Сасанова Лязат Ашимовна

Алматы қаласы, Алатау ауданы

«№149 жалпы білім беретін мектеп» КММ

Бастауыш пәні мұғалімі

Бастауыш сыныпта STEM технологияларын қолдану арқылы шығармашылық және зерттеушілік қабілеттерді дамыту

Қазіргі заманда білім беру жүйесінің басты мақсаты – тек білім беріп қана қоймай, оқушылардың шығармашылық ойлауын, зерттеушілік қабілеттерін және өмірлік дағдыларын дамыту болып табылады. Осы тұрғыда бастауыш сыныпта STEM (Science, Technology, Engineering, Mathematics) технологияларын қолдану – оқушылардың танымдық белсенділігін арттырудың тиімді жолдарының бірі.

STEM технологиялары оқушыларды ерте жастан ғылымға, техникаға және инновациялық ойлауға баулиды. Бастауыш сынып оқушылары үшін STEM элементтері арқылы оқыту олардың қызығушылығын оятып, өздігінен ізденуге, сұрақ қоюға және тәжірибе жасауға мүмкіндік береді. Сондықтан STEM технологияларын оқу үдерісіне енгізу – шығармашылық және зерттеушілік қабілеттерді қалыптастырудың өзекті бағыты болып табылады.

STEM технологияларының мәні және маңызы

STEM технологиялары – ғылым (Science), технология (Technology), инженерия (Engineering) және математика (Mathematics) пәндерін кіріктіре оқытуға негізделген білім беру тәсілі. Бұл технология оқушыларды нақты өмірлік мәселелерді шешуге бағыттайды және алған білімдерін практикада қолдануға үйретеді.

Бастауыш сыныпта STEM элементтерін қолдану арқылы:

оқушылардың логикалық және сыни ойлауы дамиды;

шығармашылық қабілеттері қалыптасады;

зерттеушілік дағдылары артады;

топпен жұмыс жасау мәдениеті жетіледі.

Қазіргі таңда STEM (Science, Technology, Engineering, Mathematics) бағытындағы білім беру әлемдік білім беру жүйесіндегі басымдықтардың бірі болып табылады. XXI ғасырда ғылым мен технология қарқынды дамып, еңбек нарығында инженерлік және IT мамандықтарына деген сұраныс артып келеді. Осыған байланысты оқушыларды мектеп қабырғасында техникалық, математикалық және логикалық ойлау дағдыларына үйрету өте маңызды.

Білім беру жүйесінің басты мақсаты – ақпаратты жаттап алушы емес, оны талдап, салыстырып, жаңа идея ұсына алатын тұлға қалыптастыру. Сол себепті бастауыш сыныптан бастап оқушылардың сыни тұрғыдан ойлау дағдысын дамыту маңызды мәселе болып табылады. Мәтінмен жұмыс осы бағыттағы негізгі құралдардың бірі саналады, себебі мәтін оқушыға ой қорытуға, дәлел келтіруге, логикалық талдау жасауға мүмкіндік береді. Дж. Дьюи «сыни ойлау – ойды тоқтатып, фактілерді сараптау арқылы дұрыс шешім қабылдау үдерісі» деп көрсетсе, қазақстандық ғалымдар (Әбдіғапбарова, Қараев, Жанпейісова) оқушылардың мәтінмен жұмыс барысында ойлау мәдениеті мен оқу сауаттылығының арта түсетінін айқындайды.

Қазақстан Республикасының «Бастауыш білім берудің мемлекеттік стандарты» мен «Оқу бағдарламаларында» білім алушылардың мәтін арқылы ақпарат іздеу, оны талдау, салыстыру, негізгі ойын табу және тұжырым жасауға дағдылануына басымдық берілген. Бұл бағдарлама аталған құжаттармен үндесіп, бастауыш сынып оқушыларының сыни ойлау қабілеттерін мәтіндік жұмыстар негізінде жүйелі дамытуға бағытталған.

STEM-пәндерінің бірі ретіндегі ғылым мен техниканың ажырамас бөлігі болып табылады. Ол тек есептеулер мен формулаларға негізделіп қана қоймай, түрлі салаларда – бағдарламалаудан бастап, инженерияға дейін кеңінен қолданылады. STEM бағдарламасы оқушыларға аналитикалық және сыни ойлау дағдыларын дамытуға көмектеседі, математиканың күнделікті өмірде және болашақ мамандықтарда қолданылуын көрсетеді.

Бұл элективті курс дәстүрлі бастауыш сыгып оқушыларына математика пәнінен өзгеше тәсілде оқытылып, оқушыларға логикалық есептер, инженерлік есептеулер, математикалық модельдеу, криптография және деректерді талдау сияқты қызықты және маңызды тақырыптарды қамтиды. Курс барысында оқушылар нақты өмірде кездесетін мәселелерді шешу үшін математикалық әдістерді қалай қолдануға болатынын үйренеді.

Авторлық бағдарламаның бағыты

Бағдарлама бастауыш сынып оқушыларының мәтінмен жұмыс жасау дағдыларын жетілдіру арқылы сыни ойлауын дамытуға бағытталады. Негізгі бағыттар – мәтінді талдау, салыстыру, себеп-салдарлық байланыстарды анықтау, ақпаратты іріктеу және логикалық қорытынды жасау. Сондай-ақ бағдарлама оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттыруға, мәтіннен алынған білімді күнделікті өмірде қолдануға бейімдеуге бағытталған. Бағыттың тағы бір маңызды қыры – оқушыларды диалогқа тарту, пікірталас мәдениетін қалыптастыру және топтық, жұптық жұмыстар арқылы шығармашылық ойлауды дамыту.

