Құрастырушы: Мананова М.Н. Өскемен қаласы,

«Оралхан Бөкей атындағы №44 лицейі» биология пәні мұғалімі педагог- модератор

Пікір жазғандар: Б. Муратбекова

ШҚУ -нің оқытушысы, биология ғылымдарының магистірі

Пікір

Курстың өзектілігі: Қазақстандық білім беру мен ғылым жүйесін жаңғыртудың қазіргі заманғы кезеңі әрбәр адамның сапалы мектепке дейінгі тәрбие мен мектептегі білімге қолжетілімділігін, колледжбен университетте жаңа кәсіби дағдыларды алу, зерттеу және шығармашылық құзіреттерін дамыту мүмкіндіктерін дамыту мүмкіндіктерін көздейді. Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңына сәйкес Орта білім беру жүйесі міндеттерінің бірі ретінде белсенді азаматтың ұстанымы бар жеке адамды тәрбиелеу, республиканың қоғамдық саяси, экономикалық және мәдени өміріне қатысу қажеттігін жеке адамның өз құқықтары мен міндеттеріне саналы көзқарасын қалыптастыру атап көрсетілген. Осы тұрғыдан келгенде, үздіксіз білім беру жүйесінің базалық буыны болып саналатын жалпы орта білім беру мектептерінің оқушыларына саналы тәртәп пен саналы білім беріп, туған жерінің табиғатын қорғайтын мәдениетті тұлға етіп қалыптасудағыатқары рөлі үлкен екені даусыз. Қазіргі заманғы әлемде білім беру тұрақты болашаққа негізделген динамикалық әлеуметтікортада өзін- өзі табысты жүзеге асыру үшін ойын дамытуға ықпал ететін, білім алушылардан терең теориялық білімді ғана емес, сонымен қатар шығармышылықты да талар етеді. Осы міндеттреді жүзеге асру үшін оқу үдерісінде көбірек шығармашылық элементтерді қолдану қажет. Яғни шығармашылық таным үдерісіне өз бетінше ғылыми зерттеу ізденістерінің түрлері қамтылуы тиіс.Міндетті пәндер шеңберінде және сабақтан тыс уақытта оқушылардың зерттеу әрекеттерін ұйымдастыру үшін педагогикалық алғышарт жасау Қазақстан Республикасының жалпыға міндетті білім беру стандартында көрсетілген негізгі талаптардың бірі болып табылады.

Бұл тереңдетілген бейіндік курста еліміздің және және жалпы Дүниежүзілік экологиялық проблемалар мен оған әсер етуші биология факторлар мен олардың алдың алу жолдары сияқты кең ауқымды қамтиды. Биология пәнінің адам организміндегі ролі, күнделікті тұрмыста қолданылу аясынан бастап жалпы биосфералық проблемалары төменде көрсетілген кестеде жүйеленген кешенді мазмұндық блоктардан тұрады. Жаратылыстану – математика бағытындағы сыныптарға арналған «Өсімдіктер мен жануарлар әлемі» атты курс 7 – сыныптар үшін 34 сағат есептелген.

Бұл ұсынылып отырған қолданбалы курс бағдарламасы жалпы орта білім беретін мпктептердің биология пәні мұғалімдеріне бағдарлы сыныпқа көмекші құрал ретінде пайдалануға болады. Бұл әдістемелік құралда курстың бағдарламасы, сабақтарға қажетті дәрістер, тақырыптар бойынша тірек сызбалар тапсырмалар ұсынылған.

Бағдарламаның өзектілігі:

«Өсімдіктер және жануарлар әлемі» курсын оқыту арқылы бүгінгі білім стандартының тұлғаны жетілдіру бағытындағы олқылықтарын толықтыру, жасөспірімдердің ой қабілетін жетілдіру, шығармашылықпен білім, білік, дағды игерудің, оңтайлы шешім қабылдаудың әдіс-тәсілдерін математикалық әдіс тәсілдермен ұштастыра отырып , қалыптастыра аламыз. Сондай-ақ ұлттық құндылықтарымызды дамыту, ақпараттық технология , электронды есептегіш құралдар кеңінен қолданысқа енуіне байланысты ойша есептеу, белсенді ой әрекетін жасауға тиетін кері әсерлердің салдарын жойып, белсенді ойлау, шығармашылық ізденіс жасауға баулуға оңтайлы ықпал жасай аламыз.

