«АУТОДЕСТРУКТИВТІ МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚТЫҢ АЛДЫН АЛУ»

Аңдатпа

Аутодеструктивті мінез-құлық – тұлғаның өзіне физикалық немесе психологиялық зиян келтіруге бағытталған әрекеттер жүйесі. Бұл мақалада аталған феноменнің теориялық негіздері, қауіп факторлары, диагностикалық ерекшеліктері және алдын алу мен психокоррекцияның тиімді әдістері қарастырылады.

Түйін сөздер: аутодеструкция, суицидтік мінез-құлық, психопрофилактика, психокоррекция, эмоция реттеу

Қазіргі заманда тұлғаның психикалық денсаулығы өзекті мәселелердің біріне айналды. Әсіресе жасөспірімдер мен жастар арасында аутодеструктивті мінез-құлықтың таралуы алаңдаушылық туғызады. Бұл құбылыс тек жеке адамның мәселесі ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік және мәдени факторлармен тығыз байланысты.

Аутодеструктивті мінез-құлыққа өзін-өзі зақымдау, суицидтік ойлар мен әрекеттер, зиянды әдеттер (алкоголь, есірткі), қауіпті мінез-құлық (экстремалды әрекеттер) жатады. Психолог үшін бұл мәселені ерте анықтау және алдын алу – кәсіби қызметтің маңызды бағыты.

Аутодеструктивті мінез-құлық – адамның өз өміріне, денсаулығына немесе психикалық жағдайына зиян келтіруге бағытталған әрекеттер жиынтығы. Бұл құбылыс әсіресе жасөспірімдер мен жастар арасында жиі кездеседі және дер кезінде психологиялық көмекті талап етеді.

Аутодеструктивті мінез-құлықтың негізгі ерекшелігі – адамның өзіне қарсы бағытталған әрекеттері. Бұл әрекеттер саналы немесе бейсаналы түрде жүзеге асуы мүмкін.

Оның негізгі түрлеріне мыналар жатады:

• суицидтік ойлар мен әрекеттер

• өзін-өзі зақымдау (кесу, күйдіру)

• тәуелділік мінез-құлық (алкоголь, есірткі, ойын)

• қауіпті және тәуекелді әрекеттер

Бұл мінез-құлық көбінесе адамның ішкі психологиялық күйзелісінің сыртқы көрінісі болып табылады.

Қалыптасу себептері. Аутодеструктивті мінез-құлықтың қалыптасуына әсер ететін факторларды бірнеше топқа бөлуге болады:

Биологиялық факторлар:

• жүйке жүйесінің ерекшеліктері

• генетикалық бейімділік

Психологиялық факторлар:

• депрессия

• мазасыздық

• өзін-өзі бағалаудың төмендігі

• эмоцияларды реттей алмау

Әлеуметтік факторлар:

• отбасындағы конфликтілер

• ата-ананың жеткіліксіз қолдауы

• буллинг

• әлеуметтік оқшаулану

Травматикалық тәжірибе:

• зорлық-зомбылық

• психологиялық жарақаттар

• жақын адамынан айырылу

Психолог үшін аутодеструктивті мінез-құлықты ерте кезеңде анықтау өте маңызды. Негізгі белгілер:

• «өмірдің мәні жоқ» деген сияқты сөздер

• көңіл-күйдің тұрақсыздығы

• тұйықталу

• өзіне зиян келтіру әрекеттері

Диагностика әдістері:

• клиникалық сұхбат

• бақылау

• психологиялық тесттер

Сонымен қатар, суицидтік қауіп деңгейін бағалау – кәсіби міндеттердің бірі.

Алдын алу шаралары. Аутодеструктивті мінез-құлықтың алдын алу үш деңгейде жүзеге асырылады:

Біріншілік алдын алу:

• психологиялық білім беру

• эмоцияларды басқару дағдыларын дамыту

• стресске төзімділікті қалыптастыру

Екіншілік алдын алу:

• қауіп тобындағы тұлғаларды анықтау

• психологиялық кеңес беру

• дағдарыс жағдайында қолдау көрсету

Үшіншілік алдын алу:

• қайталанудың алдын алу

• ұзақ мерзімді психотерапия

• әлеуметтік бейімдеу

Психокоррекциялық жұмыс. Аутодеструктивті мінез-құлықпен жұмыс жасауда келесі әдістер тиімді:

• когнитивті-мінез-құлықтық терапия

• диалектикалық мінез-құлықтық терапия

• травмаға бағытталған терапия

• арт-терапия

• топтық терапия

Когнитивті-мінез-құлықтық терапия

• теріс ойларды өзгерту

• жаңа мінез-құлық стратегияларын қалыптастыру

Диалектикалық мінез-құлықтық терапия

• эмоцияны реттеу

• күйзеліске төзімділікті дамыту

Травмаға бағытталған терапия

• өткен психологиялық жарақаттарды өңдеу

Арт-терапия және денеге бағытталған әдістер

• эмоцияларды қауіпсіз шығару

Бұл әдістер тұлғаның эмоцияларын реттеуге, өзін қабылдауына және жаңа мінез-құлық стратегияларын қалыптастыруға бағытталған.

Аутодеструктивті мінез-құлық – күрделі әрі көп факторлы құбылыс. Оның алдын алу кешенді тәсілді талап етеді. Психологтың кәсіби әрекеті тұлғаның өмір сапасын жақсартуға және қауіпті мінез-құлықтың дамуын болдырмауға бағытталуы тиіс.

Педагог-психолог: Төлеген Қаракөз