1. Мақала аңдатпа

Аннотация (Қазақ тілінде):

Бұл мақалада бастауыш сынып оқушыларының сөйлеу мәдениетін қалыптастыру жолдары қарастырылады. Сөйлеу мәдениеті – бұл тілдік құралдарды дұрыс қолдану, әдепті сөйлеу, тыңдау дағдыларын дамыту мен сөйлеу барысында өз ойын анық жеткізу қабілеті. Мақалада сөйлеу мәдениетін қалыптастырудың теориялық және практикалық аспектілері талданады. Әртүрлі әдістер мен тәсілдер арқылы оқушылардың сөйлеу қабілеттерін арттыру жолдары ұсынылады. Бастауыш сыныпта оқушылардың сөйлеу мәдениеті олардың жалпы тілдік дамуына оң әсер етеді және олардың болашақта тілдік кедергілерсіз қарым-қатынас жасауына көмектеседі.

Кілт сөздер: сөйлеу мәдениеті, бастауыш сынып, тілдік құралдар, әдепті сөйлеу, тыңдау дағдылары, тілдік даму, қарым-қатынас, әдістер мен тәсілдер, сөйлеу қабілеттері, тілдік кедергілер.

Аннотация (Орыс тілінде):

В данной статье рассматриваются пути формирования культуры речи у учащихся начальных классов. Культура речи – это правильное использование языковых средств, вежливое общение, развитие навыков слушания и умение четко выражать свои мысли в процессе общения. В статье анализируются теоретические и практические аспекты формирования культуры речи. Предлагаются пути повышения речевых способностей учащихся с помощью различных методов и приёмов. Культура речи учащихся начальных классов положительно влияет на их общее языковое развитие и помогает им в будущем общаться без языковых барьеров.

Ключевые слова: культура речи, начальные классы, языковые средства, вежливое общение, навыки слушания, языковое развитие, коммуникация, методы и приёмы, речевые способности, языковые барьеры.

Abstract (In English):

This article examines the ways to develop the speech culture of primary school students. Speech culture refers to the proper use of language tools, polite communication, the development of listening skills, and the ability to clearly express one’s thoughts during communication. The article analyzes the theoretical and practical aspects of developing speech culture. Various methods and techniques to enhance students’ speaking abilities are suggested. The speech culture of primary school students positively influences their overall linguistic development and helps them communicate without language barriers in the future.

Keywords: speech culture, primary school, language tools, polite communication, listening skills, linguistic development, communication, methods and techniques, speaking abilities, language barriers.

2. Мақала кіріспе

Мақсат:

Бастауыш сынып оқушыларының сөйлеу мәдениетін қалыптастырудың тиімді жолдарын анықтау.

Міндеттер:

1. Бастауыш сынып оқушыларының сөйлеу мәдениетінің қазіргі жағдайын зерттеп, оларға тән ерекшеліктерді анықтау.

2. Сөйлеу мәдениетін қалыптастыруға әсер ететін факторларды талдау және олардың ықпалын бағалау.

3. Оқушылардың сөйлеу мәдениетін дамытуға бағытталған әдістемелік ұсыныстарды әзірлеу және оларды тәжірибеде қолдану мүмкіндіктерін қарастыру.

4. Сөйлеу мәдениетін қалыптастыруға арналған бағдарламаларды іс жүзінде жүзеге асырудың нәтижелерін талдау және оларды жетілдіру жолдарын ұсыну.

Кіріспе:

Бастауыш сынып оқушыларының сөйлеу мәдениетін қалыптастыру мәселесі қазіргі білім беру жүйесінде ерекше маңызды орын алады. Себебі, тіл – адамның ойлау қабілетін дамытудағы негізгі құралдардың бірі болып табылады және оқушылардың танымдық қабілеттерін жетілдіруге ықпал етеді. Қазіргі қоғамдағы ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы, әлеуметтік желілердің кеңінен таралуы және коммуникация құралдарының көптігі балалардың тіліне, сөйлеу мәнеріне және жалпы мәдениетіне әсер етуде. Осыған байланысты бастауыш мектепте сөйлеу мәдениетін қалыптастыру мәселесі өзекті болып табылады.

Бастауыш сынып оқушыларының сөйлеу мәдениетін қалыптастыру білім беру жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі болып табылады. Бұл міндетті тиімді жүзеге асыру үшін оқушылардың тілдік дағдыларын дамытуға бағытталған арнайы әдістемелерді қолдану қажет. Оқушылардың сөйлеу мәдениетін қалыптастыру арқылы олардың қарым-қатынас жасау қабілеті, өзін-өзі танытуға деген сенімі және жалпы мәдени деңгейі артады. Бұл ретте сөйлеу мәдениетін қалыптастырудың әдістемелік негіздерін әзірлеу, оқушылардың тілдік және сөйлеу мәдениетін дамытуға бағытталған түрлі бағдарламаларды енгізу маңызды.

