді

4. Алтын адамның табылу тарихын, ғылыми және мәдени маңызын біледі

5. Ұлы Жібек жолының Жетісу тармағын, оның әлемдік өркениет үшін маңызын түсінеді

6. Кербұлақ ауданының, Қоғалы ауылының тарихи-географиялық маңызын нақты деректермен түсіндіре алады

7. Археологиялық ескерткіштердің неліктен белгілі жерлерде орналасқанын талдай алады

8. Жетісудың көпмәдениетті тарихын (сақтар, ұндар, түріктер) біледі

3.2. Дағдылық нәтижелер (Оқушы ІСТЕЙ АЛУЫ КЕРЕК)

Бағдарламаны аяқтағаннан кейін оқушы:

1. Картографиялық дағдылар:

• Археологиялық картаны еркін оқи алады

• Өзі археологиялық карта жасай алады

• Картада нысандарды дұрыс белгілеп, олардың орналасуын географиялық тұрғыдан түсіндіре алады

2. Ақпараттық сауаттылық:

• Интернеттен, кітаптардан, энциклопедиялардан сенімді тарихи ақпарат іздей алады

• Әртүрлі көздерден алынған ақпаратты салыстыра алады

• Ақпараттың дұрыстығын, сенімділігін сыни бағалай алады

• Ақпарат көздерін дұрыс сілтей алады

3. Зерттеушілік дағдылар:

• Тарихи сұхбат жүргізе алады (ақсақалдармен, жергілікті тарихшылармен)

• Сұхбат сұрақтарын дайындай алады

• Далалық байқау жүргізіп, ескерткіштерді табуға тырыса алады

• Жиналған ақпаратты жүйелі түрде ұйымдастыра алады

• Өз зерттеуінің қорытындысын жасай алады

4. Коммуникативтік дағдылар:

• Өз ауылының, ауданының тарихы туралы 10-15 минуттық презентация жасай алады

• Өз ойын дәлелді, логикалық, жүйелі түрде жеткізе алады

• Топтық жобада белсенді қатыса алады, өз рөлін жауапкершілікпен орындай алады

• Сұрақтарға нақты және сенімді жауап бере алады

5. Шығармашылық дағдылар:

• Сақ өнерінің элементтерін пайдаланып, картаны эстетикалық безендіре алады

• Тарихи материалды қызықты, визуалды түрде ұсына алады

• Креативті шешімдер таба алады

3.3. Құндылық нәтижелер (Оқушы СЕЗІНУІ КЕРЕК)

Бағдарламаны аяқтағаннан кейін оқушы:

1. Өз ауылына, ауданына, өңіріне деген мақтаныш сезімін тереңінен сезінеді

2. «Біздің жер - киелі, тарихы бай, маңызы зор» деген түсінікті қалыптастырады

3. Үлкен қалалардағы балаларға қызғанбайды, өз жерінің ерекше құндылығын біледі

4. Мәдени мұраны қорғау, құрметтеу жауапкершілігін сезінеді

5. Өзін «тарихтың жалғасы», «өз жерінің тарихшысы» ретінде қабылдайды

6. Ұлттық сана-сезімі, патриоттық сезімі күшейеді

7. Ата-бабаларға, ақсақалдарға деген құрметі артады

8. «Мен де маңызды, менің жерім де маңызды» деген өзіне сенімділік қалыптасады

4. ӘДІСТЕМЕЛІК ҰСЫНЫСТАР

4.1. Оқыту әдістері

Бағдарламада мынадай әдістер қолданылады:

1. Интерактивті әдістер:

• Топтық талқылау - оқушылар бір-бірімен ой алмасады

• Миға шабуыл (brainstorming) - идеялар генерациясы

• Кейс-стади - нақты тарихи жағдайларды талдау

• Ролдік ойындар - «Мен сақ батырымын», «Мен Жібек жолының саудагерімін»

2. Визуалдық әдістер:

• Фото және видео материалдар - археологиялық ескерткіштер

• Виртуалды саяхаттар - Google Maps, 3D-турлар, музейлердің виртуалды турлары

• Карталармен жұмыс - географиялық, археологиялық, тарихи карталар

• Инфографика жасау - ақпаратты визуалды түрде ұсыну

3. Зерттеушілік әдістер:

