БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫСЫНЫҢ ДИСГРАФИЯ ЖӘНЕ ОНЫҢ ТҮРЛЕРІ МӘСЕЛЕСІН ТЕОРИЯЛЫҚ ТАЛДАУ

УДК 376.37

МРНТИ 14.29.29

БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫСЫНЫҢ ДИСГРАФИЯ ЖӘНЕ ОНЫҢ ТҮРЛЕРІ МӘСЕЛЕСІН ТЕОРИЯЛЫҚ ТАЛДАУ

Л.Х. Макина - Психол.ғ.к. , доцент, Абай атындағы ҚазҰПУ

З.Қ.Сәт – Абай атындағы ҚазҰПУ Педагогика және психология институты «Дефектология» мамандығының 1 курс магистранты, logoped2050@gmail.com

Аңдатпа

Мақалада жазбаша сөйлеу тілінің бұзылысы дисграфияға қысқаша сипаттама беріліп, ғалымдар мен зерттеушілердің жазу бұзылысы болып табылатын дисграфия мәселесіне теориялық талдаулар сараланып жазылды. Жазбаша сөйлеу тілінің бұзылуы бастауыш сынып оқушыларында кездесетін басқа тіл бұзылыстарының арасында елеулі пайызды құрайды. Дисграфия бастауыш сынып оқушыларының мектеп бағдарламасын меңгеруіне елеулі кедергі болып табылады,ал жазбаша сөйлеу тілі адам өмірінде маңызды рөл атқарады. Қазіргі уақытта бастауыш сынып оқушыларының дисграфия бұзылыстарын диагностикалау және түзету мәселелері өте өзекті болып табылады. Мақалада дисграфия классификациясы қысқаша сипатталады.

Түйін сөздер: жазбаша сөйлеу тілі бұзылысы, дисграфия, жазу үрдісі дисграфия классификациясы.

Л.Х. Макина - Психол.ғ.к. , доцент, Абай атындағы ҚазҰПУ

З.К.Сат – КазНПУ 1 курс магистрант, logoped2050@gmail.com

Аннотация

В статье дается краткая характеристика дисграфии нарушений письменной речи, проанализированы теоретические анализы проблемы дисграфии, являющейся нарушением письменности ученых и исследователей. Нарушение письменной речи составляет значительный процент среди других нарушений речи, встречающихся у учащихся начальных классов. Дисграфия является серьезным препятствием для освоения учащимися начальных классов школьной программы, а письменная речь играет важную роль в жизни человека. В настоящее время очень актуальны вопросы диагностики и коррекции дисграфийских нарушений у учащихся начальных классов. В статье кратко описывается классификация дисграфий.

Ключевые слова: нарушение псиьменной речи, дисграфия, процесс письма, классификация дисграфии

.

L.Kh. Makina - KazNPU ps.s.c.,dosent,

Z.K. Sat –KazNPU student ,1st master student logoped2050@gmail.com

Abstract

The article gives brief characteristics of dysgraphia disorders of written language, the theoretical analyses of the problem of dysgraphia which is a violation of the writing of scientists and researchers. Violation of written speech is a significant percentage of other speech disorders occurring in primary school students. Dysgraphia is a serious obstacle for the development of primary school pupils school programs, and writing plays an important role in human life. Currently, the issues of diagnosis and correction of dysgraphic disorders in primary school students are very relevant. The article briefly describes the classification disgrafii.

Keywords: violation pelmennoe speech, dysgraphia, the writing process, the classification of dysgraphia

Қазіргі уақытта бастауыш сынып оқушыларының дисграфия бұзылыстарын диагностикалау және түзету мәселелері өте өзекті. Себебі, мектепте оқуды бастағаннан кейін кейбір балаларда оқуға және жазуға қиындық туындайды. Балалар орыс тілін үйренуде қиындықтарға тап болады, бірақ математикамен және басқа да пәндермен жақсы меңгереді. Мұндай қиындықтар көбінесе дисграфияның ішінара спецификалық бұзылуының салдарынан болады.

