БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫСЫН ЗЕРТТЕУШІЛІК ӘРЕКЕТКЕ БАУЛУ

БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫСЫН ЗЕРТТЕУШІЛІК ӘРЕКЕТКЕ БАУЛУ

1. Аннотация

Аннотация:

Бұл мақалада бастауыш сынып оқушыларының табиғи танымдық белсенділігін дамыту және оларды зерттеушілік әрекетке баулудың теориялық-педагогикалық негіздері мен практикалық жолдары қарастырылады. Зерттеушілік оқыту технологиясы оқушыны дайын білімді пассивті қабылдаушыдан оқу әрекетінің белсенді субъектісіне айналдырудың тиімді құралы ретінде негізделеді. Мақалада бастауыш сынып оқушыларының зерттеушілік дағдыларын қалыптастырудың өзектілігі, мақсаты мен міндеттері, зерттеу жұмысын ұйымдастыру кезеңдері, мұғалімнің фасилитаторлық рөлі, сондай-ақ зерттеу нәтижелерін бағалаудың критериалды жүйесі сипатталады. Сонымен бірге бастауыш мектеп сабақтарында қолдануға арналған практикалық зерттеу үлгісі ұсынылған.

2. Кілт сөздер

• Кілт сөздер: Бастауыш сынып, зерттеушілік әрекет, зерттеушілік оқыту, танымдық белсенділік, сыни ойлау, функционалдық сауаттылық, мұғалімнің рөлі, критериалды бағалау.

3. Кіріспе және негізгі бөлім

Қазіргі білім беру парадигмасының басты мақсаты – оқушыға дайын білім жиынтығын берумен шектелмей, оны өздігінен білім алатын, ақпаратты талдап, саралай билетін, өмірде кездесетін әртүрлі проблемалардың шешімін таба алатын белсенді тұлға ретінде қалыптастыру. Әсіресе бастауыш сынып кезеңі баланың танымдық процестерінің, дүниетанымы мен оқуға деген оң мотивациясының іргетасы қаланатын ерекше жас шағы болып табылады.

Бастауыш сынып оқушысының табиғи болмысында қоршаған ортаны танып-білуге деген құмарлық, қызығушылық, «неге?», «қалай?» деген сұрақтарға жауап іздеу ұмтылысы өте жоғары келеді. Осы табиғи белсенділікті дұрыс арнаға бағыттап, мақсатты зерттеушілік әрекетке айналдыру – бастауыш мектеп мұғалімінің басты міндеті. Осы орайда оқушыны оқу әрекетінің белсенді субъектісіне айналдыратын тиімді педагогикалық әдістердің бірі – зерттеушілік оқыту технологиясы.

3.1. Зерттеудің өзектілігі

Бастауыш білім беру мазмұнын жаңарту жағдайында оқушының функционалдық сауаттылығын, логикалық және сыни ойлауын дамыту ерекше өзектілікке ие болып отыр. Дәстүрлі түсіндірмелі-иллюстрациялы оқыту әдістері оқушыны тек ақпаратты есте сақтауға дағдыландырады, ал бұл қазіргі ақпараттық қоғам талаптарына толық жауап бере алмайды.

Бастауыш сынып оқушысын зерттеушілік әрекетке баулудың өзектілігі мынадай факторлармен айқындалады:

1. Ақпараттық ағынның артуы: Оқушылар дайын ақпаратты жаттамай, оның ішінен қажеттісін сұрыптауды, талдауды және дұрыстығын тексеруді үйренуі тиіс.

2. Практикалық бағыттылық: Оқу пәндері бойынша алған білім өмірлік жағдаяттарда қолданылуы қажет.

3. Өздігінен оқу дағдысы: Зерттеушілік әрекет балада өз бетінше іздену, жоспарлау, нәтиже шығару сияқты өмір бойы білім алуға қажетті метапәндік дағдыларды қалыптастырады.

3.2. Зерттеудің мақсаты мен міндеттері

Зерттеудің мақсаты: Бастауыш сынып оқушыларын зерттеушілік әрекетке баулудың педагогикалық-әдістемелік мүмкіндіктерін айқындау, зерттеушілік оқыту әдісі арқылы олардың танымдық белсенділігі мен ізденістік дағдыларын қалыптастыру жолдарын негіздеу.