Оқу бағдарламасының жаңалығы:

" Өсімдіктер және жануарлар әлемі " қосымша білім беру бағдарламасы оқушылардың жаратылыстық пәндерді қабылдау көрінісін сөзсіз өзгертеді. Балалардың биология, география пәндерінен алған теориялық білімдерін практикада қолдануы оны тереңірек түсінуге, алған дағдыларын шоғырландыруға және білім беруді оңайлатуға көмектеседі.

Екінші жағынан, төменгі сыныптардан алған білімдерін одан әрі толықтырып, дамыту үшін жақсы негіз болады. Тірі табиғат нысандары туралы білімді өздігінен меңгеруді және оны тірі табиғат процестерін, құбылыстарын,заңдылықтарын түсіндіру және практикада қолдану үшін біліктіліктерін қалыптастыру; өздігінен білім алу мотивациясын жоғарлату.

Тұрақтылау (мазмұндық) бөлімі

Жалпы білім берудегі пәндік салалар бойынша байланысы

Оқу бағдарамасының мазмұндық компоненті мектепте өтілетін пәндерімен байланысты қамтиды:

- химия, биология,экология.

Теориялық білім мен практикалық дағдылар жоғарыда аталған мектеп пәндерінің білімін едәуір тереңдетеді.

Оқытудың педагогикалық-ұйымдастырушылық негіздері

Оқу бағдарламасы 6-7 сыныптар аралығындағы оқушылар үшін бір оқу жылына арналған. Оқу бағдарламасы бүкіл сыныпқа арналған. Сабақтар аптасына бір рет өткізіледі. Жылына барлығы 34 сабақ.

Жалпы орта білім беретін мектептерде оқушыларға экологиялық білім беру бірнеше арнайы талаптарды қажет етеді. Олар: оқу жоспарларын, оларға сәйкес оқулықтар және техникалық құралдар жасау, табиғат мұражайларын, сыныптан тыс жұмыстарды ұйымдастыру. Бұлардың бәрінде мұғалім әзірлігінің деңгейі, оқушылардың экологиялық ой-өрісі мен біліктілігішешуші рөл атқарады.

Биология, география, химия пәндерінің мұғалімдері оқу жоспарларында техникалық құралдарды пайдаланады, табиғат мұражайларына, зообаққа, табиғат аясына топсеруен ұйымдастырады. Мұғалімдер қоршаған орта туралы оқушылардың білімін анықтайды, олардың экологиялық ой-ӛрісін қалыптастырады.

Қоршаған орта жайында білім беру-сол ортаның күйін және онымен байланысты мәселелерге жауапкершілікпен қарауға және оларды шешуге қамқорлық жасау керек. Ол үшін күнделікті туындайтын мәселелерді шешетіндей білім, жеке және ұжымдық жұмыстардың дағдысы болуы керек.

Сабақтарда еңбек қауіпсіздігі ережелерін, өртке қарсы іс-шараларды, санитария мен жеке гигиенаны сақтауға, экологиялық талаптарды орындауға ерекше назар аудару қажет.

Курс соңында оқушылар:

• Ішкі тәртіпті, еңбек қауіпсіздігінің жалпы қағидаларын, өрт қауіпсіздігінің қағидаларын біледі.

• Күтілетін нәтижелер:

• 1. Сабақта алған білімдерін күнделікті өмірде қолдана біледі.

• 2.Экологиялық жағдайаттарды шеше біледі.

• 3.Экологиялық тақырыпта шығармашылық жұмыстарды орындай алады.

• 4. Танымдық қабілеттері дамиды.

• 5. Экологиялық мазмұны бар есептерді шеше біледі

• Өз ойларындағы жобаларын ұйымдастыру және дамыту. Сапасын тексеру және ақаулықтарды түзетеді;

• Алған білімдерін топтық және жобалық тапсырмалар кезінде қолдана алады;

• Құрастыру, модельдеу және бағдарламалау дағдыларын пайдалану адамның түрлі салалардағы қызметін жеңілдету және жақсартуға қажетті құрал-жабдықтар жасауға және тың ойлардың пайда болуына ықпал ететінін түсінеді.

Ақпараттық- әдістемелік бөлім

Өсімдіктер және жануарлар әлемі» элективті курсының зерттеу нәтижесін бағалау тәсілдері.

Курстан күтілетін нәтиже оқушылардың оқудағы жетістіктерін мұғалім мен оқушы арасындағы кері байланыс арқылы формативті және суммативті бағалау жолдары бойынша бағаланады.

Формативті және суммативті бағалау курстың оқу бағдарламасы бойынша оқушылардың білімі мен дағдылары жетістіктерінің деңгейін өлшеуге бағытталған:

Формативті бағалау үздіксіз жүргізіледі және оқу үдерісін уақытылы жетілдіріп отыруға мүмкіндік береді. Суммативті бағалау оқу курсының соңындағы өлшемдер бойынша ұсынылған жобаларды бағалау арқылы өткізіледі.