Жазу қалыпты жағдайда сөйлеу қызметінің күрделі нысаны, көп деңгейлі үдеріс болып табылады. Оған әр түрлі анализаторлар қатысады: сөйлеу, сөйлеу, көру, жалпы қозғалу. Олардың арасында жазу барысында тығыз байланыс және өзара шарттастық белгіленеді. Бұл үдерістің құрылымы жазу дағдысын, міндеттері мен сипатын меңгеру кезеңімен анықталады. Жазу ауызша сөйлеу процесімен тығыз байланысты және оның дамуының жоғары деңгейі негізінде ғана жүзеге асырылады. Жазу үдерісінің күрделі операцияларының бірі-сөздің дыбыстық құрылымын талдау. Сөзді дұрыс жазу үшін оның дыбыс құрылымын, әр дыбыстың реті мен орнын анықтау керек. Сөзді дыбыстық талдау сөйлеу және сөйлеу қозғағыш талдағыштардың бірлескен іс-әрекетімен жүзеге асырылады.

Жазбаша сөйлеу тілінің бұзылуы бастауыш сынып оқушыларында кездесетін басқа тіл бұзылыстарының арасында елеулі пайызды құрайды. Дисграфия бастауыш сынып оқушыларының мектеп бағдарламасын меңгеруіне елеулі кедергі болып табылады,ал жазбаша сөйлеу тілі адам өмірінде маңызды рөл атқарады.

Ауызша және жазбаша сөйлеуді дамытуда дисграфиясы бар оқушыларды тәрбиелеу мен оқыту мәселесі Түзету педагогикасының ең маңызды және өзекті мәселелерінің бірі болып табылады,себебі бұл дисграфия бастауыш сынып балаларының сөйлеу кемістігі болып табылады.

Дисграфия – жазу үрдісінің жартылай бұзылысы. Дисграфия қалыптағы жазу үрдісін іске асыратын жоғарғы психикалық қызметтердің толық жетілмеуімен шартталады. Жазу үрдісі көп деңгейлі құрылым, көптеген операциялардан тұрады.

Қ.Қ. Өмірбекованың «Жазбаша сөйлеу тілінің бұзылуы және түзету жолдары» атты кітабында .А.Р.Лурияның «Очерки психофизиологии письма» атты жұмысы талдана келе, жазудың операцияларын анықтады.Адам жазбаша айтып жеткізуді ауызшы жоспарлайды, ойлап бағдармалайды, ойдың ортақ кезектілігін ойластырады. Бастапқы ой белгілі сөйлем құрылымымен сәйкестендіріледі. Жазылатын әр сөйлем оны құрайтын сөздерге бөлінеді, өйткені жазуда әр сөздің шекаралары белгіленеді. Жазу дағдысын меңгерудің бастапқы кезеңдерінде дыбысты айтудың маңызы зор. Ол дыбыс сипатын анықтауға, ұқсас дыбыстардан ажыратуға, сөзде дыбыстардың кезектілігін анықтауға көмектеседі. Келесі операция - сөзден бөлініп алған фонеманың әріптің белгіленген көру бейнесімен сәйкестендірілуі және ол басқалардан машықтандырылған (әсіресе графикалық ұқсас дыбыстармен) болуы керек. Графикалық ұқсас әріптерді ажырату үщін көру талдау мен жинақтаудың, кеңістіктік түсініктерінің жеткілікті деңгейі қажет. Талдау мен әріпті салыстыру бірінші сынып оқушысына жеңіл тапсырам бола алмайды. Одан кейін жазу процесінің моторлы операциясы жүреді – қолдың қозғалысы көмегімен әріптің көру бейнесін тудыру. Қолдың қозғалысымен бір уақытта кинестетикалық қадағалау іске асырылады. Аталған функциялардың кез – келген біреуінің дұрыс құрылмауы жазу процесінің игерілуінің бұзылуын дисграфияны тудырады [1].