• Жобалық жұмыс - археологиялық карта жасау

• Сұхбат жүргізу - ауызша тарих әдісі

• Далалық байқау - мүмкін болса, жергілікті ескерткіштерге саяхат

• Мұражайларға экскурсия - Есік, Алматы, Талдықорған музейлері

4. Шығармашылық әдістер:

• Сақ өнерін зерттеу және қолдану - картаны безендіру

• Презентация жасау - PowerPoint, плакат, немесе ауызша

• Эссе, шығарма жазу - рефлексивті жазу

4.2. Оқыту формалары

• Сабақ-дәріс - жаңа материалды түсіндіру

• Сабақ-зертхана - карталармен, деректермен практикалық жұмыс

• Сабақ-сұхбат - топтық талқылау, диалог

• Сабақ-саяхат - виртуалды немесе нақты

• Сабақ-конференция - жобаларды қорғау, презентация

4.3. Қажетті материалдар және ресурстар

Техникалық жабдықтау:

• Компьютер/ноутбук және проектор (міндетті)

• Интернет қосылымы (міндетті)

• Үлкен форматты қағаз (А2, А1) - топтық картаға (міндетті)

• Түрлі-түсті маркерлер, бояулар, қарындаштар (міндетті)

• Интерактивті тақта (қалауы бойынша)

• Принтер (қалауы бойынша)

Ақпараттық ресурстар:

• Қазақстан тарихы бойынша оқулықтар

• Археологиялық атлас

• Қазақстан Республикасының Ұлттық музейінің материалдары

• Интернет-ресурстар

• Жетісу облысының әкімшілігінің мәдени мұра туралы материалдары

Адами ресурстар:

• Ауыл ақсақалдары

• Жергілікті тарихшылар (мүмкін болса)

• Мұражай қызметкерлері

4.4. Педагогикалық ерекшеліктер

1. Эмоционалдық қауіпсіздік

Оқушылар «біздің ауыл кішкентай» деген ойларын еркін айта алуы керек. Мұғалім оларды сынамайды, керісінше зерттеуге шақырады.

2. Жеке тәсіл

Әр оқушының жанұясының, ауылының өз тарихы бар. Мұғалім мұны ескеріп, жеке мысалдар келтіруге мүмкіндік береді.

3. Икемділік

Егер нақты археологиялық ескерткіштер табылмаса, жақын аудандардың мысалдарын пайдаланады.

4. Мадақтау мәдениеті

Әр табыс мадақталады. «Сен өз ауылыңның тарихшысысың!» деген атақтар беріледі.

5. ӘР САБАҚТЫҢ ЖОСПАРЫ

5.1. БЛОК 1: ЖЕТІСУ - ТАРИХТЫҢ АЛТЫН БЕСІГІ (8 сағат)

САБАҚ 1-2: Жетісу - бұл қай жер?

Мақсаты: Оқушылар Жетісу өңірінің географиялық орналасуын біледі

Сабақ барысы:

1. Кіріспе (10 мин) - «Жетісу дегенді естігендер ме?»

2. Негізгі бөлім (60 мин) - Картада Жетісуды табу, жеті өзенді анықтау

3. Практикалық жұмыс (15 мин) - Контурлық картаға белгілеу

4. Қорытынды (5 мин)

Үй тапсырмасы: Ақсақалдардан «Біздің ауылда қандай өзендер бар?» деп сұрау

САБАҚ 3-4: Археология - өткеннің тілі

Мақсаты: Оқушылар археологияның не екенін біледі

Сабақ барысы:

1. Кіріспе (5 мин) - «Өткен қалай тіл қатады?»

2. Негізгі бөлім (65 мин) - Археология туралы видео, ескерткіштер түрлері

3. Қорытынды (5 мин)

Үй тапсырмасы: «Менің көрген ең қызық археологиялық табылым» (интернеттен іздеу)

САБАҚ 5-6: Жетісудың археологиялық картасы

Мақсаты: Оқушылар Жетісудағы негізгі археологиялық нысандарды біледі

Сабақ барысы:

1. Кіріспе (5 мин)

2. Негізгі бөлім (70 мин) - Ысық обасы, Бесшатыр, Тамғалы, Ақыртас туралы

3. Қорытынды (5 мин)

Үй тапсырмасы: Бір нысанды таңдап, қосымша ақпарат іздеу

САБАҚ 7-8: Кербұлақ ауданы және Қоғалы ауылы

Мақсаты: Оқушылар өз ауданы мен ауылының тарихи-географиялық ерекшеліктерін біледі

Сабақ барысы:

1. Кіріспе (5 мин) - «Біздің ауылымыз үлкен картада қайда?»

