Тексерілді:

Оқу ісінің меңгерушісі:

Пәні: Қазақстан тарихы Сынып: 9 Мерзімі:

Сабақтың тақырыбы: Азамат соғысы және шетелдік интервенция жылдарындағы

(1918-1920) Қазақстан

Сабақтың мақсаты: Азамат соғысы тақырыбы бойынша оқушылардың алған білімдерін жүйеге келтіру, тарихи оқиғаны жан-жақты талдап, баға беру.

Сабақтың міндеттері: 1. Тарихи оқиғаны жан-жақты талдау арқылы, оның қазіргі кездегі құндылығын анықтау;

2. Оқушыларды іздемпаздықпен, шығармашылықпен жұмыс істеуге ынталандыру.

3. Ұжыммен жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыру.

Сабақ түрі: Ашық сабақ
Сабақ әдісі: Білімді жинақтау, топпен жұмыс.
Сабақ көрнекілігі: Қазақстанның картасы, үлестірмелі карточкалар, бейнеролик.
Сабақ барысы:
I. Ұйымдастыру кезеңі. а) Амандасу.

Оқушыларды әр түсті қалпақ стикерлерді алып, алты топқа бөлу

ә) Оқушылардың оқу құралдарын тексеру

в) Бағалау парағы үйлестіріледі.
II. Үй тапсырмасын тексеру.

Қазақстандағы ұлттық автономиялар

Сұраққа-жауап:

1. Қоқан автономиясы (Түркістан мұхтариаты) қашан құрылды?1917 жылы қарашада

2. Қоқан автономиясының тарихи маңызы неде?

3. Алашорда үкіметін кім басқарды? Ә. Бөкейханов

4. «Алаш» автономиясы қашан құрылды? 1917 жылы желтоқсанда

Жаңа сабақ: Қызығушылығын ояту мақсатында «Қазақстан азаматы соғысы және шетелдік интервенциясы жылдарында» бейнероликтен үзінді көрсетемін.

Сабақты бастамас бұрын мен сіздерге бір аңыз айтқым келіп тұр.

Ертеде бір қария өмір сүріпті. Оның еңбек етіп жатқан өз шеберханасы, отбасы, алты баласы болыпты. Күндердің күнінде қария дүниеден өтеді. Ал балалары оның дүние-мүлкін өзара бөлісіп алады. Тек шеберхана ішіндегі 6 түсті қалпаққа «иесі келіп,алар»,-деп тиіспейді. Күндер өтіп жатады, бірақ 6 қалпақтың иесі келмейді. Енді алтауы алты қалпақты бөліп алады. Арада көп жылдар өтеді. Қарияның әлгі балалары кездесіп, қалай өмір сүргендері, жетістіктеріне мақтану үшін жиналады.

Ақ қалпақты алған баласы үлкен лауазым иесі болған екен.

Қара қалпақ алған баласы өмірде ештеңеге қол жеткізбеген, өйткені өмірдің тек қара жағын ғана көреді екен.

Қызыл қалпаққа ие болған баласы ерекше сезімге берілген өнер адамы болған екен.

Сары қалпақ иесі өмірде көп жетістікке қол жеткізіп, жақсы өмір сүріп жатыр екен, өйткені қандай жағдайда болмасын тек жағымды, жақсы жағын көретін болған.

Жасыл қалпақ алған баласы шығармашылықпен жұмыс істейтін, іздемпаз тұлға болып қалыптасқан екен.

Көк қалпақты кигені өз өмірінен сабақ алып, оны басқаға үйретіп, кез-келген үрдісті басқарып кете алатын көшбасшыға айналыпты.

Осы аңызды негізге ала отырып, сыныпты алтыға бөліп, алты түсті қалпақты ұсындық.

«Ақ қалпақ» иелері- Олар тарихи оқиғаны тек жалаң фактілермен көрсетіп береді.

«Қара қалпақ» иелері- Азамат соғысының жағымсыз жағын дәлелдеп, көрсетеді.