Жобаны ұсыну және көрсету өлшемдері

Оқытуды ұйымдастыруға әдістемелік нұсқаулар

Сабақтарды ұйымдастыру формалары

• Ұжымдық – шығармашылық бірлестіктегі алғашқы сабақтар;

• Индивидуалды (жеке) – өзіндік жұмыс;

• Топтық – әр тақырып бойынша қорытынды сабақтар;

• Кооперативті – ойындар, шағын жарыстар және т. б..

• Өзіндік шығармашылық жұмыс (өзіндік ойы бойынша қолөнер бұйымдарын жасау);

• Ұжымдық жұмыс (әр тақырып бойынша қорытынды сабақтарда ұжымдық жобалар құру).

Бағдарламаның тақырыптық толықтырылуы

І – бөлімі Кіріспе. Барлығы-6 сағат.

Биология ғылымы табиғаттағы рөлі. Биология ғылымының негізін қалаушылар. Органикалық дүние патшалығына жалпы сипаттама. Организмнің алуан түрлілігі. Органикалық әлемнің жүйелері

ІІ – бөлімі Тірі табиғат дүниеге жіктелуі . Барлығы-2 сағат

Прокариоттар және эукариоттар жасушаларының құрылыс ерекшеліктері. Вирустар маңызы.

Саңырауқұлақтар. Жеуге жарамды саңырауқұлақтар. Улы саңырауқұлақтар.

ІІІ- бөлімі Өсімдіктер . Барлығы-13 сағат

Қазақстан өсімдіктері жамылғысының қалыптасуы. Қазіргі Қазақстанның өсімдік жамылғысы. Таулы аймақ өсімдіктері. Дала мен шөл өсімдіктері. Ормандар мен жасыл өсімдіктер. Қазақстандағы қазіргі өсімдіктер түрлері. Мәдени өсімдіктердің көтүрлілігі, маңызы. Сәндік өсімдіктер . Дәрілік өсімдіктер, пайдалану. Халық шаруашылығындағы маңызы. Бөлме өсімдіктері, оны өсіру. Қызыл кітапқа енген өсімдіктер

ІV- бөлімі Жануарлар . Барлығы-13 сағат

Жануарлар дүниесінің дамуы. Қазіргі жануарлар дүниесі. Дала жануарлары. Орманды дала жануарлары. Шөл даланың жануарлары. Таулы аймақ жануарлары. Көлді аймақ, тоғайлы және бұталы жер жануарлары. Омыртқасыз жәндіктер. Қазақстанның жануарлар дүниесін қорғау. Қазақстанда қызыл кітапқа енген жануарлар . Шөлдала жануарлары . Омыртқалылардың медицинадағы рөлі. Құрғақ жердің алыптары.

І – бөлім «Кіріспе» тарау бойынша тапсырмалар:

1. тапсырма

1. Жалпы биология зерттейді: а) өсімдіктер мен жануарлардың жалпы құрылысын; в)тірі және өлі табиғаттың біртұтастығын; с) тірі организмдердің жалпы даму заңдылықтарын; д) түрлердің шығу тегін.

2. Тірі организмдердің бір-бірімен және қоршаған ортамен байланысын зерттейді: а) генетика в) экология; с) гигиена д) физиология

3. Тірі организмдердің туыстығын ескеріп,топтарға бөліп оқытатын ғылым: а)экология; в) морфология; с) селекция; д) систематика.

4. Қандай әдістің көмегімен тірі организмдердің өміріндегі маусымдық ауысымдарды зерттейді:

а)эксперименттік; в) бақылау; с) тәжірибе әдісі; д) палеонтологиялық.

5. Эксперимент әдісін не үшін қолданады: а) өсімдіктердің қоректік заттарға қажеттілігін анықтау үшін; в) фотосинтездің табиғаттағы ролін анықтау үшін; с)құстардың ұшып кетуі мен келуін анықтау үшін; д) тірі организмдердің жүйеде алатын орнын анықтау үшін.

6. Қазіргі биологиядағы жаңа әдістер:

а) салыстыру в) бақылау с) масс-спектрометрия д) тәжірибе.

7. Биологияның дамуына XV- XVII ғасырда үлес қосқан ғалымдар:

а) Р. Гук, М. Мальпиги, А. Левенгук в) Ж.Б. Ламарк, Ж. Кювье

2. тапсырма Биологиялық диктант

Сөйлемдегі нүктенің орнының толтыр: Молекулалар .... тұрады, молекулалардан .... түзіледі, олар жасуша түзеді, жасушалардан .... түзіледі, ал олардан мүшелер түзіледі.

