Білім беру ұйымы: Шығыс Қазақстан облысы білім басқармасы Зайсан ауданы бойынша білім бөлімінің «Көгедай орта мектебі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Педагогикалық идеяның атауы:

Баланы психологиялық диагностикалауға арналған психолог жадынамасы

Автор: Мұқаман Кәмшат Талғатқызы

Телефон: 8 707 710 77 67

e-mail: kmukaman@gmail.com

Бағыт: "Психолог сандықшасы"

Қызметі: педагог-психолог

Білім беру ұйымының телефоны: 20 7 09

2025 жыл

Баланы психологиялық диагностикалауға арналған психолог жадынамасы

Мақсаты:

Бала тұлғасының психологиялық ерекшеліктерін, танымдық процестерін, мінез-құлқын, эмоциялық жағдайын және әлеуметтік қарым-қатынас жүйесін анықтау арқылы оның даму деңгейін бағалау және психологиялық-педагогикалық қолдау көрсету.

Міндеттері:

1.Баланың жас ерекшелігіне сай психикалық даму деңгейін анықтау.

2.Оқу, қарым-қатынас және мінез-құлық салаларындағы қиындықтардың себептерін айқындау.

3.Эмоциялық және ерік-жігерлік тұрақтылық деңгейін бағалау.

4.Баланың өзін-өзі бағалауы мен мотивациялық аймағын зерттеу.

5.Әлеуметтік бейімделу деңгейін анықтап, түзету мен дамыту бағыттарын ұсыну.

6.Ата-аналар мен педагогтарға баламен жұмыс жүргізудің жеке стратегияларын ұсыну.

Мазмұны:

1. Тұлғалық даму ерекшеліктен зерттеу.

2. Танымдық (интеллектуалды) процестерді зерттеу.

3. Әлеуметтік және коммуникативтік дамуын зерттеу.

4. Оқу мотивациясы мен қызығушылығын зерттеу.

5. Отбасы жағдайы мен тәрбиелік ортасын зерттеу.

1. Тұлғалық даму ерекшеліктері

Мінезі (сабырлы, ашық, тұйық, сезімтал т.б.)

Өзін-өзі бағалауы (жоғары, төмен, шынайы)

Эмоциялық тұрақтылығы (тез ренжиді ме, уайымшыл ма)

Қарым-қатынасқа бейімділігі (достасу, топқа бейімделу)

Қолданылатын әдістер:

1.1.Темперамент типін анықтау- мінез

1.2."Баспалдақ" әдістемесі- өзін-өзі бағалау.

1.3."Жаңбыр астындағы адам" әдістемесі- эмоциялық тұрақтылығы.

1.4."Қарым-қатынасқа бейімділікті анықтау" әдістемесі

1.1 Темперамент типін анықтау тесті (оқушыларға арналған толық нұсқа)

Мақсаты:Оқушылардың темперамент типін (сангвиник, холерик, флегматик, меланхолик) анықтау.

Нұсқаулық (оқушыларға арналған):

Балалар, сендер қазір өздеріңнің мінез ерекшеліктеріңді анықтайтын қызықты тест орындайсыңдар.

Әр сұраққа ойланып жатпай, тез жауап беріңдер.

Егер айтылған пікір саған сай келсе – «иә», сай келмесе – «жоқ» деп жазыңдар.

Дұрыс не бұрыс жауап болмайды ?

Сұрақтар:

1. Мен көңілдімін, көп күлемін.

2. Бір істі тез бастаймын, бірақ тез жалығамын.

3. Жаңа адамдармен оңай танысамын.

4. Бір нәрсеге ренжігенде ұзақ уайымдаймын.

5. Сабырлы, асықпай істегенді ұнатамын.

6. Тез ашуланамын, бірақ тез ұмытып кетемін.

7. Көп сөйлегенді ұнатамын.

8. Істі бастаған соң соңына дейін жеткіземін.

9. Мен өз сезімімді жасыра алмаймын.

10. Қатты шу, айқай маған ұнамайды.

11. Өз ойымды айту маған қиын.

12. Қиын жағдайда да сабырлы боламын.

13. Топта белсенді боламын.

14. Бір істі асықпай, ойланып істеймін.

15. Кейде ұялшақ болып кетемін.

16. Топ алдында сөйлеу маған ұнайды.

17. Бір нәрсеге тез ренжимін.

18. Көңіл-күйім жиі өзгеріп тұрады.

19. Істі ақырын, бірақ мұқият істеймін.

20. Жалғыз қалғанды ұнатамын.

