«Болашақ» жоғары медициналық колледжі

Бекітемін

«Жалпы білім пәндер» бірлестік жетекшісі________Айтимова.Н.Ж

«___»________2025ж.

ОҚУ САБАҒЫНЫҢ ЖОСПАРЫ №________

Ауырсынуды басатын дәрілер (анальгетиктер): наркотикалық және наркотикалық емес дәрілер

(сабақ тақырыбы)

Модуль /пән атауы:Фармакология,фармакотерапия

Педагог:Акимабаева.А.А

Күні:" " 2025 жыл

1)Жалпы мәліметтер

Курс:3курс,

топтар:ФМ-11-23-1,Фд-9-23-1\2

Сабақтың түрі: практикалық сабақ

Сабақ мақсаты, міндеттері:

Білім алушыларға ауырсынуды басатын дәрілердің түрлерін, механизмін, қолданылуын және жанама әсерлерін түсіндіру.

Сабақтың тәрбиелік мақсаты:

«Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасының бағыттары

Студенттердің әділдікке, адалдыққа, кәсіби жауапкершілікке және адамгершілікке негізделген көзқарасын қалыптастыру. Медициналық саладағы этикалық нормаларды сақтау, дәрі-дәрмек қолдануда адалдық, қоғам алдындағы жауапкершілік, және кәсіби этиканы ұстану.

Күтілетін нәтижелер:

Қажетті ресурстар: оқулықтар, интерактивті тақта, слайд, таратпа материалдар 

Әдебиеттер:

1. Күшібаев А.Б., Әбдірайымова А.К.
   Фармакология негіздері. – Алматы: «Эверо», 2021 ж.
   (Колледж студенттеріне арналған негізгі оқу құралы)

2. Құлманов Б.Ж., Иманғали Н.М.
   Жалпы фармакология. – Алматы: ҚММУ баспасы, 2020 ж.

3. Кулібаева С.Б.
   Клиникалық фармакология. – Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2022 ж.

4. ҚРДәрілікзаттарреестрі

https://www.dari.kz
(Қазақстандатіркелгендәрілікзаттартізімі мен сипаттамасы)

5. WHO Model List of Essential Medicines, 2023

https://www.who.int/publications/i/item/WHO-MHP-HPS-EML-2023.02

Қосымша дереккөздер :

Medscape Drug Reference

https://www.medscape.com/druginfo
(Халықаралық дәрілердің әсері, жанама әсері, фармакокинетикасы туралы)

UpToDate – Antimicrobial Therapy Guidelines

https://www.uptodate.com
(Актуалды клиникалық нұсқаулықтар)

PubMed Central – Ғылыми мақалалар базасы

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/
(Антибиотиктерге төзімділік және вирусқа қарсы терапия бойынша мақалалар)

5) Сабақтың барысы:

Ұйымдастырушылық кезең: Білім алушылармен сәлемдесу, түгендеу, сабаққа дайындығын тексеру.

Сабақ барысы:

Жаңа сабақты түсіндіру:

Шеткерлік жүйке жүйесі және афферентті иннервация

Шеткерлік жүйке жүйесі (ПЖЖ) – ми мен жұлыннан тыс орналасқан жүйке талшықтары мен түйіндерден тұратын жүйке жүйесінің бөлігі. Ол екі бағытта қызмет етеді:

Афферентті талшықтар (сенсорлық) – сыртқы және ішкі ортадан ақпаратты орталық жүйке жүйесіне жеткізеді.

Эфферентті талшықтар (моторлық) – орталық жүйке жүйесінен бұлшықетке немесе безге сигнал жібереді.

Афферентті иннервация – бұл сезімтал (сенсорлық) нерв талшықтары арқылы ақпараттың орталық жүйке жүйесіне тасымалдануы. Оған ауырсыну, температура, қысым, діріл, сенсорлық сезімдер жатады.

Жаңа сабақ

1. Анальгетиктердің жалпы сипаттамасы

Анальгетиктер – ауырсынуды басатын дәрілік заттар. Олар организмдегі ауырсыну сигналдарын орталық немесе перифериялық деңгейде тежейді.