1. Сәйкестікті анықта:

Құбылыстар мен объектілер	Тіршілік деңгейлері
Қасқырлар тобы Митохондрия Қасқыр мен қоянның ара- қатынасы Адамның қан тобы	А) Биогеоценоздық Б) Жасушалық В) Организмдік Г) Популяциялық

3-тапсырма

1. Өзін өзі реттеу қасиетін мысал келтіріп, түсіндір

2. Гемоглобинді мысалға алып, деңгейлерге сипаттама бер.

ІІ – бөлім «Тірі ағзалардың дүниеге жіктелуі» тарауы бойынша тапсырмалар:

1. тапсырма Тест тапсырмасы

1. Каспий теңізіндегі су конценрациясы: а) 5 г/л; в) 10 г/л; с) 12 г/л; д) 16 г/л

2. Атмосфера ауасы құрамындағы көмір қышқыл газы мөлшері артуынан туындайтын құбылыс: а) жылыжай эффектісі; в) қышқыл жауындар; с) озон қабатының тесілуі; д) химиялық эффектісі.

3. Судың әсерінен топырақтың бұзылу процесі:

а) эрозия; в) дефляция; с) суландыру; д) сукцессия.

4. Қазіргі кездегі ауаны ластаушы улы заттар мөлшері:

а) 1000; в) 500; с) 300; д) 150.

5. 1987 жылы Антрактида озон қабатынан сейілуінен пайда болған озон «саңылауы» тесігі: а) 10 млн км; в) 7 млн км; с) 5 млн км; д) 3 млн км.

6. Қазақстанның орман қорының ауданы:

а) 1,4 млн га; в) 15,6 млн га; с) 21,8 млн га; д) 6,9 млн га.

7. Қалпына келмейтін табиғи ресурстар: а) саңырауқұлақтар мен жануарлар;

в) көмір, мұнай, тау жыныстары; с) протистер мен өсімдіктер; д) микроорганизмдер.

8. Биологиялық ластағыштарға жатады: а) биологиялық белсенді заттар, генетикалық модификацияға ұшыраған организмдер; в) айғай, радиактивті изотптар, электрмагниттік толқындар; с) пестицидтер, инсектидтер, мұнай өнімдері; д) тұрмыс қалдықтары, тау жыныстары, бактериялар мен вирустар

2. тапсырма Биологиялық диктант

1. Жер аумағында жойылып бара жатқан организмдердің санаты ...

2. Қазақстанның «Қызыл кітабын» ұсынған ғалым ...

3. Ең үлкен қорық ...

4. Құландар мекендейтін қорық ...

5. Бұл қорықтың аумағында «әнші құмдар» бар...

6. Кез келген шаруашылық істеріне, аңшылыққа, аң- құс аулауға тиым салынған кең ауқымды табиғи ландшафт ...

7. «Қазақстан Республикасының қоршаған ортаны қорғау туралы» заңы қашан қабылданды?

8. Қазақстанның Қызыл Кітабына енген өсімдіктер ...., ..., ....

9. Көлдер қорығы ...

10. Қызыл кітапқа кірген жануарлар санаты...

3-тапсырма Кестені толтыр.

	Прокариоттар	Эукариоттар	Вирустар	Саңырауқұлақтар
Анықтамасы
Ерекшеліктері
Жасуша құрылысы

ІІІ – бөлім «Өсімдіктер» тарауы бойынша тапсырмалар:

1. Тапсырма

1.Топырақты қорғаудың түрін көрсет: а) минералды тыңайтқыштарды қолдануға тиым салу; в) қорғаныш ағаштар отырғызу; с) даланы батпаққа айналдыру;

д) қорықтар мен ұлттық парктер салу.

2.Химиялық ластағыштарға жатады: а) биологиялық белсенді заттар, генетикалық модификацияға ұшыраған организмдер; в) айғай, радиактивті изоптар, электрмагниттік толқындар; с) пестицидтер, инсектидтер, мұнай өнімдері; д) тұрмыс қалдықтары, тау жыныстары, бактериялар мен вирустар.

3. Ауаның ластануының негізгі себептерінің бірі: а) өндірістің ластаған суы; в) автомобиль көлігінің шығарған газдары; с) мұнай өнімдері; д) егістіктерден тыңайтқыштар мен химиялық улардың шайылуы.

4. Алғаш Қызыл кітапты жасауды ұсынған ғалым:

а) К.А.Тимирязев; в) П. Скотт; с) В.И.Вернадский; д) Э.Зюсс.

