Бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын дамытудағы тиімді әдістер

Аңдатпа

Мақалада орыс тілінде оқытатын бастауыш сыныптарда қазақ тілін меңгерту үдерісінде оқушылардың сөздік қорын дамыту мәселесі қарастырылады. Лексикалық дағдыларды қалыптастырудың психологиялық және әдістемелік негіздері талданып, сөздік жұмысының тиімді тәсілдері ұсынылады. Коммуникативтік бағыт, ойын технологиялары, визуалды қолдау, рөлдік ойындар мен цифрлық ресурстар арқылы сөздік қорды кеңейту жолдары нақты мысалдармен көрсетіледі. Зерттеу нәтижелері оқушының сөздік қоры молайған сайын сөйлеу белсенділігі артып, мемлекеттік тілді меңгеру сапасы жақсаратынын дәлелдейді.

Кілт сөздер: сөздік қор, лексикалық дағды, ойын технологиясы, коммуникативтік әдіс, бастауыш білім, визуалды қолдау.

Кіріспе

Бастауыш білім беру кезеңі – баланың тілдік тұлға ретінде қалыптасуындағы ең жауапты кезең. Осы уақытта оқушының тіл үйренуге деген қызығушылығы зор болып, есте сақтау қабілеті жылдам дамиды. Қазақ тілін екінші тіл ретінде меңгеріп жатқан орыс сыныптарындағы балалар үшін сөздік қордың жүйелі дамуы – мемлекеттік тілді игерудің басты көрсеткіші. Жеткілікті сөздік қор болмаған жағдайда оқушы сөйлем құрауда, пікір білдіруде қиналып, коммуникациялық кедергілерге тап болады.

Осыған байланысты мұғалімнің негізгі міндеттерінің бірі — сөзді механикалық жаттату емес, оны әрекетте қолдануға мүмкіндік беру. Бұл – тіл үйретудің жаңартылған мазмұндағы басым бағыты. Мақаланың мақсаты – бастауыш сыныптағы сөздік жұмысының тиімді әдістерін талдап, оқу тәжірибесіне қолдануға лайық ұсыныстар беру.

Негізгі бөлім

1. Сөздік қорды дамытудың психологиялық алғышарттары

Бастауыш жастағы оқушыларға тән:

• көрнекі-бейнелі ойлау,

• эмоционалдылық,

• ойынға құмарлық,

• әрекет арқылы үйрену.

Сондықтан сөздік жұмысы баланың осы ерекшелігін ескере отырып, сурет, қимыл, жағдаят, ойын арқылы ұйымдастырылуы қажет. Бұл — есте сақтауды жеңілдетеді және сөзді ұзақ мерзімге жадында қалдырады.

2. Коммуникативтік бағыттағы сөздік жұмысы

Лексиканы оқшау түрде емес, қарым-қатынас жағдайында меңгерту қажет. Қарапайым сұрақ-жауап үлгілері арқылы оқушы сөзді нақты мақсат үшін қолданады:

– Бұл кім? – Бұл мұғалім.

– Қайда барасың? – Мектепке барамын.

Тілді осылай қолдану сөздік қордың активтенуіне мүмкіндік береді.

3. Тақырыптық-семантикалық топтау әдісі

Сөздер логикалық байланыста ұсынылса, олар тез меңгеріледі. Мысалы:

Тақырып	Лексика
Мектеп	парта, сынып, тақта, мұғалім
Асхана	шай, нан, сорпа, дәмді
Жануарлар	ит, мысық, құс, балық

Бұл әдіс сөздерді бір жүйе ретінде қабылдауға үйретеді.

4. Көрнекілік және визуалды қолдау

Суретті карточкалар, mind-map, флеш-карталар – бастауыш деңгейдегі сөздік жұмыстың ең тиімді құралдары. Көрнекі бейне есте сақтауды 2–3 есеге арттырады. Сурет бойынша сөйлем құрастыру, объектіні сипаттау сияқты тапсырмалар сөйлеу белсенділігін дамытады.

Мысалы:

Бұл – алма. Алма қызыл. Мен алма жеймін.

5. Ойын технологиялары арқылы сөздік қорды дамыту

Ойын – балалардың табиғи әрекеті. Сондықтан сөздік дағдыны ойын түрінде бекіту нәтижелі:

Ойын атауы	Мақсаты
«Артық сөзді тап»	Семантиканы түсіну
«Жасырын сурет»	Сөз арқылы табу
«Сөздік шеңбер»	Тез реакция
«Дүкен»	Әлеуметтік рөлдерді қолдану

Ойын формасы оқушының сенімін жоғарылатып, сөйлеуге ынталандырады.

6. Драматизация және рөлдік ойындар

Рөлге кіру кезінде сөз шынайы коммуникацияда қолданылады.

Мысалы: «Асханада» мини-диалог:

– Маған нан беріңіз.

– Міне, алыңыз.

– Бұл қанша?

Оқушылар өзара сөйлесу арқылы сөзді есте сақтамайтын, пайдаланатын деңгейге өтеді.

7. Цифрлық ресурстарды пайдалану

Қазіргі оқушы – цифрлық буын. Сондықтан Wordwall, Quizlet, Blooket, Kahoot сияқты платформалар сөздік жұмысына қызығушылықты арттырады.
Цифрлық карточкалар:

• дыбысталуын тыңдауға,

• қайталауға,

• рефлексия жасауға мүмкіндік береді.

Цифрлық ойын — бір мезетте бағалау мен бекіту құралы.

8. Формативті бағалау және кері байланыс

Жұмыс нәтижесін бірден көру — балаға қуат береді. Формативті бағалау:

• жетістікті дәл сол сәтте көрсетеді,

• қатені жұмсақ түзетуге мүмкіндік береді,

• баланың сенімін арттырады.

Мысалы:

«Жарайсың! Сен бүгін 4 жаңа сөз қолдандың!»

Қорытынды

Бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын дамыту – мемлекеттік тілді үйретудің табысты жүруінің басты шарты. Лексикалық машықтарды дамытуда оқушының психологиялық ерекшеліктерін ескеріп, сөзді әрекетке айналдыру маңызды. Коммуникативтік әдістер, ойын технологиялары, көрнекілік және цифрлық құралдарды тиімді қолдану оқушының тілдік белсенділігін арттырады. Сөздік қор байлығы оқушының өз ойын еркін жеткізуіне, тілдік кедергіні жеңуіне және әлеуметтік ортада сенімді әрекет етуіне септігін тигізеді.

Осы мақалада ұсынылған әдістерді жүйелі қолдану арқылы мұғалімдер оқушылардың лексикалық қорын жоспарлы түрде арттырып, оларды мемлекеттік тілде еркін сөйлейтін тұлға ретінде қалыптастыруға мүмкіндік алады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. ҚР Оқу-ағарту министрлігі. Қазақ тілі пәні оқу бағдарламасы (орыс тілінде оқытатын мектептерге арналған). – Астана, 2022.

2. Құлмағамбетова Б. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы, 2021.

3. Мұқанова Г. Бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын дамыту. – Алматы: Білім, 2019.

4. Аймұхамбет Ж. Коммуникативтік тілдік дағдыны қалыптастыру әдістері. – Нұр-Сұлтан, 2021.

5. Сарманова Р. Қазақ тілін цифрлық ресурстар арқылы оқыту. – Астана, 2023.