Темперамент түрі	Сәйкес сұрақтар нөмірі	«Иә» жауаптарының саны
Сангвиник	1, 3, 7, 13, 16
Холерик	2, 6, 9, 17, 18
Флегматик	5, 8, 12, 14, 19
Меланхолик	4, 10, 11, 15, 20

1.2. «Баспалдақ» әдістемесі

Мақсаты: Баланың өзін-өзі бағалау деңгейін анықтау

Нұсқау:Егер балалардың барлығын осы баспалдаққа отырғызсақ, онда жоғарғы үш сатысында жақсы балалар: ақылды, қайырымды, мықты әрі үлкендерді тыңдайтын балалар отырады, ал төменгі үш сатыда жаман балалар отырады. Ортаңғы сатыларда жақсы да емес, жаман да емес балалар орналасады. Сен өзіңді қай сатыға қоятыныңды көрсет. Неге осы сатыға қойғаныңды түсіндір.

1.3.«Жаңбыр астындағы адам» әдістемесі

Мақсаты: Баланың эмоциялық тұрақтылығын, қиын жағдайдағы өзін ұстау ерекшеліктерін және бейімделу механизмдерін анықтау.

Қажетті құралдар:

Ақ парақ

Қара қарындаштар немесе фломастерлер

Баланың өз қалауы бойынша түрлі түсті бояулар

Нұсқау:

«Қазір сен адам бейнесін саласың. Бірақ жай ғана адам емес, жаңбыр астындағы адамды бейнелеуің керек. Қаласаң, оған қолшатыр, жауын, бұлт қосуыңа болады. Қалай салғың келсе, солай сал.»

Уақыты: 10–15 минут.

Талдау және интерпретация:

Элемент	Талдау бағыттары	Психологиялық мағына
Адам бейнесі	Парақтағы көлемі, орналасуы	Өзін-өзі бағалау, “Мен” тұжырымдамасы
Жаңбырдың сипаты	Күшті, әлсіз, бағытталған, фонында	Қиындыққа көзқарас, стресс деңгейі
Қолшатыр	Бар/жоқ, көлемі, түсі	Қорғаныс механизмі, қауіпсіздік сезімі
Мүсін қалпы	Қорғану, жүгіру, жай жүру	Қиындыққа реакция түрі
Түстер	Ашық немесе қара түстер	Эмоциялық фон
Қоршаған орта	Үй, ағаш, адамдар, жануарлар	Қолдау сезімі, жалғыздық не әлеуметтік байланыс

1.4. Қарым-қатынасқа бейімділікті анықтау әдістемесі

(автор: Ю.Л. Ханин, А.А. Реан.)

Мақсаты: Баланың немесе жасөспірімнің қарым-қатынасқа ашықтығын, басқалармен байланыс орнату қабілетін және әлеуметтік белсенділігін анықтау.

Нұсқау:

«Саған бірнеше сөйлем оқимын. Әрқайсысына “иә” немесе “жоқ” деп жауап бер.

“Иә” деп жауап берсең — сен солай істейсің деген сөз. “Жоқ” десең — саған ол сәйкес емес дегенді білдіреді.»

Сұрақтар тізімі:

1. Маған жаңа адамдармен танысқан ұнайды.

2. Сабақта бірінші болып жауап беруге ұмтыламын.

3. Мен достарыммен жиі әңгімелесемін.

4. Топтық жұмыстарда белсенді боламын.

5. Адамдармен сөйлескенде қысылмаймын.

6. Көпшілік алдында сөйлеу маған қиын.

7. Егер адам мені ренжітсе, мен ұзақ сөйлеспей жүрем.

8. Жаңа ортаға тез бейімделемін.

9. Бейтаныс адаммен сөйлесуден қашамын.

10. Мен адамдармен тез тіл табысамын.

Бағалау тәртібі:

“Иә” — 1 ұпай

“Жоқ” — 0 ұпай

Бірақ 6 және 9-сұрақтар кері мағыналы, сондықтан:

егер “жоқ” десе — 1 ұпай,

егер “иә” десе — 0 ұпай.

Нәтижені интерпретациялау:

Ұпай саны	Деңгей	Сипаттама
8–10 ұпай	Жоғары бейімділік	Адамдармен тез тіл табысады, ашық, әлеуметтік белсенді.
5–7 ұпай	Орташа бейімділік	Қарым-қатынасқа қызығады, бірақ кейде ұялшақтық байқалады.
0–4 ұпай	Төмен бейімділік	Қоғамдық ортада өзін ыңғайсыз сезінеді, тұйық, уайымшыл.

2. Танымдық (интеллектуалды) процестер

Зейін: тұрақтылығы, көлемі, бөліну қабілеті

Есте сақтау: көру, есту арқылы есте сақтауы

Ойлау: талдау, салыстыру, жалпылау қабілеті

Қиял: шығармашылық ойлау деңгейі

Қолданылатын әдістер:

2.1. Есте сақтау қабілетін тексеру- "Мнемотехника"

2.2. Зейінді тексеру- "Қате сөйлемдер" әдісі

2.3.Ойлау дағдысын тексеру -"Артық зат" әдісі

2.4.Қиялын тексеру -"Суретті сөйлет" әдісі

2.1.Мнемотехника

Мақсаты: Оқушылардың есте сақтау, ойлау және сөйлеу қабілеттерін дамыту,

ақпаратты көрнекі бейнелер арқылы есте сақтауға және қайта жаңғыртуға үйрету.