«Қызыл қалпақ» кигендер- Тарихи оқиғаны сезіммен сипаттайды.

«Сары қалпақ» кигендер- Азамат соғысының өзінен жағымды заттар іздеумен айналысады..

«Жасыл қалпақ» иелері- Оқиғаны шығармашылықпен, ерекше түрде баяндайды.

«Көк қалпақ» кигендер- Қорытынды жасап, алған білімдерін өмірде қолдану жолдарын ұсынады.

Мұғалім: Сөз «Ақ қалпақ» иелеріне беріледі.

Оқушылар өздері дайындаған мәліметтер бойынша нақты деректерді баяндап береді. Мысалы: «Азамат соғысы» дегеніміз- бір мемлекет ішіндегі қарама-қарсы екі топтың билік үшін соғысы. «Интервенция»- қоршауға алу.

Азамат соғысы 1918-1920ж аралығында болды. Ол Чехославак корпусының бүлігінен басталды.

1918ж маусымда атаман Дутов Қазақстанды Ресеймен байланыстырып тұрған Орынбор қаласын басып алды. Оларды алашордашылар қолдап, қызылдарға қарсы күресті. Тб

Келесі шығатын «Қара қалпақтылар». Олар да өздері дайындаған ақпараттармен, слайдтарымен түсіндіреді.

«Ақтар» деп аталатын күштер бірігіп,большевиктерге қарсы азамат соғысын бастады. Ақтар «ақ террор» қолданып, большевиктерді қатаң жазалап, халыққа да аяушылық көрсетпеді. Мысалы: Анненков Жетісуда аса қатыгездік көрсеткендердің бірі болды.

«Әскери коммунизм» саясатының өзі халыққа ауыртпалықтар әкелді. Азық-түлік салғырты енгізілді. Өлкенің адам және материал байлықтарын игеру күштеу әдістерімен жүргізілді. Ұсақ өндірушілер майдагерлік артельдерге біріктірілді. Еңбек салығы енгізілді. Тб

Келесі сөз «Қызыл қалпақ» иелерінде. Өз баяндамаларын қазақ әдебиеті пәнімен байланыстыра отырып , өлең-жырлармен келтіреді. Алашорда мүшелерінің патриоттық сезімдерін көрсете отырып, елжандылыққа шақырады.

«Сары қалпақ» кигендер сөз алады.

Кез-келген соғыс халыққа азап, экономикаға құлдырау, ауыртпалықтар әкеледі, бірақ біз осы жағдайдың ішінен де жағымды жағын көруге тырыстық. Алдымен соғыс басында құрылған әскери бөлімдер туралы айтсақ, қазақ жерінде ұлттық әскери бөлімдер құрылып, Орал мен Торғай облыстарында 37-ге жетті. Дала өлкесінің төтенше комиссары болып-Жангелдин , Торғай уезінің әскери комиссары болып-Иманов тағайындалды. Бұл ортақ жауға қарсы жұмыла күш жинау еді. Құрылған бөлімдерге арнап әскери киімдер тігілді. Ол да соғыс кезінде тәртіпке шақыратын амалдардың бірі болды. Осындай киімдердің ең алғашқысы Буденныйдың әскеріне арнап тігілді.

1916ж ұлт-азаттық қозғалысқа қатысқан қазақтар партизандық соғыс әдістерін қолданып, ерлікпен күресті.

1919ж желтоқсанда Александров-Гай-Ембі темір жол желісі салынды. Ол мұнайлы Орал-Ембі ауданын Орталық Ресеймен біріктірді.

«Жасыл қалпақ» кигендерге сөз беріледі. Бұл топ өз тапсырмаларын ерекше кескіндермен немесе көрініс арқылы көрсете алады.

Келесі сөз «Көк қалпақ» иелеріне беріледі.

