«Бастауыш мектепте экологиялық ойлау мен оқу сауаттылығын дамыту» тақырыбындағы баяндама

(Исаева Эльмира Егембердиевна, бастауыш сынып мұғалімі«М.Горький атындағы ЖББМ» КММ, Шардара қаласы, Түркістан облысы)

Бұл баяндамада бастауыш сынып оқушыларының экологиялық ойлау қабілеті мен оқу сауаттылығын дамыту мәселелері қарастырылады. Табиғатқа жауапкершілікті сезіндіру және қоршаған ортаны сақтауға бағытталған тәрбиенің маңыздылығы атап өтіліп, экологиялық білім мен әдебиет пәндерін біріктірудің тиімділігі көрсетіледі. Мәтінде оқушылардың бақылау, талдау, шығармашылық және коммуникативтік дағдыларын дамытуға арналған әдістер мен тәсілдер баяндалады. Сондай-ақ, қазіргі заманғы технологиялар мен ата-аналар мен мұғалімдердің белсенді қатысуының маңыздылығы айтылады.

Кілт сөздер: экологиялық ойлау, оқу сауаттылығы, бастауыш мектеп, экологиялық тәрбие, пәндер аралық интеграция, сыни ойлау, жобалық жұмыс, педагогикалық технологиялар, білім беру әдістері.

Қазіргі заманда қоршаған ортаны сақтау және жас ұрпақтың экологиялық мәдениетін қалыптастыру білім берудің басты міндеттерінің бірі болып отыр. Бастауыш мектеп - балаларда экологиялық ойлауды дамыту үшін маңызды кезең, ол табиғаттағы өзара байланысты түсіну, табиғи ресурстарға мұқият қарау және қоршаған ортаны қорғауға бағытталған тұрақты құндылықтарды қалыптастыру болып табылады. Сол кезеңде оқушылардың оқу сауаттылығы да қарқынды дамиды - бұл тек мәтінді оқып, түсіну ғана емес, сонымен бірге ақпаратты сыни тұрғыдан қабылдап, талдап, қолдана білу қабілеті. Экологиялық тәрбие мен оқу сауаттылығын бастауыш мектептің білім беру үдерісіне біріктіру арқылы балаларда табиғатқа жауапкершілікпен қарау сезімін қалыптастырып, олардың интеллектуалдық және коммуникативтік қабілеттерін дамытуға мүмкіндік туындайды.

Экологиялық ойлау балабақшадан басталатын практикалық бақылаулар мен зерттеулер арқылы, табиғатпен белсенді әрекеттесу арқылы қалыптасады. Балалар себеп-салдарлық байланыстарды көруді, адамның қоршаған ортаға әсерін түсінуді және табиғатты қорғауда өз орны мен рөлін ұғынуды үйренеді. Сонымен қатар, әдеби оқулар балалардың эмоционалдық әлемін байытып, қиял-ғажайып ойлауын дамытып, сөздік қорын арттыра отырып, экологиялық тақырыптарды тереңірек қабылдауға ықпал етеді. Табиғат пен экология тақырыбындағы әдеби шығармалар балаларға табиғаттың сұлулығын, оның нәзіктігін сезінуге, түрлі кейіпкерлердің оқиғалары арқылы экологиялық мәселелерді түсінуге көмектеседі.

Экологиялық ойлауды және оқу сауаттылығын дамыту оқыту үдерісінде пәндер аралық интеграция мен кешенді тәсілдер арқылы жүзеге асады. Бастауыш сыныпта «Қоршаған орта», әдебиет, көркем еңбек пәндерін біріктіріп оқыту балаларға тұтас білім жүйесін қалыптастыруға септігін тигізеді. Мысалы, оқу сағаттарында табиғат пен экологияға арналған мәтіндерді талдап, әдеби кейіпкерлердің қоршаған ортаға қарым-қатынасын, олардың іс-әрекеттерінің салдарын зерттеу арқылы оқушылардың ой-өрісі кеңейтіледі. Практикалық тапсырмалар мен жобалық жұмыстар - өсімдіктер мен жануарларды бақылау, табиғаттағы өзгерістерді тіркеу, мектеп айналасын таза ұстау секілді әрекеттер арқылы білім бекітіліп, сын тұрғысынан ойлау мен өзін-өзі бағалау дағдылары дамиды. Сабақта көрнекі құралдар мен мультимедиялық ресурстарды пайдалану оқытуды қызықты әрі қолжетімді етеді.