№	Мнемотехника түрі	Қысқаша түсінігі	Мысал
1	Ассоциация әдісі	Жаңа ақпаратты таныс нәрсемен байланыстыру	«А» әрпін алма бейнесімен елестету
2	Акроним (қысқарту)	Бірнеше сөздің бас әріптерінен сөз құрау	«ЖҚШ» – жылқы, қой, сиыр (үй жануарлары)
3	Рифма, өлең түрі	Ақпаратты ұйқастырып жаттау	«Қыс – суық, жаз – ыстық, күз – алтын, көктем – нұрлық»
4	Мнемокесте (суретті сызба)	Суреттер мен белгілер арқылы мәтінді есте сақтау	Ертегінің ретін суреттермен көрсету
5	Мнеможолақ	Белгілі бір тақырыпты бейнелі жолақ түрінде көрсету	«Жемістер» тақырыбында алма ? → өрік ? → жүзім ?
6	Қиял мен бейнелеу әдісі	Ақпаратты қызықты, күлкілі бейнелермен есте сақтау	«Сандықта сөйлейтін жылан бар» деп елестету
7	Логикалық байланыс әдісі	Оқиғаларды себеп-салдар арқылы байланыстыру	«Күн шықты → жылындық → гүл ашты» тізбегі

2.2."Қате сөйлемдер" әдісі

Мақсаты: Оқушылардың тілдік және логикалық ойлау қабілеттерін дамыту,

сөйлемдегі қателерді табу, талдау және дұрыс нұсқасын ұсыну дағдысын қалыптастыру.

№	Қате сөйлем	Дұрыс нұсқасы
1	Күн түнде шығады.	Күн күндіз шығады.
2	Қар шілдеде жауады.	Қар қыста жауады.
3	Алма көк түсті болады.	Алма қызыл немесе жасыл түсті болады.
4	Ит ұшады.	Ит ұшпайды.

2.3."Артық зат" әдісі

Мақсаты: Оқушылардың логикалық ойлауын, салыстыру және топтастыру дағдыларын дамыту,

артық белгіні ажыратып, өз шешімін дәлелдей білуге үйрету.

№	Берілген сөздер	Артық зат	Себебі
1	Алма, алмұрт, банан, сәбіз	Сәбіз	Себебі – сәбіз көкөніс, басқалары – жеміс
2	Ит, мысық, сиыр, торғай	Торғай	Себебі – торғай құс, басқалары – үй жануары
3	Қар, жаңбыр, жел, күн	Күн	Себебі – күн табиғи құбылыс емес, ауа райы түрі емес
4	Үшбұрыш, төртбұрыш, шеңбер, алма	Алма	Себебі – басқалары геометриялық фигуралар

2.4."Суретті сөйлет" әдісі

Мақсаты: Оқушылардың ойлау, елестету және сөйлеу қабілеттерін дамыту.

Берілген сурет арқылы оқушының ішкі дүниесін, сезімін, көзқарасын байқау.

Сурет арқылы әңгімені байланыстырып айтуға үйрету.

Нұсқаулық (оқушыларға арналған):

Балалар, қазір сендерге сурет көрсетіледі.

Суретке мұқият қараңдар және ойларыңды айтып көріңдер.

Мына сұрақтарға сүйеніп әңгіме құрастыруға болады:

Суретте не бейнеленген?

Бұл сурет саған қандай ой тудырды?

Суреттегі адамдар (немесе заттар) не істеп жатыр деп ойлайсың?

Осы суретке қандай атау қояр едің?

Суреттегі көңіл күйді сипатта.

Егер сен суреттегі адам болсаң, не істер едің?

Жұмыс кезеңі

Оқушылар суретке қарап, өз ойларын ауызша немесе жазбаша жеткізеді.

1 суретке 1-2 минут ішінде қысқаша әңгіме немесе сипаттама жасайды.

Мұғалім әр оқушының ойын тыңдап, мазмұн, тіл байлығы және логикалық байланысын бағалайды.

Қорытынды кезең

Оқушылардың айтқан ойларын салыстырып, әртүрлі көзқарастың құндылығын талқылайсың.

Үздік жауаптарды атап өтесің.

3. Әлеуметтік және коммуникативтік даму

Сыныптастарымен, мұғалімдермен, ата-анамен қарым-қатынасы

Ұжымдағы орны, беделі

Топтық жұмысқа қатысу белсенділігі

Әдістер:

социометрия (топ ішіндегі қатынасты анықтау), бақылау, сұхбат.

