толық қалыптаспаған.

де

әлі

қабілеті

білдіру

қандай дағды жетіспейді?

оқушыларға

Қазақстандық

жасай алмаулары

оқымаулары және кері байланыс

оқушылардың ой елегінен өткізіп

мәтіндермен танысу барысында

Шынайы өмірде кездесетін

қиналады

сұрақтарға жауап жазуда

детальдарға зер салмайды, ашық

ішіндегі кейбір мәселелерге,

түсінеді, бірақ мәтін

жақсы

Оқушы мәтін мазмұнын

Тұтас мәтінмен жұмыс: кездескен кедергілер:

Аң

Үй жануары

Аңқау

Айлакер

Ақ

Сары

Алматы облысы

Қарасай ауданы

«Шалқар орта мектебі» КММ

Бастауыш сынып мұғалімі

Бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын арттыру

Функционалдық сауаттылық баланың дамуындағы іргетастардың бірі болып табылады, оның оқу және жазу қабілетін ғана емес, сонымен қатар күнделікті өмірде қарым-қатынас жасау, мәселелерді шешу және ақпарат беру үшін тілді қолдану қабілетін қамтиды. Бастауыш мектепте функционалдық сауаттылықты оқыту негізгі міндеттердің біріне айналады, өйткені ол одан әрі табысты оқыту мен әлеуметтену үшін қажетті маңызды коммуникативтік дағдыларды дамытуға ықпал етеді. Ал оның рөлі балаларда үйлесімді сөйлеу, сөздерді дұрыс таңдау және сөйлем құрылымын қалыптастыру дағдыларын қалыптастыруды қамтиды. Бұл жаста балалар тілдің негіздерін игере бастайды және олардың бұл білімді практикалық жағдайларда қолдануды үйренуі маңызды. Функционалдық сауаттылықты оқыту бірнеше негізгі аспектілерді қамтиды:

1. Сөйлеуді әртүрлі жағдайларға бейімдеу

Функционалды сауаттылықтың маңызды компоненттерінің бірі-балалардың қарым-қатынас жағдайына байланысты сөйлеуін бейімдеу қабілеті. Мысалы, мұғаліммен, ата-аналармен немесе достармен сөйлескен кезде балалар дұрыс қарымқатынас стилін таңдай білуі керек. Бұл сөйлеу этикетін, сыпайылық пен формальдылық ережелерін білуді қамтиды.

2. Қарым-қатынас дағдыларын дамыту

Тиімді қарым-қатынас-бұл балалар дамытатын негізгі дағды. Оған өз ойларын нақты білдіру, әңгімелесушіні тыңдау және түсіну, диалогтар мен пікірталастар жүргізу, өз көзқарастарын дәлелдеу және басқалардың пікіріне құрметпен қарау мүмкіндігі кіреді. Бұл дағдылар оқу процесі үшін де, күнделікті өмір үшін де маңызды.

3. Әр түрлі тілдік құралдарды қолдану

Орыс тілі сабақтарында балалар әңгімелер, өлеңдер, ғылыми мақалалар және т.б. сияқты мәтіндердің әртүрлі түрлерін үйренеді. Олар әртүрлі грамматикалық құрылымдар мен лексикалық бірліктерді қолдана отырып, оларды дұрыс құрастыруды үйренеді. Бұл олардың тілдік сөйлеу мәнерін кеңейтеді және өз ойларын дәлірек және әртүрлі жеткізуге көмектеседі.

4. Ақпаратты талдау және сыни қабылдау

Функционалдық сауаттылық мәтіндер мен ауызша сөйлеуден алынған ақпаратқа барабар жауап беру қабілетін қамтиды. Балалар оқығаннан немесе естігеннен ең бастысы, сұрақтарды тұжырымдауды, қорытынды жасауды және ақпараттың дұрыстығын бағалауды үйренеді. Бұл жалпы интеллектуалды дамуға ықпал ететін сыни ойлаудың маңызды элементі.

5. Нақты мәселелерді шешу үшін тілді қолдану

Балалар нақты өмірде нақты мақсаттарға жету үшін тілдік білімді қолдануды үйренуі керек. Бұл хат жазуды, есеп беруді, әртүрлі тапсырмалар мен мәселелерді шешуді қамтуы мүмкін. Оқыту практикалық және болашақта балалар кездесетін нақты жағдайларға бағытталған болуы маңызды.

6. Оқу және жазу

Оқу және жазу дағдылары функционалдық сауаттылықтың негізі болып табылады. Балалар мәтіндерді талдауды, олардан ақпарат алуды, негізгі идеяларды түсінуді және өз ойларын жазбаша түрде білдіруді үйренеді. Бұған олардың шығармашылық және аналитикалық қабілеттерін дамытуға көмектесетін эсселер, эсселер, хаттар және басқа мәтіндер жазу кіреді.