2. Негізгі бөлім (60 мин) - Кербұлақ ауданы, Қоғалы ауылы, ақсақалдар хаттары

3. Практикалық жұмыс (10 мин) - Қоғалыны картаға белгілеу

4. Қорытынды (5 мин)

Үй тапсырмасы: «Қоғалы атауының тарихы» туралы аңыздар жинау

5.2. БЛОК 2: САҚТАР - ЖЕТІСУДЫҢ БАТЫРЛАРЫ (10 сағат)

САБАҚ 9-10: Сақтар - кімдер?

Мақсаты: Оқушылар сақ тайпалары туралы негізгі мәліметтерді біледі

Сабақ барысы:

1. Кіріспе (5 мин) - «Алтын адамды естігендер ме?»

2. Негізгі бөлім (65 мин) - Сақтар туралы, тайпалар, өмір салты, Томирис

3. Қорытынды (5 мин)

Үй тапсырмасы: «Егер мен сақ баласы болсам...» эссе

САБАҚ 11-12: Сақ мәдениетінің ерекшеліктері

Мақсаты: Оқушылар сақ мәдениетінің байлығын біледі

Сабақ барысы:

1. Кіріспе (5 мин) - Томирис аңызы

2. Негізгі бөлім (60 мин) - Сақ өнері, киім, Алтын адам, қару, дін

3. Шығармашылық жұмыс (10 мин) - Сақ ою-өрнектерін салу

4. Қорытынды (5 мин)

Үй тапсырмасы: Сақ өнерінің үлгілерін альбомға жинау

САБАҚ 13-14: Ысық обасы - ұлттық қазына

Мақсаты: Оқушылар Ысық обасының тарихын, маңызын біледі

Сабақ барысы:

1. Кіріспе (5 мин) - Алтын адамның суреттері

2. Негізгі бөлім (60 мін) - 1969 жыл табылуы, обаның сипаттамасы, географиялық талдау

3. Қорытынды (5 мин)

Үй тапсырмасы: «Ысық обасы - менің мақтанышым» презентация

САБАҚ 15-16: Біздің маңайымыздағы сақ ескерткіштері

Мақсаты: Оқушылар өз аймақтарындағы тарихи орындарды іздеуді үйренеді

Сабақ барысы:

1. Кіріспе (10 мин) - Ақсақалдардан естіген аңыздар

2. Негізгі бөлім (50 мин) - Іздеу әдістері, сұхбат әдісі

3. Қорытынды (5 мин)

Үй тапсырмасы: Ақсақалдармен «Біздің ауылдағы ежелгі орындар» сұхбаты

САБАҚ 17-18: Тамғалы тастары

Мақсаты: Оқушылар петроглифтер туралы біледі

Сабақ барысы:

1. Кіріспе (5 мин) - «Адамдар неге тауға сурет салған?»

2. Негізгі бөлім (60 мин) - Петроглифтер, Тамғалы, ЮНЕСКО мұрасы, виртуалды саяхат

3. Қорытынды (5 мин)

Үй тапсырмасы: «Егер мен петроглиф жасасам» - өз символын жасау

5.3. БЛОК 3: ҰЛЫ ЖІБЕК ЖОЛЫ - ЖЕТІСУ АРҚЫЛЫ (8 сағат)

САБАҚ 19-20: Ұлы Жібек жолы

Мақсаты: Оқушылар Ұлы Жібек жолының не екенін түсінеді

Сабақ барысы:

1. Кіріспе (5 мин) - «Қытайдан Римге қалай барасың?»

2. Негізгі бөлім (60 мин) - Жібек жолының тарихы, Жетісу тармағы

3. Картамен жұмыс (10 мин)

4. Қорытынды (5 мин)

Үй тапсырмасы: «Мен - Жібек жолындағы саудагермін» әңгіме

САБАҚ 21-22: Жетісу қалалары

Мақсаты: Оқушылар Жетісудағы ежелгі қалаларды біледі

Сабақ барысы:

1. Кіріспе (5 мин)

2. Негізгі бөлім (60 мин) - Тараз, Талғар, Ақыртас, қалалар неліктен осы жерде?