Экологиялық тақырыптағы жобалық жұмыстар балалардың өзіндік белсенділігін, жауапкершілігін және шығармашылық қабілеттерін дамытуға ықпал етеді. Мектеп ауласында өсімдік отырғызу, тазалық акцияларына қатысу секілді жобалар арқылы балалар экологиялық дағдыларды күнделікті өмірде қолдануға үйренеді. Сонымен қатар, экологиялық мәтіндерді оқу және талдау оқушылардың негізгі ойды анықтау, қорытынды жасау және өз пікірін білдіру қабілеттерін қалыптастырады. Топтық пікірталастар мен сыныптық талқылаулар арқылы коммуникациялық және сыни ойлау дағдылары нығаяды.

Дегенмен, бұл бағытта кейбір қиындықтар кездеседі. Экологиялық мазмұндағы оқу құралдарының аздығы, сабақтардың қысқалығы, мұғалімдердің арнайы дайындықтың жеткіліксіздігі және балаларға түсінікті түрде күрделі мәселелерді жеткізу қиындығы білім беру процесінің сапасына әсер етуі мүмкін. Сонымен қатар, экологиялық ойлаудың және оқу сауаттылығының деңгейін бағалау үшін жаңа критерийлер мен әдістер қажет, олар тек білімді ғана емес, құндылықтарды, мінез-құлық пен эмоционалды қабылдауды да ескеруі тиіс.

Экологиялық ойлауды және оқу сауаттылығын дамытудың тиімді жолы - оқу бағдарламалары мен әдістемелерді жаңарту, мұғалімдердің кәсіби деңгейін арттыру, цифрлық технологиялар мен мультимедиялық құралдарды кеңінен қолдану. Сонымен бірге, ата-аналар мен қоғамды экологиялық тәрбиеге тарту балалардың алған білімін күнделікті өмірде қолдануына және экологиялық дағдыларды нығайтуға ықпал етеді.

Осылайша, бастауыш мектепте экологиялық ойлау мен оқу сауаттылығын дамыту - табиғатты қорғауға жауапты және сыни ойлай алатын тұлға тәрбиелеудің негізі. Бұл бағытты оқу процесіне жүйелі және жан-жақты енгізу балаларға қоршаған әлемді терең түсінуге, өз орнын сезінуге және болашақта экологиялық мәселелерді шешуге дайын болуға мүмкіндік береді. Тек кешенді және шығармашылық тәсіл арқылы ғана қазіргі заманның экологиялық сын-қатерлеріне төтеп бере алатын, табиғатты құрметтейтін жаңа ұрпақ тәрбиелеуге болады.

Интернет көздерінің тізімі

https://ust.kz/word/bastayys_synyp_oqysylarynyng_ekologiyalyq_sanasyn_damyty_maqala-400288.html «Бастауыш сынып оқушыларының экологиялық санасын дамыту» мақала

https://stud.kz/referat/show/85479 Бастауыш мектеп оқушыларына экологиялық білім берудің дамуы

https://infolesson.kz/oushilardi-funkcionaldi-sauattilitari-arili-ekologiyali-bilimderin-damitu-641706.html Оқушылардың функционалдық сауаттылықтары арқылы экологиялық білімдерін дамыту.

https://stud.baribar.kz/1276/bastauysh-synyp-oqushylarynda-ekologi/ Бастауыш сынып оқушыларында экологиялық мәдениет пен тәрбиені қалыптастырудың педагогикалық мәні

https://egemen.kz/article/265065-ekologiyalyq-sauattylyq-mektep-dgasynda-qalyptasady Экологиялық сауаттылық мектеп жасында қалыптасады

https://bilim-all.kz/jospar/4542-Oqushylardy-ekologiyalyq-sauattylyqqa-zhane-madeniettilikke-tarbieleu Оқушыларды экологиялық сауаттылыққа және мәдениеттілікке тәрбиелеу