7. Шығармашылық пен тәуелсіздікті дамыту

Балалар тілмен тәжірибе жасай алуы, өз әңгімелерін ойлап табуы, сезімдері мен ойларын білдіруі керек. Бұл олардың қиялын және өз қабілеттеріне деген сенімділігін дамытуға ықпал етеді. Мұғалімдер шығармашылық жобаларды, өз бетінше әңгіме жазуды немесе рөлдік ойындарға қатысуды ынталандыруы мүмкін, бұл балаларға өз шығармашылығын көрсетуге көмектеседі.

Сонымен қатар, функционалды сауаттылық балалардың психологиялық дамуымен тығыз байланысты. Өз ойлары мен сезімдерін анық жеткізе білу балаларға өздерін және айналасындағыларды жақсы түсінуге көмектеседі, эмоционалды интеллектті дамытады және тұлғааралық қатынастарды жақсартуға ықпал етеді. Тілдік дағдыларға деген сенімділік сонымен қатар өзін-өзі бағалауды және оқуға деген ынтаны арттырады.

Қоғам үшін функционалдық сауаттылықтың маңызы қандай?

Функционалдық сауаттылық балалардың жеке дамуы үшін ғана емес, жалпы қоғам үшін де маңызды аспект болып табылады. Білімді және сауатты адамдар қоғамның дамуына, қоғамдық өмірге қатысуға, саналы шешімдер қабылдауға және ақпаратты сыни тұрғыдан бағалауға айтарлықтай үлес қоса алады. Осылайша, бастауыш мектепте функционалдық сауаттылықты оқыту қоғамның болашағына инвестиция болып табылады.

Басқа дамыған елдердегі тәжірибелерге көз жүгіртетін болсақ, әлемнің әртүрлі елдеріндегі функционалдық сауаттылық саласындағы зерттеулер мен тәжірибелер табысты әдістер мен тәсілдер балалардың сауаттылығы мен коммуникативтік дағдыларының деңгейін айтарлықтай арттыра алатынын көрсетеді. Біріншісі, жобалық оқыту: Мысалы, Финляндияда, Канадада және басқа елдерде кеңінен қолданылатын жобалық оқыту балаларға нақты мәселелерді шеше отырып, өз білімдерін іс жүзінде қолдануға мүмкіндік береді. Соның бірі, оқушылар мектеп газетін құру, экологиялық жобалар әзірлеу немесе әлеуметтік бастамаларға қатысу үшін жұмыс істей алады. Бұл функционалдық сауаттылықты ғана емес, сонымен қатар көшбасшылық қасиеттерді, жауапкершілікті және ұжымда жұмыс істеу қабілетін дамытуға ықпал етеді. Екіншісі, интерактивті технологиялар: Мысалы, Канада мен Сингапурда оқу процесін қызықты әрі интерактивті ететін электронды оқулықтар, білім беру қосымшалары мен онлайн платформалар белсенді қолданылады. Балалар интернеттен ақпарат іздеуді, оны сыни тұрғыдан бағалауды және іс жүзінде қолдануды үйренеді. Үшіншісі, екі тілді оқыту: Мысалы, Сингапур мен Канадада кең таралған екі тілді оқыту балаларға бірнеше тілде сөйлеу дағдыларын дамытуға көмектеседі. Бұл олардың қарым-қатынас мүмкіндіктерін кеңейтеді және көптілді ортада жақсы бейімделуге ықпал етеді. Мысалы, Сингапурда балалар жас кезінен бастап екі тілде оқиды, бұл оларға когнитивті және лингвистикалық дағдыларды дамытуға көмектеседі. Келесі функционалдық сауаттылықты оқытудың практикалық тәсілдеріне тоқталатын болсақ, бұл ойын және интерактивті әдістер, заманауи технологияларды қолдану, топтық жұмыс және жобалар және әр оқушыға жеке көзқарас болуы мүмкін. Балалардың өздерін жайлы және сенімді сезінетін оқу ортасын құру маңызды, бұл материалды тиімді игеруге ықпал етеді: 1) Ойындар мен ойын жағдайларын пайдалану балаларға материалды жақсы сіңіруге және оны іс жүзінде қолдануға көмектеседі. Рөлдік ойындар, үстел ойындары, сөздік және грамматикалық дағдыларды дамыту ойындары оқу процесін қызықты әрі қызықты етеді; 2)Заманауи технологиялар көптеген оқу мүмкіндіктерін ұсынады. Электрондық оқулықтар, білім беру қосымшалары, онлайн курстар және басқа ресурстар балаларға интерактивті түрде оқуға көмектеседі, олардың өз бетінше ақпарат іздеу және сыни ойлау дағдыларын дамытады; 2) Топтарда жұмыс істеу және жобаларға қатысу қарым-қатынас дағдыларын дамытуға, топта жұмыс істеуге және мәселелерді шешуге ықпал етеді. Балалар идеяларды талқылауды, тапсырмаларды бөлуді, шешімдерді бірлесіп іздеуді және жұмыс нәтижелерін ұсынуды үйренеді; 3) Әр бала ерекше және оның жеке ерекшеліктерін, қажеттіліктері мен қызығушылықтарын оқу кезінде ескеру маңызды. Мұғалімдер әр оқушының білім деңгейі мен қабілеттерін ескеретін жеке оқыту бағдарламаларын құруға ұмтылуы керек.

