БАСҚАРУ ІС-ӘРЕКЕТІНДЕГІ ШЕШІМ ҚАБЫЛДАУ

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті – еліміздің жоғары білім беру жүйесіндегі жетекші оқу орны. Университет қабырғасында білім алып жүрген әрбір студент тек кәсіби біліммен ғана емес, сонымен қатар басқару мәдениетінің және тұлғалық дамудың маңызды қырларын меңгеруге мүмкіндік алады. Солардың бірі – басқару психологиясы пәні аясында қарастырылатын шешім қабылдау процесі. Басқару іс-әрекетіндегі шешім қабылдау – ұйымның даму бағытын айқындайтын, ұжымдық жұмыс сапасына тікелей әсер ететін маңызды психологиялық және басқарушылық процесс.

Басқарудағы шешім қабылдау – ұйымның мақсаттарын жүзеге асыруға бағытталған, баламалы нұсқалардың ішінен ең тиімдісін таңдауға негізделген күрделі психологиялық және интеллектуалдық процесс. Басқару іс-әрекетінде қабылданған әрбір шешім ұйымның дамуына, тиімділігіне және тұрақтылығына тікелей әсер етеді. Сондықтан шешім қабылдау қабілеті – басшының кәсіби мәдениеті мен жауапкершілігін айқындайтын маңызды көрсеткіш.

Басқару психологиясында шешім қабылдау үдерісіне әсер ететін бірқатар факторлар бар. Олардың қатарында тұлғаның психологиялық ерекшеліктері, эмоциялық жағдайы, когнитивтік қабілеттері мен әлеуметтік орта ерекше орын алады. Басшының жеке мінез-құлқы мен шешім қабылдау стилі көбінесе ұйым ішіндегі қарым-қатынас мәдениетін және ұжымдық атмосфераны айқындайды. Тиімді шешім қабылдау үшін басшы тек логикалық талдау мен тәжірибеге ғана емес, сонымен қатар интуиция мен психологиялық сезімталдыққа да сүйенеді.

Шешім қабылдау бірнеше кезеңнен тұрады: мәселені анықтау, ақпарат жинау, баламаларды талдау, ең оңтайлы нұсқаны таңдау және оны жүзеге асыру. Әрбір кезеңде басшының аналитикалық ойлауы, тәуекелді бағалау қабілеті және командалық өзара әрекеттесу дағдылары маңызды рөл атқарады. Мысалы, ақпарат толық болмаған жағдайда қабылданған шешім ұйымның стратегиялық бағытына кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан басқару психологиясы басшыны жан-жақты ойлануға және эмоциясын бақылауға үйретеді.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде «Басқару психологиясы» пәні аясында біз шешім қабылдау процестерін терең талдап, оның психологиялық аспектілерін зерттейміз. Жетекшіміз, психология ғылымдарының кандидаты, профессор м.а. Жұбаназарова Назираш Сүлейменқызының жетекшілігімен біз басқару шешімдерінің құрылымын, түрлерін және оларды қабылдау стратегияларын үйренеміз. Бұл пән студенттерге тек теориялық білім беріп қана қоймай, нақты өмірлік жағдайларда дұрыс шешім қабылдау дағдыларын дамытады. Сонымен қатар, шешім қабылдау барысында эмоциялық тұрақтылық пен көшбасшылық қасиеттерді жетілдірудің маңызы ерекше атап өтіледі.

Басқару іс-әрекетіндегі шешім қабылдаудың тиімділігі ұжымдық пікірталас, ашық коммуникация және сенім атмосферасына тікелей байланысты. Ұжымда пікір алмасу арқылы қабылданған шешімдер, әдетте, неғұрлым тиімді және әділ болып келеді. Себебі әрбір қызметкер өз көзқарасын білдіру арқылы ортақ нәтижеге жауапкершілік сезімін арттырады. Бұл процестің тағы бір маңызды қыры – шешімнің салдарын дұрыс бағалау және оны жүзеге асыру барысын бақылау.

Шешім қабылдау барысында жиі кездесетін психологиялық қателіктердің бірі – субъективті бағалау мен асығыс қорытынды шығару. Мұндай жағдайларда объективті деректер ескерілмей, жеке пікірге немесе тәжірибеге шамадан тыс сүйену орын алады. Осы тұрғыда басқару психологиясы басшыларға эмоцияларын бақылауды, сын тұрғысынан ойлауды және рационалды талдау әдістерін үйретеді. Сонымен қатар, топтық шешім қабылдау кезінде ұжым ішіндегі өзара қарым-қатынастың, пікір алуандығының және коммуникация мәдениетінің де маңызы зор.

Басқару ісіндегі шешім қабылдаудың тиімділігі ұжымның мәдениетіне және ұйым ішіндегі сенім деңгейіне де тәуелді. Егер ұжымда ашық пікір алмасу мен қолдау атмосферасы қалыптасқан болса, онда ұжымдық шешімдер сапалы әрі нәтижелі болады. Ал керісінше, сын айтуға қорқатын немесе бастамашылықты шектейтін ортада шешім қабылдау процесі баяулап, шығармашылық ойдың дамуына кедергі келтіреді. Осы себепті әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-де басқару психологиясы пәні болашақ мамандарды ғылыми тұрғыдан ойлауға, ұжымда өз ойын еркін білдіруге және тиімді шешім қабылдау мәдениетін қалыптастыруға бағытталған.

Қазіргі заманғы менеджмент теориясы шешім қабылдауда цифрлық технологияларды, аналитикалық жүйелерді және психологиялық модельдерді қолданудың маңызын ерекше атап өтеді. Дегенмен, ең басты рөлді адам факторы, яғни басшының жеке қабілеті, этикасы мен мәдениеті атқарады. Сондықтан басқару ісіндегі шешім қабылдау мәдениетін қалыптастыру – болашақ мамандарды дайындаудың өзекті бағыты болып саналады.

Қорыта келгенде, басқару іс-әрекетіндегі шешім қабылдау – күрделі, көпқырлы және жауапты процесс. Ол ұйымның табысты дамуы мен тұрақтылығына әсер ететін негізгі құрал болып табылады. Тиімді шешім қабылдай білетін басшы ұжымда сенім мен ынтымақтастық атмосферасын қалыптастырып, стратегиялық мақсаттарға жетудің кепілі бола алады.

Жубаназарова Н.С.
әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті,
психология ғылымдарының кандидаты, профессор м.а.

Тойбазар А.
әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті,
Филология факультетінің 1-курс магистранты