3. Топтық талқылау (10 мин)

4. Қорытынды (5 мин)

Үй тапсырмасы: Бір қала туралы қосымша ақпарат іздеу

САБАҚ 23-24: Кербұлақ аудан - Жібек жолының бөлігі ме?

Мақсаты: Оқушылар өз аймақтарының Жібек жолындағы орнын зерттейді

Сабақ барысы:

1. Кіріспе (5 мин)

2. Негізгі бөлім (60 мин) - Географиялық орын, ескі жолдар, аңыздар, Google Maps

3. Қорытынды (5 мин)

Үй тапсырмасы: Ауылдағы ең көне жолдар туралы ақпарат, фото

САБАҚ 25-26: Ұндар және басқа халықтар

Мақсаты: Оқушылар Жетісудың көпмәдениетті өңір болғанын түсінеді

Сабақ барысы:

1. Кіріспе (5 мин)

2. Негізгі бөлім (60 мин) - Ұндар, буддизм, христиандық, түрік қағанаты

3. Интерактив (10 мин) - Уақыт шкаласы

4. Қорытынды (5 мин)

Үй тапсырмасы: Жобаға дайындалу

5.4. БЛОК 4: БІЗДІҢ АРХЕОЛОГИЯЛЫҚ КАРТАМЫЗ (8 сағат)

САБАҚ 27-28: Жобаны жоспарлау

Мақсаты: Оқушылар жобалық жұмысты жоспарлауды үйренеді

Сабақ барысы:

1. Кіріспе (10 мин) - «Не үшін карта жасаймыз?»

2. Негізгі бөлім (50 мин) - Картада не болуы керек, топтарға бөліну, жоспарлау

3. Қорытынды (5 мин)

Үй тапсырмасы: Әр топ өз міндеті бойынша ақпарат жинау

САБАҚ 29-30: Зерттеу жұмысы

Мақсаты: Оқушылар жобаға материал жинайды

Сабақ барысы:

1. Кіріспе (5 мин) - Топтардың жұмысын тексеру

2. Негізгі бөлім (70 мин) - Топтар зерттеу жұмысын жалғастырады

3. Аралық есеп (5 мин)

Үй тапсырмасы: Материалды жүйелеу, қосымша іздеу

САБАҚ 31-32: Картаны безендіру

Мақсаты: Оқушылар сақ өнерін қолданып, картаны безендіреді

Сабақ барысы:

1. Кіріспе (5 мин) - «Карта - өнер туындысы»

2. Негізгі бөлім (70 мин) - Безендіру, нысандарды белгілеу, аңыздарды орналастыру

3. Қорытынды (5 мин)

Үй тапсырмасы: Презентация топы - мәтін дайындау, қалғандары - аяқтау

САБАҚ 33-34: Жобаны қорғау

Мақсаты: Оқушылар жобаларын қорғайды

Сабақ барысы:

1. Дайындық (10 мин) - Картаны орнату, қонақтарды қарсы алу

2. Презентация (50 мин) - Ашу сөзі, картаны таныстыру, сұрақ-жауап, пікірлер

3. Қорытынды (15 мин) - Фото, «Біздің жер киелі!», сертификаттар

Нәтиже: Карта мектеп музейіне орналастырылады

6. БАҒАЛАУ ЖҮЙЕСІ

6.1. Бағалаудың мақсаты

Бағалау - оқушының өсуін, дамуын қадағалау және кері байланыс беру. Формативті бағалау (үдерісті бағалау) және жиынтық бағалау (қорытынды) қолданылады.

6.2. Формативті бағалау

Бағалау әдістері:

1. Сабаққа қатысу және белсенділік

2. Үй тапсырмаларын орындау

3. Сұхбат жүргізу

4. Картамен жұмыс дағдылары

Кері байланыс: Ауызша мадақтау, «жұлдыздар» жүйесі

6.3. Жиынтық бағалау

6.4. Қорытынды жобаны бағалау критерийлері

Археологиялық карта (25 ұпай):

1. Мазмұндық толықтық (10 ұпай):

• Барлық негізгі нысандар - 5 ұпай

• Қосымша ақпарат - 3 ұпай

• Географиялық дұрыстық - 2 ұпай

2. Визуалды безендіру (8 ұпай):