Функционалдық сауаттылық бастауыш мектепте балалардың тілдік дамуында шешуші рөл атқарады. Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының Білім министрлігінің қолдауымен бастауыш, орта және жоғары білім беру орталықтарында жоғарыда айтып өтілген тәсілдер мен әдістер функционалдық сауатталықты нығайту үшін бірыңғай тәлім-тәрбие, білім беру кезінде қарқынды қолданылып жатыр. Бұл оларға тиімді қарым-қатынас, сыни ойлау және тәуелсіз дағдыларын дамытуға көмектеседі, бұл табысты оқу үшін де, одан әрі өмір сүру үшін де маңызды.

4 сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын арттыратын, PIRLS (мәтінді оқу және түсіну сапасын зерделеу) тапсырмаларын қолдану.

Мәтін – бұл жалпы(бір) тақырып төңірегіндегі біріккен, сабақтастық пен тұтастық тән, ақпаратты жеткізетін мазмұнды (мәнді) сөйлемдердің тізбегі.Мәтін белгілі көлемдегі (тұтас күйінде я шағын үзінді)шығарма немесе шығармашылық жұмыстың жазбаша немесе ауызша түрі.Мәтін бір тұтас ойдың айналасындағы пайда болған тиянақты ойлар жиынтығы.Мәтін мағына жағынан өзара байланысты екі не одан да көп сөйлемнен құралады.

Тұтас мәтін дегеніміз өзара сабақтасқан сөйлемдерден тұрады, олар тарау, кіріспе және қорытындыдан тұрады. Мысалы:

Алты жасар Аңсар атасымен қонаққа келді.

Дастарқан жайылып, қымыз құйылды. Аңсар мен Бекжан далаға ойнауға шықты. Бекжан аулада тұрған жуас құнанды Аңсарға көрсетті.

• Мынау Қарақасқа құнан – менің бәсірем. Ол жуас, кел мініп көр,- деді.

• Мен бұрын атқа мініп көргенім жоқ,- деді Аңсар.

• Мен атқа міне аламын,- деп Бекжан атқа мінуді Аңсарға көрсетті.

Онда сен менің артыма мінгесіп ал!-деді. Бекжан Қарақасқаны үлкен тасқа жақын әкелді. Аңсар тасқа шығып,Бекжанның артына отырды. Осылайша Бекжан Аңсарды құнанға мінуді үйретті.

Тұтас емес мәтіндер сөйлем мен диаграмма және сөйлем мен сызба,сурет, кесте түрінде беріледі.

Аралас мәтін дегеніміз тұтас және тұтас емес мәтіндердің ерекшеліктерін біріктіреді. Аралас мәтін сөз және сөзсіз көрсетілген элементтер арқылы ерекшеленеді

Аралас мәтін

Мәтінмен жұмыста кездесетін кедергілерді шешу жолдары:

-Оқушының қабылдау деңгейін (жас ерекшелігін) ескеру;

-Тиімді әдіс-тәсілдер қолдану;

-Ойлануға байланысты сұрақтарды жүйелі құрастыру;

-Оқу материалдарының түсінікті болуын қадағалау;

Тапсырмалар мен сұрақтардың жіктелуі(нұсқаулық)

Бірнеше нұсқаны таңдауды қажет ететін тапсырмалар:

1)берілген нұсқадан бірнеше дұрыс жауапты таңдау;

2)мәтін мазмұнына сәйкес келетін/ сәйкес келмейтін немесе мәтінге қатысы бар/қатысы жоқ бірнеше тұжырымды анықтау; Сәйкестікке құрылған тапсырмалар:

1) Сұрақ, тақырып, тұжырым, жоспар тармақтары, суреттер, белгі, схема, диаграммалардың және мәтін бөліктері (қысқа мәтіндер) арасындағы сәйкестікті табу; Мәліметті толықтыруға арналған тапсырмалар:

Мәтіндегі бос орындарды сөйлемдермен/сөз тіркестерімен/сөздермен толықтыру; Сөйлемді толықтыру (аяқтау). Мәліметті көшіруге құрылған тапсырмалар:

оқыған мәтіні бойынша кестені толтыру;

оқыған мәліметі бойынша кестені/ сызбаны толықтыру; ауызша берілген мәтіндегі деректі ақпараттарды қолдану; •жол, абзац арасында жасы- рынған астарлы мәліметтерді қолдану;

•мәтіннен тыс және оны қолдануға қатысты тұжырымдамалық ақпаратты пайдалану;

Мәтінді сыни талдаумен байланысты бағалау сұрақтары және рефлексивті сұрақтар.

Мәтінмен жұмыс істеуде маңызды!

Мәтіндегі шынайы мысалдарды неғұрлым көбірек табу;

Мәтіндегі қорытынды ойды беретін сұрақтар бойынша жұмыстар жүргізу;

Оқылатын мәтіннің мазмұны мен ондағы кейіпкерлердің (бейнелердің) ісін саналы түрде түсіне алуы;

Сұрақтың көбіне, негізгі фактіні анықтау үшін қойылуы (дұрыс қойылған сұрақ ойларына бағыт береді)

Оқылым дағдысының қалыптасуы (зерделеу,көріп оқу,танысу)

4 сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын арттыратын, PIRLS (мәтінді оқу және түсіну сапасын зерделеу) тапсырмаларын қолдану.

Дүние кезек

Ешкімі жоқ кемпір жалғыз сиырын сауып,сүтінен май жасап,оны көрші дүкенге өткізіп күнелтеді екен.Дүкенші кемпірдің адалдығына кәміл сенгендіктен,одан алған сары майды таразыға тартпастан қабылдап ала беретін.Алайда,бір күні ойына күмән ұялап,кемпірдің өткізген майын таразыға тартуды ұйғарды.1кг.деп алып жүрген сары майдың 900 гр.болып шыққанында қатты ашуланады.Кемпірдің келесі келгенінде дүкенші: «Бұдан былай сізден сары май алмаймын» деп жазғыра сөйлеп,ашулы екенін білдіреді.Көңілі құлазыған кемпір:«Тыныштық па балам,кәрілікпен алысып жүріп, байқамай бірдеңені бүлдірген шығармын,ағаттық жіберген болсам кешіре ғой?» -дейді.

Дүкенші: «Маған өткізген майыңыз 1келі емес,900 гр.болып шықты.Ұят емес пе мұныңыз?»-дейді.Сонда кемпір: «Менде 1келілік тас жоқ болғандықтан,сізден сатып алған1келі шекерді таразыға қолданып жүр едім»-дейді.Әлгі жерде дүкеншінің қызарып бозарғаны соншалық,кірерге тесік таппай,тыпыршып қоя береді.

Міне,дүние кезек дегеніміз осы!Не ексең,соны орасың.Адамдарға істегенің міндетті түрде алдыңнан шығады.Әрдайым жасаған игі ісіміз және көретін ізгілігіміз көп болғай!

1.Дүкенші не себепті майды қабылдап ала беретін?

А)жақсы танитындықтан

В)көршісі болғандықтан

С)адалдығына сенгендіктен

Д)жаны ашығандықтан

2.Майды таразыға тартуды ұйғаруы

А) күмән ұялайды

В) өлшегісі келеді

С) кездейсоқ өлшейді Д) кемпір өтінгесін

3.Өлшенген майдың салмағы?

А) 1 кг

В) 800 гр

С) 700 гр

Д) 900гр

4.Майды өлшеу үшін кемпір нені қолданды?

А) майды

В) шекерді

С) ұнды

Д) бидайды 5. «Кірерге тесік таппау»тұрақты сөз тіркесінің мағынасы

А) қызғану

В) тату,дос

С) жақтырмау

Д) қатты ұялу 6. «Көңілі құлазу» тіркесі нені білдіреді?

А) қуану

В) жалығу

С) уайымдау

Д) қорқу

7.Мәтінде жоқ сөйлемді тап

А) Міне,дүние кезек дегеніміз осы

В) Еңбегің ешқашан еш кетпейді С) Не ексең,соны орасың

Д) көретін ізгілігіміз көп болғай! 8.Дүкеншінің қатты ашулануының себебі неде?

______________________________________________________________________

___________________________________________________________________________ _______

9. «Не ексең, соны орасың» мәтелінің мағынасын ашып ,өз ойыңды 2-3 сөйлеммен білдір

______________________________________________________________________

______

______________________________________________________________________

______

9. «Дүние кезек» тіркесінің мән-мағынасын талдап жаз

______________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________ ________