Негізгі мақсаттары:

• Ауырсынуды азайту немесе толық басу

• Жарақат, операция, қабыну және қатерлі ісік ауруларында пациенттің жағдайын жеңілдету

• Қабынуды және температураны төмендету (кейбіреулері)

Әсер ету механизмдері:

1. Орталық деңгейде (ми мен жұлын): ауырсыну сигналын тежейді (мысалы, опиоидтар)

2. Перифериялық деңгейде (тіндерде): қабыну медиаторларының түзілуін тежейді (мысалы, NSAID)

2. Наркотикалық анальгетиктер (опиоидтар)

Механизм:

• Орталық жүйке жүйесінің мю (μ), кappa (κ), дельта (δ) рецепторларына әсер етеді

• Нейрондардың ауырсыну сигналын өткізуін тежейді

• Эйфория сезімін, көңіл-күйдің өзгеруін тудыра алады

Негізгі мысалдар:

• Морфин

• Фентанил

• Оксикодон

• Трамадол

• Кодеин

Қолданылуы:

• Қатты және созылмалы ауырсыну (рак, жарақат, хирургиядан кейін)

• Тыныс алу функциясы зақымданбаған жағдайда қолдану

Жанама әсерлері:

• Тыныс алу тежелуі (ең қауіпті)

• Тәуелділік, психикалық және физикалық

• Гипотензия

• Құсу және іш қату

• Қабілет төмендеуі, ұйқышылдық

Қолдану ерекшелігі:

• Дозасын мұқият бақылау қажет

• Ұзақ қолдану тәуелділік қаупін арттырады

3. Наркотикалық емес анальгетиктер (Non-opioid analgesics)

3.1. NSAID (Non-steroidal anti-inflammatory drugs)

Механизм:

• Циклооксигеназа (COX-1, COX-2) ферментін тежейді

• Простагландиндер түзілуін азайтады → ауырсыну және қабыну төмендейді

Негізгі мысалдар:

• Аспирин

• Ибупрофен

• Диклофенак

• Напроксен

Қолданылуы:

• Жеңіл және орташа ауырсыну

• Қабыну аурулары: артрит, тендинит

• Жоғары температура

Жанама әсерлері:

• Асқазан-ішек жолдарының жарасы, гастрит

• Бүйрек функциясының бұзылуы

• Қан кету қаупінің ұлғаюы

3.2. Парацетамол (ацетаминофен)

Механизм:

• Нақты механизм толық түсінілмеген, бірақ ми деңгейінде ауырсыну және температураны төмендетеді

• Қабынуға айтарлықтай әсер етпейді

Қолданылуы:

• Жеңіл және орташа ауырсыну

• Жоғары температураны төмендету

• Жүктілік кезінде салыстырмалы қауіпсіз

Жанама әсерлері:

• Жоғары дозада бауыр токсикалық әсері

• Сирек аллергиялық реакциялар

4. Наркотикалық және наркотикалық емес анальгетиктердің салыстырмасы

5. Қолдану ерекшеліктері

1. Қолдану мақсатына сәйкес таңдау:

   • Қатты ауырсыну → опиоидтар

   • Жеңіл–орташа ауырсыну, қабыну → NSAID немесе парацетамол

2. Қолдану тәсілі: таблетка, инъекция, патч, ректалды суппозиторий

3. Жанама әсерлерін бақылау: дозаны қатаң бақылау, тәуелділік қаупін алдын алу

Үй тапсырмасы

Білім алушыларға ауырсынуды басатын дәрілер (анальгетиктер): наркотикалық және наркотикалық емес дәрілік заттарды анықтауды тапсыру.

Сабақ/оқу қорытындысын жасау, бағалау:

Студент тақырыпты жетік меңгергендігін, логикалық ойлау дағдысын көрсетсе. Қойылған сұрақтарға толық жауап беріп нақты мысалдармен тұжырым жасай алса 90-100% дұрыс жауап берсе. Студент тақырып бойынша білімін көрсете алды бірақ оқытушының ескертулерінен кейін жөнделген кейбір нақты емес жауаптары болса. Логикалық ойлау дағдысын көрсете алса және нақты мысалдар келтіре отырып тұжырым жасай алса 75-89% дұрыс жауап берсе. Студент тақырыпты толық меңгермеген және қойылған сұрақтарға жүйелі жауап бермейді. Бірақ келесі материалды игеру үшін жетерлік тақырып бойынша жалпы түсінігі бар екенін көрсетсе. Ұғымдардың анықтамаларын толық айта алмаса немесе терминдерді оқытушының бірнеше жөндеулерінен кейін ғана дұрыс айта алса 50-74% дұрыс жауап берсе Студент сабаққа қатысқан. Оқу материалының білмейтіндігін немесе толық түсінбегендігі байқалса, анықтамаларды мүлдем білмесе немесе елеулі қателіктер жіберсе, оқытушының жөндеулерінен кейін де қатесін түзете алмаса дұрыс жауабы 50%-дан төмен болса.