• Сақ өнері элементтері - 3 ұпай

• Эстетикалық әсемдік - 3 ұпай

• Түсініктілік - 2 ұпай

3. Шығармашылық (4 ұпай):

• Жаңа идеялар - 2 ұпай

• Өзіндік көзқарас - 2 ұпай

4. Топтық жұмыс (3 ұпай):

• Барлық мүшелер қатысты - 2 ұпай

• Міндеттерді бөлісті - 1 ұпай

Презентация (15 ұпай):

1. Мазмұн (7 ұпай):

• Картаны толық түсіндірді - 3 ұпай

• Қызық деректер - 2 ұпай

• «Неге біздің жер киелі» жауабы - 2 ұпай

2. Презентация дағдылары (5 ұпай):

• Анық сөйледі - 2 ұпай

• Көзбен байланыс - 1 ұпай

• Уақытты дұрыс пайдаланды - 1 ұпай

• Сұрақтарға жауап - 1 ұпай

3. Эмоция және шынайылық (3 ұпай):

• Мақтаныш сезілді - 2 ұпай

• Табиғи сөйледі - 1 ұпай

6.5. Баға қою шкаласы

6.6. Өзін-өзі бағалау және рефлексия

Оқушы курстың соңында жауап береді:

1. Мен не үйрендім?

2. Маған ең қызықты не болды?

3. Маған ең қиын не болды?

4. Мен өз ауылым туралы көзқарасым өзгерді ме?

5. Мен басқаларға не айта аламын?

7. ӘДІСТЕМЕЛІК ӘДЕБИЕТТЕР ЖӘНЕ РЕСУРСТАР

7.1. Мұғалімге арналған әдебиеттер

Негізгі оқулықтар:

1. Қазақстан тарихы: 10-сынып оқулығы, 2023

2. Ақышев К.А. «Сақтар мен ұндар дәуірінің археологиясы»

3. Байпақов К.М. «Ежелгі қалалар мен сауда жолдары»

Әдістемелік құралдар:

1. «Аймақтық тарихты оқыту әдістемесі»

2. «Жобалық оқыту технологиясы тарих сабақтарында»

7.2. Оқушыларға арналған әдебиеттер

1. «Алтын адамның құпиясы»

2. «Жетісу аңыздары»

3. Энциклопедия «Қазақстанның археологиялық ескерткіштері»

Интернет-ресурстар:

1. Ұлттық музейдің сайты

2. «Мәдени мұра» порталы

3. Google Arts & Culture - Қазақстан

8. БАҒДАРЛАМАНЫ ІСКЕ АСЫРУ КЕЗЕҢДЕРІ

8.1. Дайындық кезеңі (тамыз)

Мұғалім:

1. Бағдарламаны әкімшілікке ұсыну

2. Оқушылармен кездесу

3. Материалдарды дайындау

4. Ақсақалдармен байланыс орнату

Мектеп әкімшілігі:

1. Сабақ кестесіне қосу

2. Техникалық жабдықты қамтамасыз ету

3. Жоба үшін кабинет бөлу

8.2. Іске асыру кезеңі (оқу жылы)

1-тоқсан (8 сабақ): Блок 1 - Жетісу географиясы, алдын-ала диагностика

2-тоқсан (10 сабақ): Блок 2 - Сақтар, сұхбаттар жүргізу

3-тоқсан (8 сабақ): Блок 3 - Жібек жолы, жобаға дайындық

4-тоқсан (8 сабақ): Блок 4 - Жоба, қорғау, қайталама сауалнама

8.3. Қорытынды кезең (мамыр-маусым)

Мұғалім:

1. Жетістіктерді талдау

2. Бағдарламаны бағалау

3. Есеп дайындау

Оқушылар:

1. Қорытынды презентация

2. Өзін-өзі бағалау

3. Сертификат алу

Нәтиже:

• Карта мектеп музейіне орналастырылады

• Жақсы жұмыстар облыстық байқауларға жіберіледі

9. БАҒДАРЛАМАНЫҢ ТИІМДІЛІГІН БАҒАЛАУ

9.1. Бағалау критерийлері

Бағдарлама тиімді болып саналады, егер:

1. Білімдік нәтижелер:

• Оқушылардың 85%-дан астамы Жетісу тарихы бойынша жақсы білім көрсетсе

• Оқушылар өз өңірінің археологиялық нысандарын 10-дан астам атай алса

2. Дағдылық нәтижелер:

• Барлық оқушылар археологиялық карта жасай алса

• 80%-дан астамы презентация жасай алса

3. Құндылық нәтижелер (ең маңызды):

• Оқушылардың 90%-дан астамы «өз өңіріме деген көзқарасым өзгерді» деп айтса

• «Біздің жер маңызды емес» деген пікір жоққа шығарылса

9.2. Бағалау әдістері

Алдын-ала диагностика (қыркүйек):

• Сауалнама: «Мен өз өңірім туралы не білемін?»