Оқу мен жазудың бұзылуы оқытудың барлық процесіне, балалардың мектепке бейімделуіне, баланың жеке басын қалыптастыруға және барлық психикалық дамуының сипатына кері әсер етеді.

Қазіргі уақытта жазбаша сөйлеуді меңгеру процесінің бұзылуы әр түрлі аспектілерде қарастырылады: клиникалық, психологиялық, нейропсихологиялық, психолингвистика, педагогикалық (Т.В. Ахутина, А.Н. Корнев, Р.И. Лалаева, Р.Е. Левина, Никашина,

И.Н. Садовникова, О.А. Токарева, М.Е. Хватцев және т.б.) Алайда, жазудың бұзылуын түзету мәселесі әлі де өзекті болып отыр. Бұл жазудың бұзылуымен оқушылар санының артуымен, сондай-ақ осы бұзылыстың симптоматикасы мен механизмдерінің күрделенуімен байланысты.

Жазудың ерекше бұзылуы (дисграфия) орфографияны меңгерудегі бұзылуларға

(О. И. Азова, Р. И. Лалаева, Л. Г. Парамонова, И. В. Прищепова) әкеп соғады [2,3], баланың жеке тұлғасын қалыптастыруда кері әсерін тигізеді, және баланың сабақта артта қалуына себепші болады. Осыған байланысты логопедияның өзекті міндеттерінің бірі дисграфияны түзетудің оңтайлы жолдарын іздеу болып табылады.

Қазіргі әдебиеттегі "дисграфия" терминінің мазмұны әртүрлі. Міне, бірнеше ең танымал анықтамалар. Р. И. Лалаева келесі анықтаманы береді: дисграфия - бұл жазу процесіне қатысатын жоғары психикалық функциялардың қалыптаспауына байланысты тұрақты, қайталанатын қателерде көрінетін жазу процесінің ішінара бұзылуы [2].

М.Е. Хватцев дисграфияны көп зерттеген. Автор алғашқыда дисграфияны дыбыс айту кемшіліктерінің көрінісі деп қарастырса, кейіндыбыс айту кемшілігі балада түзелген соң әріп түрінде көрсетілген дыбыс стериотипті көруінің бұзылуымен байланыстырып түсіндірген.

Қ.Қ. Өмірбекованың «Жазбаша сөйлеу тілінің бұзылуы және түзету жолдары» атты кітабында Р.Е.Левина алғашқы жұмыстарында жазудың бұзылуын фонематикалық дамымаудың сипатымен түсіндірген. Ал Н.А.Никашина мен Л.Ф. Спирова зерттеулерінде жазу бұзылысы тілдік дамудың алғашқы кезеңдеріндегі дұрыс жұмыс жүргізілмегендігімен байланыстырады. Соңғы жылдары дисграфия бойынша Өмірбекова Қ.Қ, Рахимова М.М., Нурсеитова Ж. зерттеу жұмыстарын жүргізген [1].

И.Н. Садовникова бойынша дисграфияны жазудың ішінара бұзылуы ретінде анықтама береді (бастауыш сынып оқушыларының жазбаша сөйлеуді меңгерудегі қиындықтары), оның негізгі симптомы тұрақты ерекше қателердің болуы болып табылады. Жалпы білім беретін мектептің бастауыш сынып оқушыларында мұндай қателердің пайда болуы зияткерлік дамудың төмендеуімен де, есту және көру қабілетінің бұзылуымен де, мектепте оқытудың тұрақсыз болуымен де байланысты емес [4].

А.Н. Корнев дисграфияны графика ережелері бойынша жазу дағдыларын меңгеруге тұрақты қабілетсіздігінен екенін көрсеткен (яғни, жазудың фонетикалық принципін басшылыққа ала отырып), интеллектуалдық және сөйлеу дамуының жеткілікті деңгейіне және көру мен есту қабілетінің өрескел бұзылуының жоқтығына қарамастан деп атайды[5].