«Социометрия» әдістемесі

Мақсаты: Сыныптағы (немесе топтағы) оқушылардың өзара қарым-қатынасын,

эмоциялық таңдауларын, ұнату және қабылдамау деңгейін анықтау арқылы

ұжым ішіндегі әлеуметтік-психологиялық климатты зерттеу.

Нұсқау: Сыныптағы оқушылардың ішінен төменде берілген сұрақтардың ішіне оқушының толық аты-жөнін жаз.

1. Кіммен бір партада отырғың келеді?

1.________________________________________

2.________________________________________

3.________________________________________

2. Кіммен асханаға бірге барғың келеді?

1.________________________________________

2.________________________________________

3.________________________________________

3. Кіммен бір партада отырғың келмейді?

1.________________________________________

2.________________________________________

3.________________________________________

4. Кіммен асханаға бірге барғың келмейді?

1.________________________________________

2.________________________________________

3.________________________________________

4. Оқу мотивациясы мен қызығушылығы

Мақсаты:

Оқушылардың оқу іс-әрекетіне деген ішкі және сыртқы мотивация деңгейін,

сондай-ақ оқуға деген қызығушылығы мен ынтасының сипатын анықтау.

Әдістер: Н.Г. Лусканова әдістемесі: “Оқу мотивациясын анықтау сауалнамасы”

Нұсқау оқушыға: Саған бірнеше сөйлем оқимын. Егер сен ол сөйлеммен келіссең, “иә” деп жауап бер. Егер келіспесең – “жоқ” деп жауап бер.

Сауалнама сұрақтары:

1. Маған сабаққа бару ұнайды.

2. Үй тапсырмасын орындау қызықты.

3. Жаңа нәрсе үйренгенде өзімді жақсы сезінемін.

4. Сабақта белсенді болуға тырысамын.

5. Мектепке тек достарым үшін барамын.

6. Баға алу үшін ғана оқимын.

7. Егер мұғалім болмаса, мен оқымас едім.

8. Оқу – менің болашағым үшін қажет деп ойлаймын.

9. Маған мектеп ұнамайды.

10. Егер ата-анам қадағаламаса, мен сабақ оқымаймын.

Бағалау тәртібі:

Оң жауаптар (“иә”) – 1 ұпай, теріс жауаптар (“жоқ”) – 0 ұпай. 5, 6, 7, 9, 10 сұрақтар теріс мазмұнды, сондықтан олар керісінше есептеледі: егер бала “жоқ” десе — 1 ұпай, “иә” десе — 0 ұпай.

Нәтижені бағалау:

Ұпай саны	Мотивация деңгейі	Сипаттамасы
8–10	Жоғары оқу мотивациясы	Оқуға қызығушылығы тұрақты, жаңа білім алуға ұмтылады.
5–7	Орташа мотивация	Кей пәндерге қызығушылық бар, бірақ сыртқы уәж басым.
0–4	Төмен мотивация	Баға үшін, ата-ананың немесе мұғалімнің ықпалымен оқиды.

5. Отбасы жағдайы мен тәрбиелік орта

Мақсаты: Баланың отбасындағы өз орнын, эмоционалдық байланысын, және отбасы мүшелеріне деген қарым-қатынасын зерттеу.

«Үш ағаш» әдістемесі (Отбасылық қарым-қатынас диагностикасы)

Қажетті құралдар:

Ақ парақ

Қарапайым және түрлі түсті қарындаштар

Нұсқау:

«Параққа үш ағаш сал. Бұл жай ағаштар емес — сенің отбасыңдағы адамдарды білдіреді.

Әр ағаш — отбасыңдағы бір адамды бейнелейді. Қаласаң, олардың қайсысы кім екенін кейін айтып бер.»

Баладан суретті аяқтаған соң сұралады:

«Қай ағаш кім?»

«Неге олай салдың?»

«Қай ағаш саған көбірек ұнайды?»

«Қай ағаш көңілсіз болып тұр?»

Көрсеткіш	Не қараймыз	Мағынасы
Ағаштардың көлемі	Бірі үлкен, бірі кішкентай ма?	Баланың өзін және отбасы мүшелерін қалай қабылдайтыны.
Орналасуы	Ағаштар бір-біріне жақын ба, алыс па?	Эмоциялық жақындық немесе алыстық.
Түстері	Ашық, жылы түстер ме, әлде қара, сұр ма?	Эмоциялық фон, көңіл күй.
Тамыр, жапырақ, бұтақтар	Толық па, әлде үзіліп тұр ма?	Отбасындағы байланыс тұрақтылығы.
Қосымша элементтер	Үй, күн, бұлт, құс, т.б.