Бағдарламалық жасақтаманың істен шығуы және вирустар

БАҒДАРЛАМАЛЫҚ ЖАСАҚТАМАНЫҢ ІСТЕН ШЫҒУЫ ЖӘНЕ ВИРУСТАР

Алиханұлы Нұрсұлтан
Ғылыми жетекшісі: Хамзина Алтынай Маратқызы

"Манап Өтебаев атындағы жоғары жаңа технологиялар колледжі" МКҚК, Шымкент қаласы

Аңдатпа: Мақалада бағдарламалық жасақтаманың істен шығу себептері, компьютерлік вирустардың түрлері және олардың ақпараттық жүйелерге тигізетін әсері қарастырылады. Сонымен қатар бағдарламалық ақаулардың алдын алу, компьютерді зиянды бағдарламалардан қорғау және ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәсілдері сипатталады.

Түйін сөздер: бағдарламалық жасақтама, компьютерлік вирус, ақпараттық қауіпсіздік, зиянды бағдарлама, антивирус, деректерді қорғау.

Аннотация: В статье рассматриваются причины сбоев программного обеспечения, виды компьютерных вирусов и их влияние на информационные системы. Также описываются способы предотвращения программных сбоев, защиты компьютера от вредоносных программ и обеспечения информационной безопасности.

Ключевые слова: программное обеспечение, компьютерный вирус, информационная безопасность, вредоносная программа, антивирус, защита данных.

Кіріспе

Қазіргі уақытта компьютерлік технологиялар білім беру, өндіріс, медицина, экономика және басқа да көптеген салаларда кеңінен қолданылады. Ақпаратты сақтау, өңдеу және тасымалдау процестері арнайы бағдарламалық жасақтаманың көмегімен жүзеге асырылады. Сондықтан бағдарламалардың тұрақты әрі қауіпсіз жұмыс істеуі ақпараттық жүйелердің тиімділігін қамтамасыз ететін маңызды факторлардың бірі болып саналады.

Бағдарламалық жасақтаманың істен шығуы компьютердің жұмысын баяулатып, файлдардың жоғалуына, ақпараттың бүлінуіне және пайдаланушының жұмыс процесінің тоқтауына әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайлар бағдарламалық қателерден, операциялық жүйедегі ақаулардан, үйлесімсіз драйверлерден немесе компьютерлік вирустардың әсерінен туындайды.

Осыған байланысты бағдарламалық ақаулардың себептерін анықтау, зиянды бағдарламалардың таралу жолдарын білу және олардан қорғану шараларын меңгеру қазіргі ақпараттық қоғамда өзекті мәселелердің бірі болып табылады.

Бағдарламалық жасақтаманың істен шығу себептері

Бағдарламалық жасақтама — компьютердің жұмысын ұйымдастыратын, ақпаратты өңдейтін және пайдаланушыға қажетті қызметтерді ұсынатын бағдарламалар жиынтығы. Оның қалыпты жұмыс істеуі бағдарламаның сапасына, операциялық жүйеге, құрылғылардың техникалық жағдайына және қауіпсіздік талаптарының сақталуына байланысты.

Бағдарламалық жасақтаманың істен шығуына бірнеше негізгі себеп әсер етеді.

Біріншіден, бағдарламалық кодтағы қателер бағдарламаның дұрыс орындалмауына әкелуі мүмкін. Мысалы, есептеу алгоритміндегі қате, жадты дұрыс пайдаланбау немесе енгізілген деректерді өңдеу кезіндегі қате бағдарламаның кенеттен жабылуына себеп болады.

Екіншіден, бағдарламалардың операциялық жүйемен немесе басқа бағдарламалармен үйлесімсіздігі де ақаулар тудырады. Ескірген драйверлер, сәйкес келмейтін бағдарламалық нұсқалар және дұрыс орнатылмаған жаңартулар компьютердің тұрақты жұмысына кері әсер етуі мүмкін.

Үшіншіден, жүйелік файлдардың зақымдануы немесе жад көлемінің жеткіліксіздігі бағдарламалардың баяу жұмыс істеуіне ықпал етеді. Компьютерде бос орын азайған жағдайда жаңартуларды орнату, уақытша файлдарды сақтау және кейбір қолданбаларды іске қосу қиындық туғызады.

Төртіншіден, зиянды бағдарламалар операциялық жүйенің жұмысына араласып, файлдарды өзгертуі, жоюы немесе пайдаланушының әрекеттерін шектеуі мүмкін. Мұндай жағдайда бағдарламалық ақаудың нақты себебін анықтау үшін жүйені тексеру қажет.

Компьютерлік вирустар және олардың түрлері

Компьютерлік вирус — басқа файлдарға немесе бағдарламаларға еніп, олардың көмегімен тарала алатын зиянды бағдарламалық код. Ал жалпы зиянды бағдарламалар ұғымына вирустардан бөлек трояндар, құрттар, шпиондық бағдарламалар және бопсалаушы бағдарламалар да жатады.

Компьютерлік вирустар мен зиянды бағдарламалар бірнеше түрге бөлінеді.

Файлдық вирустар орындалатын файлдарға еніп, олар іске қосылған кезде белсенді болуы мүмкін. Мұндай вирустар бағдарламалардың жұмысына кедергі келтіріп, файлдардың зақымдануына әкеледі.

Жүктеу вирустары жүйенің жүктелу процесіне байланысты аймақтарды зақымдауы мүмкін. Олар операциялық жүйенің қалыпты іске қосылуына кедергі келтіреді.