А. Л. Сиротюк дисграфияны ми қыртысының зақымдануы, дамымауы немесе ми қыртысының дисфункциясы салдарынан жазу дағдыларының ішінара бұзылуы ретінде анықтайды [3].

Жазбаша сөйлеу тілін зерттеудегі невропатолог Н.К.Монаковтың көз-қарасы үлкен мағынаға ие болды.Ол бірінші болып дисграфияны ауызша сөйлеу тілінің, сөйлеу бұзылыстарының жалпы сипаттамасымен немесе афазиямен байланыстырды.

Е.Иллинг жазу бұзылысы кезінде бұзылатын үрдістер қатарын бөледі:

1. әріптің оптикалық бірлігі мен дыбыстың акустикалық бірлігін менгеру;

2. дыбысты әріппен сәйкестендіру;

3. әріп және сөзді синтездеу;

4. сөзді оптикалық бірлігі мен дыбыстың акустикалық бірлігін меңгеру;

5. сөздің екпінін, әуенін, дауыстыларын анықтау;

6. оқығанды түсіну.

Ресей невропатологтарынан дисграфияны Р.А.Ткачев пен С.С.Мнухин зерттеген. Бұл туралы Қ.Қ. Өмірбекованың «Жазбаша сөйлеу тілінің бұзылуы және түзету жолдары» атты кітабында айтылады. Р.А.Ткачев меңгере алмаудың туа біткенін анықтайды. Бала сауатты оқу барысында әріптерді, буындарды дұрыс атай алады да оны есінде сақтай алмайды. Жеке буындардан көбіне аяққы буынды ғана есте сақтайды.Оны Р.А.Ткачев интеллектісі қалыпты жағдайдағы көру мен естудегі әріп бейнелерінің байланысының нашарлығынан дейді.Бұл бұзылыс тұқым қуалау факторымен сипатталады [1].

ХХ- ғасырдың 30- жылдарында жазу бұзылуын психологтар, педагогтар, дефектологтар қарастыра бастады. Ең бірінші болып Ф.А.Рау жазудың бұзылуы мен дыбыс айтудың байланысын көрсеткен, одан кейін М.Е.Хватцев. Р.М.Боскис, Р.Е.Левина зерттеулері жазудағы жетіспеушілік көп жағдайда фонематикалық қабылдаудың бұзылысымен негізделгендігін дәлелдеді[1].

Қазіргі уақытқа дейін мектепте оқытудың қай жасында немесе қандай кезеңінде, сондай-ақ бұзылудың қандай дәрежеде пайда болуына балада дисграфияның болуын анықтауға болатын бірыңғай түсінік жоқ. Сондықтан "жазуды меңгерудегі қиындықтар" және "дисграфия" ұғымдарын бөлу мектептегі оқыту кезеңінде баланың жазуды жүзеге асыру үрдісінің тұрақты бұзылуы ретінде түсініледі, "техниканы" меңгеруі аяқталған болып саналады, менің ойымша, дисграфияның мәнін түсіну тұрғысынан да, сондай-ақ осы бұзушылықты алдын алу немесе еңсеру бойынша педагогикалық іс-шараларды ұйымдастыру тұрғысынан да неғұрлым дұрыс деп саналады.

Р. И. Лалаева қазіргі логопедиялық теорияға сәйкес дисграфия кезіндегі қателерді сипаттай отырып, олардың келесі ерекшеліктерін анықтайды [2]. Дисграфия кезіндегі қателіктер тұрақты және ерекше болып табылады, бұл хатты меңгере бастаған кезде кіші мектеп жасындағы балалардың көпшілігіне тән қателіктер арасында бөлуге мүмкіндік береді. Дисграфиялық қателер көп, қайталанатын және ұзақ уақыт сақталады. Бұл қателер сөйлеудің лексика-грамматикалық құрылымының қалыптаспауына, оптика-кеңістіктік функциялардың дамымауына, балалардың фонемаларды есту және айтылу арқылы ажыратуға толық емес қабілеттілігіне, ұсыныстарды талдауға, буындық және фонематикалық талдау мен синтездеуді жүзеге асыруға байланысты.

