Бастауыш сынып оқушыларының оқу сауаттылығын қалыптастырудың педагогикалық шарты

«БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ШАРТТАРЫ»

Сәду Ақерке Талғатқызы

akerke.sadu@inbox.ru

Аңдатпа

Мақалада бастауыш сынып оқушыларының оқу сауаттылығын қалыптастыру мәселесі қарастырылады. Қазіргі білім беру жағдайында оқушының мәтінді дұрыс оқуы ғана емес, оның мазмұнын түсінуі, негізгі ақпаратты анықтауы, қорытынды жасауы және алған білімін өмірлік жағдаяттарда қолдана білуі маңызды. Осыған байланысты оқу сауаттылығын дамытудың педагогикалық шарттары, мәтінмен жұмыс істеу әдістері және мұғалімнің оқу үдерісін ұйымдастырудағы рөлі талданады. Сонымен қатар бастауыш сынып оқушыларының оқу әрекетін жетілдіруге бағытталған әдістемелік ұсыныстар беріледі.

Түйін сөздер: бастауыш білім беру, оқу сауаттылығы, оқылым дағдысы, мәтінмен жұмыс, функционалдық сауаттылық, оқыту әдістемесі, оқушының танымдық дамуы.

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінің негізгі міндеттерінің бірі — білім алушылардың алған білімін күнделікті өмірде қолдана алатын, өз ойын еркін жеткізетін және ақпаратты сыни тұрғыдан бағалайтын тұлға қалыптастыру. Бұл міндетті жүзеге асыруда бастауыш білім беру сатысының маңызы ерекше. Себебі дәл осы кезеңде баланың оқу дағдылары, танымдық қабілеттері және білім алуға деген көзқарасы қалыптасады.

Оқу сауаттылығы — оқушының мәтінді оқып, оның мазмұнын түсінуімен ғана шектелмейтін күрделі дағды. Ол ақпаратты табу, мәтіндегі ойлар арасындағы байланысты анықтау, автордың көзқарасын түсіну, қорытынды жасау және оқылған ақпаратты белгілі бір мақсатта пайдалану қабілеттерін қамтиды. Сондықтан бастауыш сыныпта оқу сауаттылығын дамыту оқушының кейінгі білім алуына негіз болатын маңызды педагогикалық міндеттердің бірі болып табылады.

Тәжірибеде кейбір оқушылар мәтінді мәнерлеп немесе жылдам оқығанымен, оның негізгі ойын анықтауда, сұрақтарға толық жауап беруде және оқиғаға қатысты өз пікірін білдіруде қиындықтарға кездесуі мүмкін. Бұл жағдай оқу техникасы мен мәтінді түсіну дағдыларын өзара байланыстыра дамыту қажеттігін көрсетеді.

Зерттеу тақырыбының өзектілігі бастауыш сынып оқушыларын мәтінді саналы қабылдауға, ақпаратты талдауға және оқығаны негізінде өздігінен қорытынды жасауға үйрету қажеттілігімен анықталады.

Зерттеудің мақсаты — бастауыш сынып оқушыларының оқу сауаттылығын қалыптастырудың педагогикалық шарттарын теориялық тұрғыдан талдау және оны дамытуға бағытталған тиімді әдістемелік жолдарды ұсыну.

Зерттеудің міндеттері:

1. Оқу сауаттылығы ұғымының мазмұнын анықтау.

2. Бастауыш сынып оқушыларының оқу сауаттылығын қалыптастыру ерекшеліктерін сипаттау.

3. Мәтінмен жұмыс істеудің тиімді әдістерін талдау.

4. Оқу сауаттылығын дамытуға арналған әдістемелік ұсыныстар әзірлеу.

Зерттеу нысаны — бастауыш сыныптағы оқу үдерісі.

Зерттеу пәні — бастауыш сынып оқушыларының оқу сауаттылығын қалыптастыру әдістері мен педагогикалық шарттары.

Зерттеу әдістері — ғылыми-педагогикалық әдебиеттерді талдау, салыстыру, жинақтау және әдістемелік тәсілдерді теориялық тұрғыдан саралау.