• Тест: Жетісу тарихы бойынша 10 сұрақ

• Әңгіме: «Менің ауылым маған не береді?»

Аралық бағалау (әр блоктан кейін):

• Тесттер, викториналар

• Картографиялық тапсырмалар

• Шығармашылық жұмыстар

Қорытынды бағалау (мамыр):

• Қорытынды жоба

• Презентация

• Рефлексивті эссе

• Қайталама сауалнама

9.3. Күтілетін өзгерістер

Оқушыларда:

• Өз өңіріне деген мақтаныш сезімінің артуы

• Функционалдық сауаттылықтың дамуы

• Зерттеушілік қызығушылықтың пайда болуы

• Ұлттық сана-сезімнің күшеюі

Мектепте:

• Аймақтық тарих бойынша материалдық базаның байыту

• Басқа пәндермен байланыс

• Мектеп музейінің дамуы

Ауылда:

• Жастардың өз жеріне деген қызығушылығының артуы

• Мәдени мұраны қорғау санасының оянуы

• Ұрпақтар арасындағы байланыстың нығаюы

10. БАҒДАРЛАМАНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ

10.1. Инновациялық элементтер

1. Жергілікті бағдар: «Біздің жердің» нақты тарихы

2. Жобалық тәсіл: Оқушылар өздері археологиялық карта жасайды

3. Зерттеушілік компонент: Сұхбаттар, далалық байқаулар

4. Эмоционалдық әсер: Жүректің, санасының өзгеруі

5. Функционалдық дағдылар: XXI ғасыр дағдылары

10.2. Әлеуметтік маңызы

1. Ауылдық оқушыларды қолдау: «Біз маңызды емеспіз» кешенінен арылу

2. Көші-қонды азайту: Өз жеріне деген құрметтің артуы

3. Ұрпақтар диалогы: Ақсақалдар мен жастар арасындағы байланыс

4. Мәдени мұраны қорғау: Жергілікті ескерткіштерге назардың артуы

10.3. Педагогикалық құндылық

1. Оқушы орталықты тәсіл: Оқушы - белсенді қатысушы

2. Дифференциация: Әр оқушы өз күшіне сай міндет алады

3. Интеграция: Тарих + география + өнер + әлеуметтік дағдылар

4. Практикалық бағдар: Білім - өмірден алыс емес

11. МҰҒАЛІМГЕ АРНАЙЫ ҰСЫНЫСТАР

11.1. Жалпы ұсыныстар

1. Икемді болыңыз: Жоспарланған материал табылмаса, ауыстырыңыз

2. Оқушыларды тыңдаңыз: Олардың қызығушылықтарын ескеріңіз

3. Эмоцияға назар аударыңыз: «Жүректі өзгерту» - мақсатымыз

4. Ата-аналарды тартыңыз: Олар да жобаға қатыса алады

11.2. Әр блок бойынша кеңестер

Блок 1: Максималды визуалдандыру, «біздің жер» сезімін қалыптастыру

Блок 2: Сақтарды «біздің аталарымыз» етіп көрсету, сұхбаттарға дайындалу

Блок 3: «Біздің аймақта да...» деген байланысты табу

Блок 4: Барлық оқушыларды тарту, презентацияны мейрам ету

11.3. Қиындықтар және шешімдер

12. ҚОРЫТЫНДЫ

Осы авторлық бағдарлама - тек білім беру құралы емес, ол оқушылардың өз өңіріне деген көзқарасын түбегейлі өзгертетін құрал.

Бағдарламаның философиясы

Біз сенеміз: әрбір ауыл, әрбір аудан, әрбір өңір - ерекше, құнды, киелі. Мәселе - оқушылар мұны көре алмайды.