Азамат соғысы кескілескен қырғынында 8 млн адам қаза тапты. Қызылдар мен ақтардың қимылынан ең алдымен халық зардап шекті. Бұл А.Байтұрсыновтың «Төңкеріс және қазақтар» мақаласында : «Ресей халықтары құқықтарының декларациясын» жариялау қазақтардың ұлт мәселесіне мұқият қарауының басталуы деп санауға болады. Бүкілресейлік Орталық Атқару комитетінің 1919ж 4 сәуірдегі қаулысында «Кеңес үкіметіне қарсы азамат соғысына қатысқан қырғыздар (қазақтар) , сондай-ақ қырғыздардың бұрынғы ұлттық Алашорда үкіметінің мүшелері өздерінің бұрынғы контрреволюциялық қызметі үшін ешқандай қуғынға салынып, жазаға тартылмауға тиісті деп көрсетілген»,- деп жазды.

1920ж 20 тамызда Кеңес үкіметі РКФСР құрамында «Қырғыз(қазақ) Автономиялы Социалистік Республикасын құру туралы» Декрет қабылдады.

1920ж 4 қазанда ҚазақАКСР- жарияланды.

Постер қорғайды.

Әр топ «Екі жұлдыз, бір ұсыныс» айтады

Сабақты бекіту. І- топ : Кесте сәйкестендіріңіз

1 918 жылдың жазында Ішкі және сыртқы жаулардың бірлескен күштері

Кеңес үкіметіне үлкен қауіп төндірді

1 918 ж Ақ казактар Оралда төңкеріс жасады

1919 жылдың көктемінде Ақгвардияшылдар Семей облысы жағынан

Солтүстік Жетісуға басып кірді

1 918 жылы күзде Жетісу майданы жойылды

1 919 жылы 10 шілдеде Ұлттық әскери бөлімдер ұйымдастырылды

1919 жылы тамыз Бөкей ордасында қазақ атты әскери бөлімдер

құрылды

1918 жылы наурыз Қырғыз өлкесін басқару жөніндегі революциялық

комитет құрылды

1920 жылы наурыз Колчактың «оңтүстік армиясын» Түркістан

майданы жойып жіберді

2 -топ: Азамат соғысының негізгі майдандарын көрсетіңіз.

ч

к

о

л

а

к

ы

р

ы

з

ғ

ч

е

р

к

а

с

с

к

ш

е

к

і

р

і

м

р

о

а

л

а

н

т

а

н

т

а

Қорытынды. Тест.

1.Иран мен Каспийдың сыртқы облысына басып кіріп, интервенция жасаған ел :

А.АҚШ В. Англия С.Франция Д. Түркия Е. Ағылшындар

2. Кеңес мемлекетінің соғыс интервенциясы мен азамат соғысы кезеңі ретінде енген уақыты:

А. 1918ж-1920ж В. 1918ж-1975ж С. 1918ж-1926ж Д. 1918ж-1927ж Е. 1918ж- 1919ж

3. Азамат соғысы :

А. Бір-бірімен жауласушы топтардың билік үшін күресі

В. Бір елдің көрші елге соғысы.

С. Басқа мемлекеттің ішкі ісіне араласу

Д. Өз елін сыртқы жаудан қорғау

Е.Астыртын әскери қимылдар жүргізу

4. Дала өлкесінің төтенше комиссары:

А.Иманов В.Бөкейханов С.Шоқай Д.Жангелдин Е. Чапаев

5. «Черкаск қорғанысының» территориялық аймағы:

А. Оңтүстік Қазақстан В. Бетпақдала С. Солтүстік Жетісу Д. Сарысу Е.Шығыс Қазақстан

6. Торғай облысының әскери комиссары:

А. Ә.Бөкейханов В. М.Шоқай С. А. Иманов Д.Ә.Жангелдин Е. И. Чапаев

7.Колчактың армиясын талқандады:

А. Батыс майдан В. Солтүстік майдан С. Шығыс майдан Д. Кавказ майдан Е. Орталық майдан

8. Ақтөбе майданына қару-жарақ пен оқ-дәрі жеткізген экспедиция басшысы:

А. А.Иманов В. Б. Тоқтаров С. Т.Бокин Д. Х.. Елеусізов Е. Ә. Жангелдин

9. Сібірде құрылған ақгвардияшылардың әскери күштерінің басшысы.