1. Оқу сауаттылығының теориялық негіздері

Оқу сауаттылығы — адамның жазбаша мәтіндерді түсіну, пайдалану, бағалау және олармен жұмыс істеу арқылы өз білімін дамыту қабілеті. Бұл ұғым оқушының оқу техникасынан кеңірек мағынаға ие. Оқу техникасы әріптерді тану, сөздерді дұрыс оқу және сөйлемдерді байланыстыра оқу әрекеттерін қамтыса, оқу сауаттылығы оқылған ақпараттың мағынасын түсінуге және оны саналы қолдануға бағытталады.

Оқу сауаттылығының қалыптасуы бірнеше өзара байланысты әрекеттен тұрады. Біріншіден, оқушы мәтіндегі нақты ақпаратты таба білуі қажет. Екіншіден, мәтіннің негізгі ойын анықтап, оқиғалар арасындағы байланысты түсінуі керек. Үшіншіден, оқылған ақпаратты өзінің бұрынғы білімімен байланыстырып, қорытынды жасай алуы маңызды. Мысалы, оқушы табиғатты қорғау туралы мәтінді оқығанда тек мәтіндегі деректерді қайталап айтып берумен шектелмеуі керек. Ол табиғатты қорғаудың маңызын түсіндіріп, қоршаған ортаны сақтау үшін қандай әрекеттер жасауға болатынын ұсына алуы қажет. Осы жағдайда оқушы оқыған ақпаратын өмірлік жағдаятпен байланыстырады.

Оқу сауаттылығының дамуы оқушының сөздік қорына, мәтіннің күрделілігіне, оқу тәжірибесіне және оқыту әдістеріне байланысты. Сондықтан мұғалім оқу материалын таңдағанда оқушының жас ерекшелігін, тілдік мүмкіндігін және танымдық деңгейін ескеруі керек.

2. Бастауыш сынып оқушыларының оқу сауаттылығын қалыптастыру шарттары

Оқу сауаттылығын тиімді дамыту үшін бірнеше педагогикалық шартты сақтау қажет.

Бірінші шарт — оқушының жас ерекшелігіне сәйкес мәтін таңдау. Бастауыш сынып оқушыларына мазмұны түсінікті, тәрбиелік мәні бар және қызығушылығын оятатын мәтіндер ұсынылуы керек. Мәтіндегі жаңа сөздер алдын ала түсіндіріліп, қажет болған жағдайда суреттермен немесе нақты мысалдармен толықтырылады.

Екінші шарт — мәтінмен жұмысты жүйелі ұйымдастыру. Оқу әрекеті мәтінді оқуға дейінгі, оқу кезіндегі және оқудан кейінгі жұмыстар арқылы жүргізілгені тиімді.

Мәтінді оқуға дейін оқушылардың бұрынғы білімін еске түсіріп, тақырыпқа қызығушылығын оятуға болады. Мәтінді оқу кезінде негізгі ақпаратты анықтауға, түсініксіз сөздерді белгілеуге және оқиғаның жалғасын болжауға назар аударылады. Ал оқудан кейін мәтіннің мазмұны талданып, негізгі ой анықталып, қорытынды жасалады.

Үшінші шарт — оқушының белсенді танымдық әрекетін ұйымдастыру. Егер оқушы тек мұғалімнің түсіндіруін тыңдап, дайын жауаптарды қайталаса, оның мәтінді өздігінен талдау мүмкіндігі шектеледі. Сондықтан сабақта сұрақ қою, салыстыру, дәлелдеу, пікір білдіру және мәселені шешу тапсырмаларын қолдану қажет.

Төртінші шарт — жағымды оқу ортасын қалыптастыру. Оқушы қате жауап берген жағдайда оны жазғыру емес, дұрыс ойлауға бағыттау маңызды. Мұғалім баланың жауабын тыңдап, оның пікірін негіздеуге көмектескенде, оқушы өз ойын еркін жеткізуге үйренеді.