Бірақ Қоғалы ауылының астында - 2500 жылдық тарих жатыр. Осы жерде сақ батырлары жүрген, Ұлы Жібек жолының керуендері өткен.

Бағдарламаның нәтижесі

Қоғалы ауылының, Кербұлақ ауданының, Жетісу облысының оқушылары осы бағдарламадан кейін:

✅ Өз жерлерінің киелі екенін біледі
✅ Археологиялық карта жасай алады
✅ Өз өңірі туралы мақтанышпен айта алады
✅ «Біздің жер маңызды емес» деген ойдан арылады
✅ Өзін «тарихтың жалғасы» деп сезінеді

Мұғалімге соңғы сөз

Құрметті әріптестер!

Бұл бағдарлама - сіздің қолыңызда өмір табатын құжат. Сіз оны өз жағдайыңызға өзгерте аласыз.

Ең маңыздысы - оқушылардың жүрегіне жетіңіз. Егер бір оқушы ғана «Мен өз ауылыма мақтанамын!» десе - сіз табысқа жеттіңіз.

Біздің жерімізді сүйік! Біздің тарихымызды құрметтейік! Біздің балаларымызға мақтаныш сезімін берейік!

13. ҚОСЫМШАЛАР

ҚОСЫМША 1: Алдын-ала диагностикалық сауалнама

«Мен өз өңірім туралы не білемін?»

Құрметті оқушы! Бұл сауалнама - емтихан емес. Шынайы жауап бер.

1. Жетісу дегенді естігенсің бе? Ол қайда орналасқан?

2. Сақтар туралы не білесің?

3. Алтын адам қайда табылған?

4. Қоғалы ауылы/Кербұлақ ауданы туралы тарихи не білесің?

5. Біздің маңайда ежелгі орындар бар деп ойлайсың ба?

6. Өз ауылыңа қалай қарайсың? (мақтанасың / ұялсың / қалыпты)

7. Үлкен қалаларға кеткің келе ме? Неге?

8. «Біздің ауыл - киелі жер» деген сөйлемге келісесің бе? Неге?

ҚОСЫМША 2: Ақсақалдарға арналған сұхбат сұрақтары

«Біздің ауылдың тарихы»

Құрметті ақсақал! Мен ________ (аты-жөні), тарих бойынша жоба жасап жатырмын. Бірнеше сұрақ қойсам бола ма?

1. Қоғалы атауы қайдан шыққан деп білесіз?

2. Ауыл қашан құрылған? Алғашқы тұрғындар кімдер болған?

3. Ауыл маңында ежелгі қорғандар, обалар бар ма?

4. Ертедегі ескі жолдар туралы не білесіз?

5. Ауыл туралы аңыздар, әңгімелер бар ма?

6. Сіз жас кезіңізде ақсақалдардан қандай тарихи оқиғаларды естідіңіз?

7. Ауылда ежелгі нәрселер табылған ба?

Сұхбатты жүргізген: _______________
Күні: _______________

Рақмет сізге!

ҚОСЫМША 3: Жобалық жұмыс бланкісі

КЕРБҰЛАҚ АУДАНЫНЫҢ АРХЕОЛОГИЯЛЫҚ КАРТАСЫ

Топтың аты: _______________________

Мүшелері:

БӨЛІМ 1: Негізгі археологиялық нысандар

БӨЛІМ 2: Аңыздар мен деректер

Аңыз/әңгіме 1: _______________________

Көзі (кімнен естілді): _______________________

БӨЛІМ 3: Безендіру идеялары

• Қандай сақ ою-өрнектерін қолданамыз?

• Қандай түстер?

• Қандай стиль?

БӨЛІМ 4: Презентация жоспары

• Кім кіріспе сөз айтады?

• Кім картаны түсіндіреді?

• Кім қорытынды айтады?

• Барлығы қанша минут?

ҚОСЫМША 4: Қорытынды рефлексивті сауалнама

«Мен қалай өзгердім?»

Құрметті оқушы! Курс аяқталды. Енді артқа қарап, өзіңді бағала.

1. Мен не үйрендім? (3-5 жаңа білімді жаз)

2. Маған ең қызықты не болды? (қай сабақ, қай тақырып)

3. Маған ең қиын не болды? (қандай қиындықтар кездесті)

4. Мен өз ауылым/өңірім туралы көзқарасым өзгерді ме? Қалай?