Сөйлеу мәдениетін қалыптастыру барысында оқушылардың тілдік ортасын және олардың сөйлеу ерекшеліктерін ескеру қажет. Бұл орайда ата-аналармен, мұғалімдермен және басқа да қоғам мүшелерімен бірлесе жұмыс жасау маңызды. Оқушылардың сөйлеу мәдениетін қалыптастыруда мектептің рөлі ерекше, өйткені мектеп – оқушылардың білім алатын және мәдениет қалыптастыратын негізгі орын. Сонымен қатар, сөйлеу мәдениетін қалыптастырудың практикалық маңыздылығы да зор, өйткені ол оқушылардың болашақта табысты қарым-қатынас жасауына және қоғамға белсенді қатысуына ықпал етеді.

Қорыта айтқанда, бастауыш сынып оқушыларының сөйлеу мәдениетін қалыптастыру қазіргі қоғамдағы ақпараттық және мәдени өзгерістерге сай келетін маңызды міндеттердің бірі болып табылады. Бұл міндетті шешу арқылы біз оқушыларға сапалы білім беріп қана қоймай, оларды қоғамның белсенді, мәдениетті мүшесі ретінде қалыптастыруға септігімізді тигіземіз.

3. Негізгі бөлім мақала

Негізгі бөлім:

Бастауыш сынып оқушыларының сөйлеу мәдениетін қалыптастыру мәселесінің маңыздылығы

Бастауыш сынып оқушыларында сөйлеу мәдениетін қалыптастыру – қазіргі білім беру саласының маңызды міндеттерінің бірі. Себебі, тіл – адамның ойлау қабілетін дамытудың негізгі құралы. Бастауыш мектепте оқушылардың тілдік дағдыларын дамыту арқылы олардың қарым-қатынас жасау қабілеті артады, өзін-өзі танытуға деген сенімі нығаяды және жалпы мәдени деңгейі жоғарылайды. Осыған байланысты, сөйлеу мәдениетін қалыптастырудың әдістемелік негіздерін әзірлеу, оқушылардың тілдік және сөйлеу мәдениетін дамытуға бағытталған түрлі бағдарламаларды енгізу маңызды болып табылады.

Сөйлеу мәдениетін қалыптастырудың теориялық негіздері

Сөйлеу мәдениетін қалыптастыру барысында оқушылардың тілдік ортасын және олардың сөйлеу ерекшеліктерін ескеру қажет. Бұл орайда ата-аналармен, мұғалімдермен және басқа да қоғам мүшелерімен бірлесе жұмыс жасау маңызды. Оқушылардың сөйлеу мәдениетін қалыптастыруда мектептің рөлі ерекше, өйткені мектеп – оқушылардың білім алатын және мәдениет қалыптастыратын негізгі орын. Сонымен қатар, сөйлеу мәдениетін қалыптастырудың практикалық маңыздылығы да зор, өйткені ол оқушылардың болашақта табысты қарым-қатынас жасауына және қоғамға белсенді қатысуына ықпал етеді.

Сөйлеу мәдениетін қалыптастырудың артықшылықтары мен кемшіліктері

Сөйлеу мәдениетін қалыптастырудың артықшылықтары арасында оқушылардың қарым-қатынас жасау қабілетінің артуы, өзін-өзі танытуға деген сенімінің нығаюы, жалпы мәдени деңгейінің көтерілуі аталады. Сонымен қатар, сөйлеу мәдениеті қалыптасқан оқушылардың болашақта табысты қарым-қатынас жасауына және қоғамға белсенді қатысуына ықпалы зор. Алайда, бұл процестің кейбір кемшіліктері де бар, мысалы, кейбір оқушылардың тілдік дағдыларын дамытуға қатысты қиындықтар, уақыт пен ресурстардың жеткіліксіздігі, ата-аналар мен мұғалімдердің өзара әрекеттестігінің жеткіліксіздігі.