А. Чапаев В. Деникин С. Колчак Д. Буденный Е. Юденич

10.Ұлттық әскери бөлімдерінің ұйымдаса бастаған жылы:

А.19117 жыл В.1918 жыл С.1919 жыл Д.1920 жыл Е.1921 жыл

11.Орал майданының жойылуына септігін тигізген оқиға:

А. Колчак армиясының жеңілуі. В. Деникиннің армиясын жеңілуі С. Юденич армиясын жеңілуі

Д. Анненков армиясын жеңілуі Е. Дутов армиясын жеңілуі

12.Бөкей Ордасында құрылған әскери топтардың атауы:

А.Әр түрлі ұлт өкілдерінен құрылған әскери бригадалар В. Ұлттық әскери бөлімдер

С. Партизан топтары Д. Әскери теңіз күштері Е. Дивизия жасақтары

13. Ырғызда атты әскери бөлімдер құрды:

А. Ә.Бөкейханов, Ә.Жангелдин. В. М.Шоқай, А.Иманов. С. Ә.Жангелдин, А.Иманов

Д. Ескендіров, А.Розабакиев. Е. А.Иманов, Т. Артықов.

14. Орал қаласы ақгвардияшылардан азат етілген уақыт:

А.1918 жылы тамыз В. 1918жылы қазан С.1919жылы ақпан

Д. 1919жылы шілде Е. 1920 жылы қаңтар

15.Алғаш ұлттық әскери бөлімдердің ұйымдасқан аймағы:

А. Жетісуда В. Ресейде С. Азербайжанда Д. Ереванда Е. Грозныйда.

16. Гурьев (Атырау) ақгвардияшылардан азат етілді:

А. 1918 жылы тамыз В. 1918жылы ақпан С. 1919 жылы маусым

Д. 1920 жылы шілде Е. 1920 жылы қаңтар

17.Орал майданы мына қаланы алғаннан кейін жойылды:

А. Атырау В.Орал С.Ақтөбе Д.Орынбор Е.Торғай

18.Солтүстік Жетісуда Кеңес өкіметін орнатуда үлкен рөл атқарды:

«Черкасск қорғанысының» тарихи маңызы:

1. Жетісуды ақгвардияшылдардан толық азат етуге жол ашылды

2. Шығыс майданның әскери бөлімдеріне үлкен көмек болды

3. Сібір мен Орта Азияның контрреволюциясының бірігуіне жол бермеді

4. Солтүстік-шығысты азат етуге мүмкіндік жасады

5. Шетел мен Орта Азияның контрреволюциясының бірігуіне жол бермеді

19.Ұлттық келісім тактикасына қол жеткізуге еңбек сіңіргендердің бірі:

А. А. Байтұрсынов В. Ә.Бөкейханов С. Ә.Жангелдин. Д. М.Шоқай Е.Б.Бокин

20. Алашорда үкіметі ресми түрде таратылды:

А.1918жылы 2 ақпан В.1919 жылы 8 маусым С.1920 жылы 5 шілде

Д.1920 жылы 10 қаңтар Е.1920 жылы 9 наурызда

Дұрыс жауабы:

1 _ Е 6 _ С 11 _ A 16 _ Е

2 _ А 7 _ C 12 _ B 17 _ А

3 _ А 8 _ E 13 _ C 18 _ С

4 _ D 9 _ C 14 _ D 19 _ А

5 _ C 10 _ B 15 _ A 20 _ Е

Қорытынды: Сабақ соңында біздің сіздерге тілегіміз, «қызыл, сары, жасыл, көк қалпақты» киіп, табытан табысқа жете беріңіздер.

Оқушыларды бағалау. Оқушылар балдарын санап, бағаларын шығарады.
Үй тапсырмасы: «Азамат соғысы және шетелдік интервенция жылдарында» тақырыбын оқу.