БАСТАУЫШ СЫНЫПТА ЖЫЛДАМ ОҚУ ДАҒДЫЛАРЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ҒЫЛЫМИ-ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ

Аннотация

Бұл мақалада бастауыш сынып оқушыларының оқу жылдамдығын арттыру мәселесі ғылыми-әдістемелік тұрғыда қарастырылады. Жылдам оқу ұғымының психологиялық-педагогикалық негіздері ашылып, бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктеріне сәйкес тиімді жаттығулар жүйесі ұсынылады. Зерттеу барысында оқу техникасын жетілдірудің оқушылардың оқу мотивациясына, танымдық белсенділігіне және функционалдық сауаттылығына әсері сипатталады. Ұсынылған әдістемелік ұсыныстар бастауыш сынып мұғалімдерінің тәжірибесінде қолдануға бағытталған.

Түйін сөздер: жылдам оқу, оқу техникасы, бастауыш білім беру, оқу дағдысы, әдістемелік жаттығулар.

Кіріспе

Қазіргі қоғамдағы білім беру жүйесінің басты мақсаты – бәсекеге қабілетті, функционалдық сауатты тұлға қалыптастыру. Бұл мақсатқа жету бастауыш білім беру сатысынан басталады. Себебі бастауыш сыныпта оқушының оқу, жазу, тыңдау және сөйлеу дағдыларының негізі қаланады. Осы дағдылардың ішінде оқу дағдысының, әсіресе жылдам әрі саналы оқудың маңызы ерекше.

Педагогикалық тәжірибе көрсеткендей, оқу жылдамдығы төмен оқушылар мәтінді түсінуде, тапсырмаларды орындауда және уақытты тиімді пайдалануда қиындықтарға тап болады. Мұндай жағдай оқушының оқу мотивациясының төмендеуіне және үлгерімінің нашарлауына әкелуі мүмкін. Сондықтан бастауыш сыныпта жылдам оқуға үйрету – оқу сапасын арттырудың маңызды педагогикалық міндеттерінің бірі.

Жылдам оқу дағдысының психологиялық-педагогикалық негіздері

Жылдам оқу – күрделі психологиялық процесс. Ол көру, ойлау, есте сақтау және зейін сияқты танымдық үдерістердің өзара байланысында жүзеге асады. Психолог ғалымдардың зерттеулеріне сүйенсек, бастауыш сынып жасындағы балалардың қабылдау жылдамдығы мен есте сақтау қабілеті қарқынды дамиды. Осы кезеңде дұрыс ұйымдастырылған оқу жаттығулары баланың оқу қабілетінің қалыптасуына оң әсер етеді.

Жылдам оқудың негізгі компоненттеріне мыналар жатады:
– көру өрісінің кеңдігі;
– регрессияның (кері қайтып оқу) болмауы;
– іштен оқу дағдысының қалыптасуы;
– мәтінді мағыналық бөліктерге бөле білу қабілеті.

Аталған компоненттерді дамыту бастауыш сыныпта жүйелі жүргізілген әдістемелік жұмыстар арқылы жүзеге асады.

Бастауыш сыныпта жылдам оқытудың әдістемелік ерекшеліктері

Бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктерін ескере отырып, жылдам оқыту жұмыстары біртіндеп, жеңілден күрделіге қарай ұйымдастырылуы тиіс. Оқыту барысында көрнекілік, ойын элементтері және ынталандыру тәсілдері кеңінен қолданылуы қажет.

Жылдам оқуға үйретуде қолданылатын негізгі әдістемелік қағидалар:
– жүйелілік және бірізділік;
– оқушының жас және жеке ерекшеліктерін ескеру;
– оқу мен түсінуді қатар дамыту;
– нәтижені тұрақты бақылау және талдау.

Жылдам оқуды қалыптастыруға арналған тиімді жаттығулар жүйесі

Буын арқылы оқуды жетілдіру жаттығулары

Бұл жаттығулар бастауыш сыныптың алғашқы кезеңінде ерекше маңызға ие. Буындарды жылдам әрі дұрыс оқуға үйрету арқылы оқушы сөзді тұтас қабылдауға дағдыланады. Буыннан сөз, сөзден сөйлем құрау жұмыстары оқу жылдамдығының артуына ықпал етеді.

Көзбен шолып оқу жаттығулары

Көзбен шолып оқу жаттығулары оқушының көру өрісін кеңейтіп, мәтінді бір қарағанда қабылдау қабілетін дамытады. Мұндай жаттығулар оқу барысында уақытты тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.

Уақытқа оқу жаттығулары

Уақытқа оқу – оқу жылдамдығын арттырудың тиімді әдістерінің бірі. Оқушылар белгілі бір уақыт ішінде оқыған сөз санын есептеу арқылы өз нәтижесін бақылауға үйренеді. Бұл тәсіл оқушының оқу белсенділігін арттырады.

Іштен оқу жаттығулары

Іштен оқу жаттығулары оқу жылдамдығын арттырумен қатар, мәтінді терең түсінуге бағытталған. Оқушы мәтінді үнсіз оқып, оның мазмұнын талдайды, негізгі ойды анықтайды.

Қайталама оқу жаттығулары

Қайталама оқу барысында оқушының оқу техникасы жетілдіріліп, оқу қарқыны тұрақтанады. Бір мәтінді бірнеше рет оқу арқылы оқу дағдысы автоматтандырылады.

Ойын элементтері арқылы жылдам оқу

Ойын арқылы оқыту бастауыш сынып оқушыларының қызығушылығын арттырады. Дидактикалық ойындар оқу процесін жеңіл әрі тиімді етеді.

Зерттеу нәтижелері мен практикалық маңызы

Ұсынылған жаттығулар жүйесін жүйелі қолдану нәтижесінде оқушылардың оқу жылдамдығы, мәтінді түсіну деңгейі және оқу мотивациясы айтарлықтай артады. Бұл әдістер бастауыш сынып мұғалімдерінің тәжірибесінде қолдануға тиімді.

Қорытынды

Қорытындылай келе, бастауыш сыныпта жылдам оқу дағдысын қалыптастыру – оқу үдерісінің сапасын арттырудың маңызды шарты. Ғылыми-әдістемелік тұрғыда негізделген жаттығулар жүйесін қолдану арқылы оқушылардың оқу қабілетін жан-жақты дамытуға болады. Жылдам әрі саналы оқуға үйренген оқушы келесі білім сатыларында оқу тапсырмаларын сәтті меңгере алады.