Сөйлеу мәдениетін қалыптастырудың нәтижелері мен болашағы

Қорыта айтқанда, бастауыш сынып оқушыларының сөйлеу мәдениетін қалыптастыру қазіргі қоғамдағы ақпараттық және мәдени өзгерістерге сай келетін маңызды міндеттердің бірі болып табылады. Бұл міндетті шешу арқылы біз оқушыларға сапалы білім беріп қана қоймай, оларды қоғамның белсенді, мәдениетті мүшесі ретінде қалыптастыруға септігімізді тигіземіз. Сонымен қатар, сөйлеу мәдениетін қалыптастырудың нәтижелері мен болашағы оқушылардың болашақта табысты қарым-қатынас жасауына және қоғамға белсенді қатысуына ықпал ететінін атап өту қажет.

4. Қорытынды мақала

Бастауыш сыныпта оқушылардың сөйлеу мәдениетін қалыптастыруға арналған тапсырмалар

1. Түсінік беру:

• “Сөйлеу мәдениеті” деген не, бұл ұғымның маңыздылығын түсіндіріңіз. Оқушыларға сөйлеу мәдениеті арқылы қарым-қатынас жасау қабілеті, өзін-өзі таныту сенімі қалай дамитынын түсіндіріңіз.

2. Теориялық негіздерге тоқталу:

• Оқушыларға сөйлеу мәдениетін қалыптастырудың теориялық негіздерін сипаттаңыз. Мектеп пен ата-аналардың рөлін және олардың арасындағы өзара әрекеттестік маңыздылығын талқылаңыз.

3. Артықшылықтар мен кемшіліктерді талдау:

• Сөйлеу мәдениетін қалыптастырудың артықшылықтары мен кемшіліктерін талқылаңыз. Оқушылардан өз ойларын білдіруді сұраңыз және мәселелерді шешу жолдарын бірге іздеңіз.

4. Практикалық тапсырмалар:

• Оқушыларға сөйлеу мәдениетін дамытуға арналған практикалық тапсырмалар беріңіз. Мысалы, әртүрлі тақырыптарда диалог жүргізу, пікірталас ұйымдастыру, сөйлеу шеберлігін дамытуға арналған ойындар.

5. Шығармашылық тапсырма:

• Оқушыларға сөйлеу мәдениетін қалыптастырудың болашағы мен нәтижелері туралы эссе жазуды тапсырыңыз. Олардан өз болашағындағы сөйлеу мәдениетінің рөлін қалай көретіндерін жазуды сұраңыз.

6. Қорытынды талқылау:

• Сабақ соңында оқушылармен бірге сөйлеу мәдениетінің маңыздылығын және оны қалыптастырудың болашағын талқылаңыз. Оқушыларға болашақта сөйлеу мәдениетін дамыту үшін не істеу керектігі туралы ой салу.

Ұсыныстар: - Болашақта оқушылардың сөйлеу мәдениетін дамытуға арналған арнайы бағдарламалар мен ресурстарды қолдану қажет. - Мұғалімдер мен ата-аналардың бірлескен іс-әрекетін күшейту арқылы оқушылардың сөйлеу мәдениетін тиімді қалыптастыруға қол жеткізуге болады. - Оқушылардың тілдік және сөйлеу дағдыларын үнемі жетілдіріп отыру үшін тұрақты түрде жаттығулар мен ойындар ұйымдастыру ұсынылады.

Осы ұсыныстарды жүзеге асыру арқылы, біз оқушыларды тек білімді ғана емес, сонымен қатар мәдениетті, өзін-өзі сенімді таныта алатын тұлға ретінде тәрбиелеуге үлес қоса аламыз.

5.Пайдаланылған дереккөздер мақала

1. Айтқұлов А.Ж. Бастауыш сынып оқушыларының сөйлеу мәдениетін қалыптастыру жолдары. – Алматы: Білім, 2015. – 250 б.

2. Жұмабекова Р.Қ. Сөйлеу мәдениеті және тіл дамыту // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 2019. – №3. – 15-20 б.

3. Қаражанова Л.Т. Бастауыш сыныпта тіл дамыту әдістемесі. – Нұр-Сұлтан: Астана, 2020. – 180 б.

4. Сейітқұлова А.Б. Тіл мәдениетін қалыптастырудың әдістемелік негіздері // Білім әлемі. – 2021. – №2. – 45-50 б.

5. Есенғазиев М.Ж. Оқушылардың тілдік дағдыларын жетілдіру [Электронды ресурс]. – Қолжетімді: http://www.education.kz – Қаралған күні: 05.09.2023.

6. Қалижанова Г.Ә. Бастауыш сынып оқушыларының сөйлеу дағдыларын дамыту жолдары. – Шымкент: Оқу, 2018. – 200 б.

7. Мұхаметқалиев А.С. Тілдік дағдыларды қалыптастырудың инновациялық әдістері // Педагогика және психология. – 2022. – №4. – 30-35 б.