5. «Қызыл кітаптың» Қазақстанда бірінші рет шыққан жылы:

а) 1968; в) 1978; с) 1988; д) 1989.

6. Қазақстанда ғана кездесетін жануар: а) қызыл қасқыр; в) Мензибра суыры;

с) қарғатұмсық қаз; д) ақ тырна.

7. Семей полигонындағы Тайсойған, Нарын, Азғыр мекендерінде жүргізілген ядролық жарылыстар саны: а) 1000; в) 600-ден астам; с) 400; д) 500-ден астам.

8. Арал теңізіндегі су конценрациясы: а) 20г/л; в) 60г/л; с) 40 г/л; д) 45г/л.

2-тапсырма Биологиялық диктант

1. Қоршаған орта өзгерістерін үнемі бақылау ...

2. Демалуға және туризмге арналған табиғи немесе мәдени ландшафтардың қорғауға алынған кең ауқымды телім ...

3. Уақытша қорғалатын табиғи аумақ, бұл жерде өсімдіктер мен жануарлардың белгілі бір түрлерін қорғайды, ішінара шаруашылық жұмыстарын жүргізуге рұқсат беріледі....

4. Ең жасы үлкен қорық ...

5. Маралдар қорығы ...

6. Күкірт оксиді мен диоксидінің әсерінен болатын экологиялық апат ...

7. 1971 жылы табиғатты қорғауға құрылған халықаралық мемлекеттік емес ұйым ...

8. Қызыл Кітапқа кірген жануарлар ..., .... , ....

9. Қарағайлы ормандар қорығы ...

10. Бұл қорықта қызғылт қоқиқаз тіршілік етеді ...

3-тапсырма Сәйкестікті анықта.

IV – бөлім «Жануарлар» тарауы бойынша тапсырмалар:

1. тапсырма

1. Жасушаның пішіні, көлемі, құрылысымен атқаратын қызметінің байланысына үш мысал келтіріп, түсіндір.

2. Суреттегі жасушалар қандай организмдерге тән. Оларға салыстырмалы сипаттама бер

2. тапсырма

Артық ұғымды көрсетіп, жауабыңды түсіндір:

а) ЭПТ, Гольджи аппараты,лизосома, ядро;

ә) вакуоль, пластидтер,митохондриялар, жасуша орталығы

2. Дұрыс тұжырымды көрсет:

а) хлоропластардың сыртқы мембранасы тегіс; ә)АТФ рибосомада синтезделеді;

б) лизосомалар вакуольден түзіледі; в) жасуша орталығы екі центроильден тұрады.

3- тапсырма

Дұрыс тұжырымарды көрсет (дұрыс емес тұжырымның дұрыс нұсқасын көрсет):

А) Қоректену әдісі бойынша жануарлар - гетеротрофтар.

Ә) Фотосинтез кезінде Күн энергиясы пайдаланылады.

Б) Цианабактериялар- автотрофтар.

В) Эвглена, вольвокс -гетеротрофтар.

Г) Хемосинтез -автортрофты қоректену әдісі. Ғ) Глюкоза энергетикалық алмасудың екінші сатысында пирожүзім қышқылына айналады. Д) Фотосинтездің қараңғы сатысында оттегі және крахмал түзіледі. Е) Даярлық кезеңінде полисахаридтер глицерин мен май қышқылына айналады. Ж) Фотосинтездің қараңғы сатысында су фотолизі болады.

МҰҒАЛІМДЕРГЕ АРНАЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. Қазақстанньң физикалық географиясы, Алматы: Атамұра, 2008. ISBN 9965-34-809-Х

2.  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5

3. «Биология салауаттылық негіздері» журналы

4. «Биолог анықтамалығы» журналы

5. Ә.Бейсенова,Ж.Шілдебаев экология

6. Т.Қасымбаев.«Тіршіліктану оқулығы»А, «Мектеп»2002ж.

7. В.М.Корсунская «Уроки общей биологии»М,1970г

ОҚУШЫЛАРҒА АРНАЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. Экология және табиғатты қорғау. Алматы, Рауан, 2002

2. Ә.Бейсенова. Экология. Алматы. 2005.

3. К.Әбдіғапарова. Қызықты биология. Алматы, 1971.

4. М.Блудов. Физика жайлыәңгімелер. Алматы. 1980.

5. З.Қариев. Биология әлемінесаяхат. Алматы. 1987.

6. География және табиғат, 2008-2013

7. Орынбаева Г. Оқушыларға экологиялық тәрбие беру. Рауан, 1993