5. Мен өз жерімді мақтана аламын ба? Неге?

6. Мен басқаларға (достарға, туыстарға) не айта аламын?

7. Археологиялық карта жасау маған не берді?

8. Болашақта мен өз өңірімнің тарихын зерттегім келе ме?

9. Мен өзіме 10 ұпайдан неше қояр едім? Неге?

10. Мұғалімге/бағдарламаға не айтқым келеді?

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

Авторлық бағдарлама: «Жетісу - менің киелі жерім: ежелгі дәуір картасы»
Әзірлеген: Қударбек Алихан Ирғалиұлы, тарих пәнінің мұғалімі
Мекеме: «Панфилов атындағы орта мектеп» КММ, Қоғалы ауылы

Нормативтік-құқықтық құжаттар:

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы (2007 жылғы 27 шілдедегі № 319-III ҚРЗ, өзгертулермен және толықтырулармен)

2. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің бұйрығы «Жалпы орта білім берудің жаңартылған мазмұны бойынша оқу бағдарламалары» (2018 ж.)

Оқулықтар және монографиялар:

4. Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 10-сыныбына арналған оқулық / Т. Омарбеков, Ж. Қасымбаев, Б. Сүлейменов. – Алматы: Мектеп, 2023. – 296 б.

5. Ақышев К.А., Кушаев Г.А. Древняя культура саков и усуней долины реки Или. – Алма-Ата: АН КазССР, 1963. – 298 с.

6. Акишев К.А. Курган Иссык. Искусство саков Казахстана. – Москва: Искусство, 1978. – 130 с.

7. Байпақов К.М. Древние города Казахстана. – Алматы: Археология, 2005. – 316 с.

8. Марғұлан Ә.Х. Бегазы-Дәндібай мәдениеті. – Алматы: Ғылым, 1979. – 336 б.

9. Акишев А.К. Искусство и мифология саков. – Алма-Ата: Наука, 1984. – 176 с.

Археологиялық зерттеулер:

10. Акишев К.А. Саки азиатских степей (VII-IV вв. до н.э.) // История Казахской ССР. Т.1. – Алма-Ата, 1977. – С. 264-293.

11. Чанг К. Петроглифы Семиречья. – Алматы: Өнер, 2001. – 184 б.

12. Байпақов К.М., Таймағамбетов Ж.Қ. Археология Қазақстаны. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 256 б.

Әдістемелік әдебиеттер:

13. Студеникин М.Т. Методика преподавания истории в школе: учебник для студентов высших учебных заведений. – Москва: Владос, 2004. – 240 с.

14. Жанпейісова М.М. Модульдық оқыту технологиясы. – Алматы: Білім, 2002. – 256 б.

15. Полат Е.С. Новые педагогические и информационные технологии в системе образования. – Москва: Академия, 2005. – 272 с.

16. Сейсенбаева Ж.А. Педагогика: оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2013. – 480 б.

Жергілікті тарих:

17. Алматы облысының тарихы: энциклопедиялық анықтама. – Алматы: Атамұра, 2014. – 504 б.

18. Жетісу: табиғаты, тарихы, мәдениеті. Ғылыми мақалалар жинағы. – Талдықорған, 2018. – 328 б.

19. Қазақстанның мәдени мұралары: Алматы облысы. – Алматы: Service Press, 2010. – 416 б.

Функционалдық сауаттылық:

20. Ермекова Ә.Б. Функционалдық сауаттылық: оқушылардың қабілеттерін дамыту. – Астана: Ұлттық тестілеу орталығы, 2019. – 168 б.

21. Пинская М.А. Формирующее оценивание: оценивание в классе. – Москва: Логос, 2010. – 264 с.

Электрондық ресурстар:

22. Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі [Электрондық ресурс]. – Режим доступа: www.nationalmuseum.kz (қаралған күні: 15.09.2024)

23. Мәдени мұра - Қазақстан Республикасының мәдени мұра объектілерінің мемлекеттік тізілімі [Электрондық ресурс]. – Режим доступа: memura.kz (қаралған күні: 20.09.2024)

24. ЮНЕСКО дүниежүзілік мұра тізімі: Тамғалы археологиялық ландшафты [Электрондық ресурс]. – Режим доступа: whc.unesco.org/en/list/1145 (қаралған күні: 25.09.2024)