Зерттеудің міндеттері:

1. Бастауыш сынып оқушыларының зерттеушілік әрекетін дамытудың теориялық-методологиялық негіздерін саралау;

2. Зерттеушілік оқытудың оқушы дамуына, оның танымдық және шығармашылық өсуіне тигізетін әсерін анықтау;

3. Бастауыш мектепте зерттеу жұмыстарын ұйымдастырудың бірізді кезеңдерін айқындау;

4. Жаңартылған білім беру контекстінде мұғалімнің жаңаша рөлін бағамдау;

5. Бастауыш сыныптарда қолдануға арналған практикалық зерттеу үлгісін және оны бағалау критерийлерін ұсыну.

3.3. Зерттеушілік оқыту әдісінің педагогикалық мәні

Зерттеушілік оқыту – оқушының танымдық, ізденістік және практикалық міндеттерді өз бетінше немесе топта шешуге бағытталған мақсатты оқу-танымдық әрекеті болып табылады. Бұл әдістің педагогикалық мәні оқушының дайын білімді қабылдаушы емес, оны ізденіс арқылы өндіруші субъектіге айналуында жатыр.

Зерттеушілік оқытудың басты ерекшеліктері:

• Өнімділік: Зерттеу жұмысының соңы нақты бір өніммен (постер, макет, шағын зерттеу есебі, презентация, буклет т.б.) аяқталады.

• Пәнаралық байланыс: Зерттеу барысында оқушы ана тілі, дүниетану, математика, жаратылыстану пәндері бойынша алған білімдерін кешенді түрде қолданады.

• Практикалық құндылық: Тандалған тақырып пен зерттелетін мәселе оқушының шынайы өмірімен, қоршаған ортасымен тығыз байланысты болады.

3.4. Зерттеушілік оқытудың оқушы дамуына әсері

Зерттеушілік әрекет бастауыш сынып оқушысының тұлғалық, интеллектуалдық және әлеуметтік жағынан дамуына кешенді ықпал етеді:

1. Танымдық белсенділік пен мотивация: Оқушы өзіне қызықты сұраққа жауап іздеу кезінде ішкі мотивациясы артып, оқу процесіне белсенді түрде тартылады.

2. Сыни және логикалық ойлау: Бала ақпаратты жинақтау, оның ішінен маңыздысын бөліп алу, салыстыру, себеп-салдарлық байланыстарды табу және қорытынды жасау сияқты ойлау операцияларын меңгереді.

3. Шығармашылық қабілеттер: Зерттеу өнімін дайындау, безендіру, мәселені шешудің баламалы жолдарын іздеу оқушының креативтілігін арттырады.

4. Коммуникативтік дағдылар: Топта жұмыс істеу процесінде оқушылар бірін-бірі тыңдауға, өз пікірін дәлелді түрде жеткізуге, келіссөз жүргізуге және ортақ шешімге келуге үйренеді.

5. Өздігінен реттелу мен жауапкершілік: Оқушы өзіне жүктелген міндетті уақытылы орындауға, тапсырмаға жауапкершілікпен қарауға және өз әрекетінің нәтижесін бағалауға дағдыланады.

3.5. Зерттеу жұмысын ұйымдастыру кезеңдері

Бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшелігін ескере отырып, зерттеу жұмыстарын белгілі бір бірізділікпен ұйымдастыру қажет:

3.6. Мұғалімнің зерттеушілік оқытудағы рөлі

Зерттеушілік әрекетті ұйымдастыруда мұғалімнің рөлі түбегейлі өзгереді. Дәстүрлі сабақта мұғалім дайын ақпаратты беруші негізгі тұлға болса, зерттеу жағдайында ол фасилитатор, модератор, кеңесші және бағыт-бағдар беруші рөлін атқарады.