Дисграфияның классификациясы түрлі критерийлер негізінде іске асырылады: бұзылған анализаторларын, психикалық функцияларының бұзылуын, жазу операцияларының қалыптаспағандығын ескеру[1].

О.А.Токарева дисграфияның үш түрін бөледі: акустикалық,оптикалық,моторлы.

1. Акустикалық дисграфия кезінде естіп қабылдаудың ажыратылымдығының, дыбыстық талдау мен жинақтаудың жеткілікті дамымауы байқалады.

2. Оптикалық дисграфияның ауыр түрінде сөздерді жазу мүмкін емес.Бала тек жеке әріптерді ғана жаза алады.Әсіресе солақайларда айналы керісінше (зазеркальное) бейне жазу орын алады, ондай жағдайда әріптер бөлшектері оңнан солға қарай жазылады.

3. Моторлы дисграфия. Оған жазу кезінде қол қимыл- қозғалысының қиындығы, сөздің дыбыстық және көру бейнелері мен моторлы бейнелерінің байланысының бұзылысы тән [1].

Дисграфияның классификациясы толығырақ негізделген А.И.Герцен атындағы ЛГПИдің логопедия кафедрасының қызметкерлерімен құрылған классификациясы болып табылады. Ол бойынша дисграфияның келесі түрлері бөлінеді: артикулярлы-акустикалық, фонемді тану (фонемді ажырату) бұзылысы негізіндегі, тілдік талдау мен жинақтау бұзылысының салдарындағы, аграмматикалық және оптикалық дисграфия.

1. Артикулярлы-акустикалық дисграфия әріптерді алмастыру, тастап кетумен сипатталады. Көбіне дизартрия, ринолалия, полиморфты сипаттағы дислалияда байқалады.Кейде ауызша сөйлеу тілінде алмастыруды жойғанымен, жазуда олар қалып қояды.

2. Фонемді тану бұзылысы негізіндегі дисграфия (фонемді дифференциялау). Қалыптасқан терминалогия бойынша бұл- акустикалық дисграфия. Фонетикалық жақындығы бойынша сәйкес әріптерді алмастыруы байқалады.

3. Тілдік талдау мен жинақтау бұзылысы салдарындағы дисграфия. Оның негізінде түрлі тілдік түрлердің талдануы мен жинақтауының бұзылысы жатыр: сөйлемдерді сөздерге бөлу, буындық және фонематикалық талдаулар мен жинақтау.

4. Аграмматикалық дисграфия (Р.Е.Левина, И.К.Колпаковская, Р.И.Лалаева, С.Б.Яковлеваның еңбектерінде сипатталған). Ол сөйлеу тілінің грамматикалық жағының дамымауымен байланысты (морфологиялық,синтаксистік жалпылау).

5. Оптикалық дисграфия. Көру гнозиснің, талдау мен жинақтау. Кеңістікте бағдарлаудың дамымауымен байланысты, жазуда әріптің алмасуы мен шатастыруымен бейнеледі [1].

Сөз жазу оны оқығаннан әлдеқайда қиын. Жазуды меңгерудегі қиындықтар сөз жазуға қажетті әрбір үдерістің немесе баланың кейбір бөлігі жетілмеген. Фонематикалық талдаудың жеткіліксіздігі сөздерді құрамдас бөліктерге бөлу процесін қиындатады және бөлінген дыбыстардың әрқайсысын дәл тануға кедергі жасайды. Айтылу кемшіліктеріне байланысты сөздерді дыбыстық талдау және синтездеу қиын. Моторлы саланың бұзылуынан (саусақтың бұлшық етінің тиісті қимылдарының жеткіліксіз үйлесуі, қолдың барлық қолының және т.б. тұрақсыздығы) әріптерді сызудағы, қағаз парағындағы кеңістіктік бағдарда, жолда қателер байқалады.