Бесінші шарт — оқу жетістігін жүйелі бағалау. Бағалау кезінде мәтінді оқу жылдамдығымен қатар, оның мазмұнын түсінуі, негізгі ойды анықтауы және өз пікірін дәлелдей білуі ескерілуі керек.

3. Оқу сауаттылығын дамытудың тиімді әдістері

Бастауыш сыныптағы оқу сауаттылығын қалыптастыруда мәтінмен жұмыс істеудің белсенді әдістерін қолдануға болады.

«Болжау» әдісі. Мұғалім мәтіннің тақырыбын немесе суретін көрсетіп, оқушылардан мәтіннің мазмұны туралы болжам айтуды сұрайды. Мәтінді оқып болғаннан кейін оқушылар өз болжамдарын тексереді. Бұл әдіс баланың қызығушылығын арттырып, оқуға мақсат қоя білуіне көмектеседі.

«Негізгі ойды анықтау» әдісі. Оқушылар мәтінді оқып, оның не туралы екенін және автордың қандай ой жеткізгісі келгенін анықтайды. Мұғалім «Мәтіннің негізгі ойы қандай?», «Қай сөйлем мәтіннің мазмұнын жақсы ашады?» деген сұрақтар қоя алады.

«Сұрақ құрастыру» әдісі. Оқушылар мәтін мазмұны бойынша бір-біріне сұрақтар дайындайды. Бұл жұмыс олардың ақпаратты түсінуіне, маңызды тұстарды ажыратуына және өздігінен ойлануына ықпал етеді.

«Венн диаграммасы» әдісі. Екі кейіпкерді, оқиғаны немесе мәтіндегі құбылыстарды салыстыру үшін қолданылады. Оқушылар ортақ және ерекше белгілерді анықтап, мәтіндегі ақпаратты жүйелеуге үйренеді.

«Мәтінге сүйеніп дәлелдеу» әдісі. Оқушы өз пікірін мәтіндегі ақпарат арқылы негіздейді. Мысалы, «Кейіпкердің әрекеті дұрыс болды деп ойлаймын, себебі мәтінде оның досына көмектескені айтылған» деген жауап оқушының пікір мен дәлел арасындағы байланысты түсінетінін көрсетеді.

Аталған әдістерді сабақта мақсатқа сай үйлестіріп қолдану қажет. Әдістің тиімділігі оның атауына емес, оқушының мәтінді түсінуіне және оқу мақсатына жетуіне ықпал етуіне байланысты.

4. Оқу сауаттылығын дамытуға арналған тапсырма үлгісі

Тақырыпты нақтылау үшін бастауыш сынып оқушыларына арналған төмендегі тапсырма үлгісін қарастыруға болады.

Мәтін: «Ағаш отырғызған бала»

Бір күні Айдос мектеп ауласында кішкентай ағаш көшетін көрді. Ол көшеттің айналасындағы топырақтың құрғап кеткенін байқады. Айдос мұғалімінен рұқсат алып, ағашқа су құйды. Келесі күндері де ол көшетті күтіп жүрді. Біраз уақыттан кейін ағаштың жапырақтары жайқалып өсе бастады. Айдос өз еңбегінің нәтижесін көріп, табиғатты қорғаудың маңызын түсінді.

Мәтін бойынша тапсырмалар:

1. Айдос мектеп ауласынан нені көрді?

2. Ол ағашты күту үшін қандай әрекет жасады?

3. Ағаштың өсуіне не көмектесті?

4. Айдостың әрекетінен қандай қорытынды шығаруға болады?

5. Сен мектеп ауласын көркейту үшін не істер едің? Жауабыңды түсіндір.

Алғашқы үш сұрақ мәтіндегі ақпаратты табуға бағытталған. Төртінші сұрақ оқушының негізгі ойды түсініп, қорытынды жасауын талап етеді. Соңғы сұрақ оқылған мәтінді жеке тәжірибемен байланыстырып, өз пікірін білдіруге мүмкіндік береді.

Осы тапсырма үлгісі оқу сауаттылығының әртүрлі құрамдас бөліктерін бір сабақта дамытуға болатынын көрсетеді. Мұғалім оқушылардың жауаптарын талдау арқылы олардың қай әрекетті жақсы орындайтынын және қандай дағдыға қосымша қолдау қажет екенін анықтай алады.