Мұғалім оқушыға дайын шешімді ұсынбай, бағыттаушы сұрақтар беру арқылы оның өз бетінше ойлануына жағдай жасауы тиіс. Сонымен қатар, бастауыш сынып балаларының дайындық деңгейі мен жеке қабілеттерінің әртүрлілігін ескере отырып, топтағы рөлдерді тиімді бөлуге көмектесу мұғалімнің басты педагогикалық шеберлігін талап етеді.

3.7. Практикалық зерттеу үлгісі

Бастауыш сыныпта (3-4 сыныптар) «Жаратылыстану» немесе «Дүниетану» сабақтарында іске асыруға болатын шағын оқу-зерттеу жұмысының үлгісі:

• Зерттеу тақырыбы: «Таза табиғат біздің болашағымыз»

• Зерттеудің мақсаты: Оқушыларға қоршаған ортаны қорғаудың маңызын түсіндіру, табиғатты сақтауға бағытталған қарапайым әрекеттер жүйесін ұсыну.

• Зерттеу сұрағы: «Бастауыш сынып оқушысы туған табиғатты қорғауға қандай үлес қоса алады?»

• Жұмыс тобының міндеттері:

  • 1-топ (Аналитиктер): Қоқыстың табиғатқа, жан-жануарларға тигізетін кері әсерін зерттейді.

  • 2-топ (Эко-үнемдеушілер): Күнделікті өмірде суды және электр қуатын үнемдеу жолдарын айқындайды.

  • 3-топ (Зерттеушілер): Мектеп ауласындағы өсімдіктерді қорғау және көгалдандыру идеяларын ұсынады.

• Күтілетін нәтиже: Оқушылар табиғатты қорғау ережелерін құрастырады, топтық постер дайындайды, ақпаратты жүйелеп, көпшілік алдында қорғайды.

3.8. Зерттеуді бағалау критерийлері

Бастауыш сынып оқушыларының зерттеу жұмысын бағалауда тек соңғы шыққан өнімге ғана емес, оның орындалу процесіне, баланың танымдық белсенділігіне баса назар аударылады.

Негізгі бағалау критерийлері:

• Тақырыптың мәнін түсінуі және зерттеу мақсатына жете алуы;

• Ақпаратты дұрыс іріктеуі және оны өңдей алуы;

• Тәжірибелік немесе зерттеушілік тапсырмаға белсенді қатысуы;

• Зерттеу өнімінің шығармашылықпен және ұқыпты орындалуы;

• Топтағы ынтымақтастық, басқалардың пікірін құрметтеуі;

• Өз ойын, нәтижелерін сынып алдында еркін, анық жеткізе алуы;

• Тапсырманы белгіленген уақыт шегінде орындауы;

• Жұмыс соңында өз әрекетіне дұрыс қорытынды жасауы.

4. Қорытынды

Қорыта айтқанда, бастауыш сынып оқушыларын зерттеушілік әрекетке баулу – олардың болашақта өздігінен дамитын, сыни ойлайтын тұлға болып қалыптасуының берік негізі. Зерттеушілік оқыту технологиясын сабақ үдерісінде жүйелі қолдану білім сапасын арттырып қана қоймай, оқушының танымдық белсенділігін, шығармашылық әлеуетін, коммуникативтік дағдылары мен жауапкершілігін кешенді түрде дамытады.

Зерттеу жұмыстарын тиімді ұйымдастыру мұғалімнен жоғары әдістемелік шеберлікті, баланың жас және жеке ерекшеліктерін ескеруді, сондай-ақ қолайлы білім беру ортасын құруды талап етеді. Зерттеушілік әдістерді бастауыш мектеп практикасына кеңінен енгізу заманауи білім беру талаптарына толық жауап беретін нәтижелі педагогикалық құрал болып табылады.

5. Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.

2. Зерттеушілік оқыту технологиясы бойынша педагогикалық және әдістемелік еңбектер.

3. Бастауыш білім берудің оқу бағдарламалары мен әдістемелік нұсқаулықтары.

4. Педагогика: жалпы білім беретін мектеп мұғалімдеріне арналған оқу-әдістемелік материалдар.

5. Бастауыш сыныпта оқыту әдістемесіне арналған ғылыми-әдістемелік басылымдар.