БАСҚАРУ ІС-ӘРЕКЕТІНДЕГІ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС ТЫҢ ПЕРЦЕПТИВТІ МЕХАНИЗМДЕРІ

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ғылыми тынысы мен рухани өрісі осындай мазмұнды дәрістермен толық қанат жайып, магистранттардың кәсіби болмысына терең із қалдырып келеді. «Басқару іс-әрекетіндегі қарым-қатынастың перцептивті механизмдері» тақырыбындағы танымды сабақ барысында болашақ мамандар тек теориялық білімді ғана емес, сонымен бірге басқарушылық интуицияны қалыптастыруға бағытталған тәжірибелік ұстанымдарды да меңгерді.

Дәріс мазмұны магистранттарды адамды танудың нәзік психологиялық арналарымен таныстырып, басқару кеңістігіндегі қарым-қатынастың көрінбейтін құрылымдарын терең сезінуге жетелей түсті. Әрбір перцептивті механизм – эмоция мен ойдың үнсіз келісіміндей, басқарушының ішкі мәдениетін айқындайтын ерекше құрал ретінде қарастырылды.

Оқыту үдерісі әсіресе интерактивті әдістер арқылы жанданып, қатысушылар өзіндік ой қорытуға, нақты жағдайларды саралауға, топ ішіндегі рөлдік өзара әрекеттерді бағалауға мүмкіндік алды. Магистранттар әртүрлі басқару стильдеріне тән қабылдау ерекшеліктерін салыстырып, басшы тұлғасының психологиялық икемділігі ұжым динамикасына қалай әсер ететінін тәжірибе жүзінде байқады.

Профессор Жұбаназарова Назираш Сүлейменқызы ұйымдастырған пікірталас сәттері білім алушылардың кәсіби сезіну деңгейін тереңдетіп, әлеуметтік перцепцияны тек теориялық ұғым емес, күнделікті басқару тәжірибесінің ажырамас бөлігі ретінде қабылдауға мүмкіндік берді. Қатысушылар бір-бірінің ойлау логикасын, эмоциялық күйін, кәсіби ұстанымын талдау арқылы эмпатиялық түсіністік пен рефлексивті ойлаудың маңызын сезінді.

Сабақ соңында магистранттар басқарушылық қарым-қатынастағы сенім, ашықтық, дәлдік секілді құндылықтардың перцептивті процестермен тікелей байланысты екеніне көз жеткізді. Осылайша пән мазмұны олардың болашақ кәсіби жолына бағыт-бағдар беріп, басқару психологиясының адам жанына жақын, терең әрі жауапты сала екенін тағы бір мәрте айқындай түсті.

Басқару кеңістігі – адам мен адамның арасындағы көзге көрінбес, бірақ жүрек лүпіліне ұқсас нәзік үндестіктер өрбитін әлем. Сол әлемнің ең терең қабатында – перцептивті механизмдер, яғни бір-бірін қабылдау, түсіну, тану үдерістері сылдырап аққан судай үздіксіз қозғалыста тұрады. Басқаруды тек бұйрықтар мен жоспарлар жиынтығы деп қабылдау аздық етеді; ол – ең алдымен адам табиғатын тану өнері, сезім мен сана тоғысындағы үйлесім.

Басшы мен қызметкер арасындағы әрбір сөз, әрбір ишара – адамның ішкі әлеміне апарар көпір. Перцептивті процесс сол көпірді берік немесе әлсіз ететін көрінбейтін қол. Адамды қабылдау – оның тек сыртқы бейнесін емес, ой ағысын, көңіл шуағын, ішкі күйін сезіну. Басқару барысында осы нәзік толқындарды дәл ұстай білу – шынайы көшбасшылықтың белгісі.

Перцепция арқылы басшы:

• қызметкерлердің мотивациясын сезеді;

• жасырын кедергілерді аңғарады;

• сенім мен өзара құрметтің топырағын нәрлендіреді.

Сол себепті басқару тек рационалды есеп емес, эмоция мен интуицияны да қатар алып жүретін, адам жүрегінің қылынан өрілген өнер.

Әлеуметтік перцепция – ұжым мүшелерінің бірін-бірі қабылдау ерекшелігі. Ұжымдағы атмосфераның жылы не суық болуы осы тіннің қай деңгейде қалыптасқанына байланысты.

Басқару іс-әрекетінде әлеуметтік перцепция мына жағдайларда ерекше көрінеді:

• жаңа қызметкерді қабылдағанда;

• конфликт жағдайында;

• шешім қабылдау кезінде пікір алмасуда;

• топтық жұмыста рөлдерді бөлу барысында.

Егер қабылдау бұлыңғыр болса, түсінбестік пен қашықтық пайда болады. Ал қабылдау айқын болса, адамдар бір ырғақпен тыныстап, ортақ мақсатқа жұмылғандай сезіледі.

1. Идентификация – басшының өзін қызметкердің орнына қойып, оның ойы мен сезімін іштей бастан кешіруі. Бұл механизм ұжымдағы сенімді арттырады, өйткені адам өзін түсінетін жанның бар екенін сезеді.

2. Эмпатия – біреудің көңіл күйін жүрек арқылы сезіну. Басқаруда эмпатия қызметкердің шаршағанын, шабыттанғанын немесе күйзелісін үнсіз-ақ түсінуге мүмкіндік береді.

3. Рефлексия – адамның өзін басқа біреудің көзімен көру қабілеті. Басшы үшін бұл — айна секілді. Ол өз мінез-құлқын түсініп, қарым-қатынас стилін уақытында түзете алады.

4. Стереотипизация – адамдарды белгілі бір қалыпқа сыйдыру үрдісі. Басқаруда бұл механизм сақтықты қажет етеді, өйткені стереотип еңбек әуенін бұзуы мүмкін.

Перцептивті механизмдер дұрыс жұмыс істегенде, коммуникация шынайы, таза ағынға айналады. Әрбір сөз жарқырап, әрбір ой жарасым табады. Басшының беделі бұйрықпен емес, түсіну қабілетімен биіктейді. Қызметкерлердің ынтасы мадақтаумен емес, оларды шынайы көру мен сыйлаумен күшейеді.

Басқару ісіндегі сәтті қарым-қатынас — қайнар суы мөлдір өзен сияқты: оның ағысы кейде баяу, кейде екпінді, бірақ бағыты айқын. Перцепция сол өзеннің көзін ашып, тереңдігін анықтап, арнасының бұйығы жерін жылылықпен толтырады.

Перцептивті механизмдер – басқару үдерісінің жүрегі. Олар болмаған жерде қарым-қатынас – үнсіз қабырға, ал басқару – жансыз құрылым ғана. Ал олар толық іске қосылғанда, ұжым өміріне жылылық, сенім, түсіністік дарытады. Басқару шынайы өнерге айналып, адамдар бір-бірін тыңдайтын, сыйлайтын, ортақ мақсатқа бірге ұмтылатын кеңістік қалыптасады.

Сөйтіп, басқару әлемінде перцепция – көру емес, сезу; түсіну емес, тереңінен ұғу; әрекет емес, үйлесім.

Жубаназарова Н.С.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ,

психология ғылымдарының кандидаты, профессор м.а.

Баймолдина Л.О.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

Жалпы және қолданбалы психология кафедрасы,

PHD доктор, доцент

Бекбау Ж.Н.,

әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Филология факультетінің

1-курс магистранты