5. Оқу сауаттылығын қалыптастырудағы мұғалімнің рөлі

Оқу сауаттылығын дамытуда мұғалім тек білім беруші емес, оқушының танымдық әрекетін ұйымдастырушы қызметін атқарады. Ол оқушыға мәтінді түсінудің жолдарын көрсетіп, сұрақ қоюға, ақпаратты салыстыруға және қорытынды жасауға бағыт береді.

Мұғалім барлық оқушыға бірдей тапсырма ұсынумен шектелмей, олардың жеке мүмкіндіктерін ескеруі керек. Оқу барысында қиналатын балаларға көлемі шағын мәтіндер, суреттер және бағыттаушы сұрақтар беруге болады. Ал мәтінді жақсы түсінетін оқушыларға бірнеше ақпарат көзін салыстыру, кейіпкер әрекетіне баға беру немесе мәтіннің жалғасын жазу сияқты күрделірек тапсырмалар ұсынылады. Сонымен қатар мұғалім оқушының оқу жетістігін тек қорытынды нәтиже арқылы емес, оқу барысындағы ілгерілеуі арқылы да бағалауы қажет. Баланың бұрын жауап бере алмаған сұраққа кейін жауап беруі немесе өз пікірін мәтінге сүйеніп дәлелдеуі оның оқу дағдысының дамып келе жатқанын көрсетеді.

Оқу сауаттылығын дамыту мектеп пен отбасының ынтымақтастығын да қажет етеді. Үйде кітап оқуға жағдай жасау, оқылған шығарма туралы әңгімелесу және баланың сұрақтарына жауап беру оқу әрекетінің тұрақты дағдыға айналуына көмектеседі.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, бастауыш сынып оқушыларының оқу сауаттылығын қалыптастыру — олардың жалпы білім алуына және тұлғалық дамуына ықпал ететін маңызды педагогикалық үдеріс. Оқу сауаттылығы мәтінді дұрыс оқумен ғана шектелмейді. Ол оқылған ақпаратты түсіну, негізгі ойды анықтау, қорытынды жасау, пікір білдіру және алған білімді өмірде қолдану қабілеттерін қамтиды.

Мақалада қарастырылған теориялық тұжырымдар мен әдістемелік тәсілдер оқу сауаттылығын дамыту үшін мәтін таңдаудың, жүйелі тапсырмалар ұйымдастырудың, оқушының белсенділігін арттырудың және жағымды оқу ортасын қалыптастырудың маңызын көрсетеді. Мәтінді болжау, негізгі ойды анықтау, сұрақ құрастыру және пікірді дәлелдеу әдістері оқушылардың саналы оқу дағдыларын дамытуға бағытталған.

Оқу сауаттылығын қалыптастыру нәтижелі болуы үшін мұғалім оқу техникасы мен мәтінді түсіну дағдыларын өзара байланыстыра дамытуы қажет. Әр оқушының жеке ерекшелігін ескеру, оқу жетістігін жүйелі бақылау және отбасы мен мектеп арасындағы ынтымақтастықты нығайту да маңызды.

Осылайша, бастауыш сыныпта оқу сауаттылығын дамытуға бағытталған жүйелі педагогикалық жұмыс оқушылардың мәтінмен өздігінен жұмыс істеуіне, ақпаратты саналы қабылдауына және білімін өмірлік жағдаяттарда қолдануына негіз болады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. 2007 жылғы 27 шілде, № 319-III.

2. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Бастауыш білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.

3. OECD. PISA 2018 Assessment and Analytical Framework. Paris: OECD Publishing, 2019.

4. OECD. PISA 2022 Assessment and Analytical Framework. Paris: OECD Publishing, 2023.

5. Duke, N. K., Pearson, P. D. Effective Practices for Developing Reading Comprehension. In: What Research Has to Say About Reading Instruction. International Reading Association, 2002.

6. Выготский Л. С. Мышление и речь. — Москва: Лабиринт.