Желілік құрттар желілер арқылы таралып, жүйелердегі осалдықтарды пайдалануы мүмкін. Олардың белсенділігі желіге түсетін жүктемені арттырып, компьютерлердің жұмысын баяулатуы ықтимал.

Трояндық бағдарламалар пайдалы бағдарлама ретінде көрінуі мүмкін, бірақ іске қосылғаннан кейін зиянды әрекеттер орындайды. Олар деректерді ұрлау немесе компьютерге рұқсатсыз қол жеткізу үшін пайдаланылуы мүмкін.

Бопсалаушы бағдарламалар пайдаланушының файлдарын шифрлап немесе жүйеге қол жеткізуді шектеп, оларды қалпына келтіру үшін төлем талап етуі мүмкін.

Зиянды бағдарламалар компьютерге электрондық пошта тіркемелері, күмәнді веб-сайттар, тексерілмеген файлдар, жұқтырылған сыртқы жинақтауыштар және қауіпсіздік жаңартулары орнатылмаған жүйелер арқылы енуі ықтимал.

Вирустардың бағдарламалық жасақтамаға әсері

Компьютерге зиянды бағдарлама енген кезде оның әсері әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір зиянды бағдарламалар компьютердің жұмысын баяулатады, ал басқалары файлдарды зақымдайды немесе құпия ақпаратты жинайды.

Вирустардың негізгі қауіптеріне мыналар жатады:

• бағдарламалардың дұрыс іске қосылмауы;

• операциялық жүйенің тұрақсыз жұмыс істеуі;

• құжаттар мен басқа файлдардың зақымдануы;

• жеке мәліметтердің ұрлануы;

• желілік ресурстардың шамадан тыс пайдаланылуы;

• ақпараттың жоғалуы және жүйені қалпына келтіруге қосымша уақыт жұмсалуы.

Дегенмен кез келген бағдарламалық ақауды вируспен байланыстыру дұрыс емес. Компьютердің баяулауы техникалық құрылғылардың тозуынан, жедел жадтың жеткіліксіздігінен, дискінің толуынан немесе бағдарламалық қателерден де туындауы мүмкін. Сондықтан ақаудың себебін анықтау үшін жүйелі диагностика жүргізілуі керек.

Бағдарламалық ақаулардың алдын алу және ақпаратты қорғау

Бағдарламалық жасақтаманың сенімді жұмысын қамтамасыз ету үшін профилактикалық шараларды тұрақты түрде орындау қажет.

Ең алдымен, операциялық жүйе мен бағдарламаларды ресми көздерден алынған қауіпсіздік жаңартулары арқылы жаңартып отыру керек. Жаңартулар белгілі осалдықтарды түзетуге және жүйенің тұрақтылығын арттыруға көмектеседі.

Екіншіден, сенімді антивирустық бағдарламаны пайдаланып, файлдар мен сыртқы жинақтауыштарды жүйелі түрде тексерген жөн. Антивирустық бағдарламаның базасын жаңартып, күмәнді файлдарды іске қоспау маңызды.

Үшіншіден, маңызды құжаттардың резервтік көшірмелерін жасау қажет. Резервтік көшірмелер ақпарат жоғалған немесе бопсалаушы бағдарлама файлдарды шифрлаған жағдайда деректерді қалпына келтіруге көмектеседі. Көшірменің кемінде бір нұсқасын компьютерден бөлек сақтап, оның қалпына келтірілуін тексерген дұрыс.

Төртіншіден, пайдаланушылар күрделі құпиясөздерді қолдануы, көпфакторлы аутентификацияны қосуы және белгісіз сілтемелерді ашудан бас тартуы керек. Бағдарламаларды тек ресми сайттардан немесе сенімді дүкендерден жүктеу де қауіпсіздіктің маңызды талабы болып табылады.

Егер компьютерде зиянды бағдарламаның белгілері байқалса, күмәнді әрекеттерді тоқтатып, құрылғыны желіден ажырату, қауіпсіздік бағдарламасымен тексеру және қажет болған жағдайда маманға жүгіну ұсынылады.

Қорытынды

Қорытындылай келе, бағдарламалық жасақтаманың істен шығуы мен компьютерлік вирустар ақпараттық жүйелердің қауіпсіздігіне және тұрақты жұмысына әсер ететін маңызды мәселелер болып табылады. Бағдарламалық ақаулардың пайда болуына кодтағы қателер, бағдарламалардың үйлесімсіздігі, жүйелік файлдардың зақымдануы және зиянды бағдарламалардың әрекеті себеп болуы мүмкін.

Бұл мәселелердің алдын алу үшін бағдарламаларды уақтылы жаңарту, антивирустық қорғанысты пайдалану, резервтік көшірмелер жасау және ақпараттық қауіпсіздік ережелерін сақтау қажет. Әрбір компьютер пайдаланушысының цифрлық сауаттылығы мен жауапкершілігі ақпаратты қорғаудың маңызды бөлігі болып саналады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Таненбаум Э., Бос Х. Современные операционные системы. — 4-е изд. — Санкт-Петербург: Питер, 2015.

2. Столлингс У. Операционные системы: внутреннее устройство и принципы проектирования. — 7-е изд. — Москва: Вильямс, 2015.

3. Столлингс У. Криптография и защита сетей: принципы и практика. — 5-е изд. — Москва: Вильямс, 2016.