Балалардағы жазудың бұзылуы (дисграфия) бұрыннан зерттеледі, бірақ бұл логопедияның ең өзекті мәселелерінің бірі болып табылады, себебі жазудың бұзылуы бастауыш сынып оқушыларының сөйлеу патологиясының ең көп тараған түрі болып табылады. Жазудың бұзылуы балалардың барлық оқу процесіне және сөйлеу тілінің дамуына, сондай-ақ сөйлеу сипатындағы бірқатар функцияларды (кеңістіктік және уақытты бағдарлаулар, қолдың қозғалыс функциялары, есту-моторлы үйлестіру) қалыптастыруға әсер етеді. Бұл бұзушылықтарды уақтылы анықтау, әрбір жекелеген жағдайда олардың патогенезін нақты анықтау, дисграфияны басқа сипаттағы жазудың қателіктерінен ажырату балалармен логопедиялық жұмысты құру үшін өте маңызды.

Әдебиетті талдау бастауыш сынып оқушыларының жазбаша тілін дамыту бойынша жүйелі арнайы ұйымдастырылған жұмыс оқушылардың барлық коммуникативтік-сөйлеу дағдыларын қалыптастыра алатынын көрсетті.

Мектеп логопедінің негізгі міндеті-оқушылардың оқу-танымдық қызметін қиындататын оқытудың кейінгі кезеңдеріне көшуіне жол бермей, жазбаша сөйлеудің бұзылуларын дер кезінде анықтау және жеңу. Жазбаша сөйлеудің бұзылуының алдын алуда мұғалім-логопед және сынып мұғалімінің бірлескен жұмысы үлкен рөл атқарады.

Жұмысты қорытындылай келе, дисграфия көптеген авторлардың пікірі бойынша баланың өмірі мен оқыту жағдайларына байланысты екенін ескеру қажет. Сондықтан соңғы жылдары балаларда жазбаша сөйлеудің бұзылуының ұлғаю үрдісін педагогикалық әдістерді қолдану арқылы тоқтатуға болады. Педагогика, логопедия, медицина жалпы білім беретін мектептердің бастауыш сынып оқушыларының дисграфиясын алдын алу және түзету үшін қажетті түзету базасын қамтамасыз етуі тиіс.

Ата-аналардың тиісті білімі жоқ, сондықтан дисграфияның алдын алу және түзету жұмысы мектеп логопедінің құзіреттілігіне қатысты міндеті болып саналады.

Жалпы білім беретін мектептердегі логопед мамандарының түзету жұмысының арқасында бастауыш сынып оқушыларының дисграфиясын түзетуде оң нәтижеге қол жеткізуге болады.

Пайданылған әдебиеттер тізімі:

1. Өмірбекова Қ.Қ. Жазбаша сөйлеу тілінің бұзылуы және түзету жолдары: Оқу құралы. – Алматы, Абай ат. ҚазҰПУ, 2010 – 115 б

2. Лалаева, Р.И. Нарушения письменной речи. [Текст] / Р.И. Лалаева /– М., 1989.

3. Логопедия: Учеб. Для студ. дефектол. факультетов пед. вузов / Под ред. Л.С.Волковой, С.Н.Щаховской. – 3-е изд., перераб. И доп. – М.: Гуманитар. изд. центр ВЛАДОС, 2002. – 680 с

4. Садовникова, И.Н. Нарушение письменной речи у младших школьников. [Текст]/ И.Н. Садовникова /– М., 2003. – 296 с.

5. Корнев, А.Н. Нарушения чтения и письма у детей. [Текст] /Корнев А.Н. /– СПб.: Речь, 2003.