Басқару стильдері және көшбасшылықтың психологиялық негіздері

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті – Қазақстандағы жоғары білімнің көшбасшысы, ұлттық ғылымның тірегі саналатын рухани әрі интеллектуалдық орталық. ҚазҰУ өзінің терең тарихи дәстүрі мен әлемдік стандартқа сай академиялық мәдениеті арқылы талай дарынды тұлғаларды тәрбиелеп шығарды. Бұл университетте білім алу – тек теория игеру емес, ғылыми ойлау мәдениетін қалыптастыру, ел дамуына үлес қосатын нағыз кәсіби маман ретінде қалыптасу мүмкіндігі. ҚазҰУ-дың ұстаздары – өз саласының үздіктері, болашақ ғалымдар мен көшбасшыларды даярлауда үлкен жауапкершілікпен қызмет атқарады. Университет қабырғасында білім алған әрбір студент ел игілігі үшін адал қызмет етуді өзіне міндет санайды. Осы білім ордасының шәкірті болу – үлкен мәртебе әрі үлкен жауапкершілік.

Университеттің білім беру жүйесі міндетті және элективті пәндерден тұрады. Бұл пәндер студенттің жан-жақты білім алуына, кәсіби дамуына ықпал етеді. Солардың ішінде ерекше мән беретін курстардың бірі – «Басқару психологиясы». Бұл пән болашақ мамандарды заманауи басқару ұстанымдарымен таныстырып қана қоймай, басшылық пен көшбасшылық дағдыларын қалыптастыруға мүмкіндік береді. ҚазҰУ – еліміздің жетекші жоғары оқу орындарының бірі ретінде, теориялық білімді тәжірибемен ұштастыруды басты мақсат етеді, ал басқару психологиясы осы міндетті жүзеге асыруда маңызды рөл атқарады. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың филология факультетінің магистранттары үшін бұл пәннің маңызы зор. Жалпы және қолданбалы психология кафедрасының профессоры, психология ғылымдарының кандидаты Н.С. Жубаназарова дәрістер барысында бізге тек теориямен шектелмей, практикалық тапсырмалар орындау арқылы өзімізді шыңдауға мүмкіндік береді. Сабақтарда әр тақырып ғылыми еңбектермен байланыстырылып, нақты мысалдармен толықтырылады. Нәтижесінде біз тек білім алып қана қоймай, болашақ педагог әрі жетекші ретінде кәсіби біліктілігімізді арттырып, ұстаздық қабілетімізді дамыта түсеміз. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің магистранты ретінде, басқару психологиясы саласындағы білім алу – көшбасшылық құндылықтарды терең түсініп, елдің интеллектуалдық әлеуетіне үлес қосу жолындағы маңызды кезеңдердің бірі. Әл-Фараби бабамыздың «Қайырымды қала» ілімінде көрсетілгендей, нағыз басшы халықты жан-жүрегімен түсініп, оларға ізгілік арқылы жол көрсете алады. Осы идея бүгінгі заман менеджментінде өзектілігін жойған жоқ. ҚазҰУ – талай мемлекет және қоғам қайраткерлерін тәрбиелеген, ғылыми дәстүрі қалыптасқан беделі зор оқу орны ретінде, бізді тек теориялық білімге ғана емес, тұлғалық шыңдалуға да жетелейді. Сондықтан басқару стильдерін психологиялық тұрғыдан талдау – тек академиялық тапсырма емес, болашақ кәсіби өмірге қажетті іргелі дайындық. Басқару феноменінде басшылық пен көшбасшылық ұғымдары бірдей болғанымен, олардың мазмұндық ерекшеліктері айқын. Басшы – ресми лауазым иесі, ұйымның құрылымдық тәртібін сақтайтын тұлға. Ал көшбасшы – идеяларымен, адами қасиеттерімен өзгелерді жетелейтін адам. Көшбасшылық қасиеттер басшыға да тән болуы қажет, өйткені заманауи басқару парадигмасы билікті күш арқылы емес, сенім арқылы жүргізуді талап етеді. Басқару стильдері түрлі психологиялық тәсілдермен айқындалады. Авторитарлық стильде басшы тәртіп пен бақылауды жоғары ұстайды, шешімдерді өзі қабылдайды. Бұл стиль шұғыл жағдайларда нәтижелі болғанымен, ұжым шығармашылығы мен ішкі мотивациясына шектеу қояды. Демократиялық стиль керісінше, қызметкерлерді тыңдауға, пікір алмасуға, ұжымдық жауапкершілікке негізделген. Мұндай ортада адамның әлеуеті ашылып, топтық сенім қалыптасады. Ал либералды стиль қызметкерлерге еркіндік береді, бірақ бақылау әлсіресе, ұйымның тұрақтылығы бұзылуы ықтимал. Демек, басқарушы тұлға жағдайға қарай стильді икемдете білуі қажет. Психологияда бұл «ситуациялық көшбасшылық» деп аталады. Яғни әр топтың, әр тапсырманың ерекшелігіне қарай басшының мінез-құлқы да өзгеруі тиіс. Тәжірибелі көшбасшы дәл осы икемділік арқылы ерекшеленеді. Психологиялық тұрғыдан қарағанда, тиімді көшбасшының басты қасиеттері – эмоционалдық интеллект, сендіре білу қабілеті, әділдік, жауапкершілік және командаға шабыт бере алу. Мұндай адамдар басқаларды мәжбүрлемейді, керісінше, мақсатқа бірге жетудің маңызын түсіндіреді. Олар үшін адам – ұйымның басты ресурсы. Қазіргі қоғамдағы өзгерістер, цифрлық трансформация, жаһандық бәсеке көшбасшыдан жаңа сапалар талап етеді: жаңашылдық, креативті ойлау, стресс-менеджмент, этика және әлеуметтік жауапкершілік. Осы тұрғыдан алғанда, Әл-Фараби айтқан кемел адам концепциясы бүгінгі басқару психологиясының өзегіне айналып отыр.

Қорытындылай келе, басқару стильдері – жүйелі сапаны талап ететін күрделі психологиялық процесс. Тек билікке сүйенген басшы емес, адами құндылықтарды жоғары қоятын, ұжымның эмоционалды ахуалын түсінетін, бағыт беріп, сеніммен жетелейтін көшбасшылар ғана тұрақты әрі нәтижелі басқаруды қалыптастыра алады. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің магистратурасында оқи отырып, біз теориялық білім мен практикалық құзыреттерді біріктіріп, елімізге қажетті жаңа буын көшбасшылар қатарын толықтыруға дайындаламыз. Ұлы ұстаздардан тәлім алып, ұлт дамуына қызмет ететін психологиялық сауатты басшылар – Қазақстанның болашағын айқындайтын маңызды күш.

Жубаназарова Н.С.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

психология ғылымдарының кандидаты, профессор

Қалиханова Г.Ә.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ,

филология факультеті, қазақ филологиясы

мамандығының  1-курс магистранты