Авторлық бағдарламаның жаңалығы

Бағдарламаның жаңалығы – мәтінмен жұмысты дәстүрлі «мазмұндау» немесе «қайта айту» деңгейінен шығарып, оқушыны сыни ойлауға жетелейтін әдістермен ұштастыруында. Мысалы: «INSERT», «Кубизм», «RAFT», «Fishbone», «Венн диаграммасы», «ДЖИГСО» сияқты сыни тұрғыдан ойлауға бағытталған әдістерді жүйелі түрде мәтінге қолдану қарастырылған. Сонымен қатар бағдарламада мәтіндік тапсырмалар оқушылардың жас ерекшелігіне бейімделіп, біртіндеп күрделену қағидасына сүйеніп құрастырылған. Жаңа әдістер арқылы оқушылар тек мәтін мазмұнын түсініп қана қоймай, оны бағалап, өз ойымен толықтырып, жаңа идея ұсына алады.

Авторлық бағдарламаның ерекшелігі

Бағдарламаның ерекшелігі – мәтінді талдау арқылы оқушының жеке ойы мен көзқарасын қалыптастыруға негізделуі. Мәтін тек ақпарат көзі емес, оқушының ойлау әрекетін дамытудың құралы ретінде қарастырылады. Бағдарламада әрбір тапсырма оқушыны ойлануға, сұрақ қоюға, дәлел іздеуге, логикалық қорытынды жасауға бағытталған. Сонымен бірге оқушылардың зерттеушілік қабілетін дамытуға мүмкіндік беретін шығармашылық тапсырмалар енгізілген. Ерекшелігі тағы – тапсырмаларда ұлттық құндылықтар, заманауи ғылыми мәтіндер мен әдеби шығармалар үйлестіріле қолданылған.

Педагогикалық мақсаттылығы

Бағдарлама педагогикалық тұрғыдан оқушыны «дайын білімді қабылдаушы» емес, «ізденуші, ойланушы, пікір айтушы» тұлға ретінде қалыптастыруды көздейді. Мәтінмен жұмыс барысында оқушылар дербес ойлау дағдысын дамыта отырып, оқытушы – бағыт беруші, ал оқушы – белсенді ізденуші рөлін атқарады. Бұл педагогикалық ұстаным оқушылардың өздігінен білім алуына жағдай жасайды. Сонымен қатар бағдарламада тұлғалық-бағдарлы оқыту қағидасы сақталған: әрбір оқушы өз ойымен бөлісуге, өзгелердің пікірін тыңдап, құрметтеуге үйренеді. Мұндай мақсаттылық нәтижесінде оқушылардың оқу мотивациясы артады, шығармашылық қабілеті дамиды.

Курстың мақсаты

Мәтінмен жұмыс арқылы бастауыш сынып оқушыларының сыни тұрғыдан ойлау қабілетін қалыптастыру

Бастауыш сынып оқушыларға математиканы қолданбалы тұрғыдан үйрету арқылы олардың инженерлік, бағдарламалау және техникалық дағдыларын дамыту.

Курстың міндеттері

1. Сыни және логикалық ойлау қабілетін жетілдіру. Оқушыларға қиын есептерді шешу барысында логикалық ойлауды дамытуға көмектесу.

2. Нақты өмірде қолдану.

3. STEM бағытында жұмыс істеу тәжірибесін меңгеру. Оқушылар топтық және жеке жобалар арқылы зерттеу жүргізіп, шығармашылық жұмыс жасап үйренеді.

4. Цифрлық сауаттылықты арттыру. Big Data, жасанды интеллект және ақпараттық қауіпсіздік салаларында тілдердің рөлін зерттеу.

5. Жобалық жұмыстар арқылы шығармашылық қабілеттерін дамыту. Оқушылар өздерінің STEM бағытындағы идеяларын ұсына алады.

Күтілетін нәтиже

Бағдарлама аяқталған соң оқушылар:

• Инженерлік, ғылыми және ақпараттық технология салаларында қалай қолданылатынын түсінеді.

• Робототехника, шифрлау деректері туралы үйренеді

• Логикалық есептерді шешу арқылы өздерінің математикалық қабілеттерін дамытады.

Қорытынды

Қорыта келе, бастауыш сыныпта STEM технологияларын қолдану – оқушылардың шығармашылық және зерттеушілік қабілеттерін дамытудың тиімді әрі заманауи тәсілі болып табылады. STEM негізінде ұйымдастырылған оқу үдерісі оқушылардың танымдық қызығушылығын арттырып, өздігінен ізденуге, ой қорытуға және алған білімдерін практикада қолдануға мүмкіндік береді.

STEM технологиялары арқылы оқушылардың логикалық ойлауы, шығармашылық белсенділігі, зерттеушілік дағдылары қалыптасып, болашақта ғылым мен техника саласына қызығушылығы арта түседі. Сонымен қатар, топтық жұмыстар мен жобалық тапсырмалар оқушылардың коммуникативтік қабілеттерін жетілдіріп, бірлесіп жұмыс жасау мәдениетін қалыптастырады.

Сондықтан бастауыш білім беру үдерісінде STEM технологияларын жүйелі әрі мақсатты түрде қолдану – жан-жақты дамыған, шығармашыл және зерттеуші тұлғаны қалыптастырудың маңызды алғышарты болып табылады.

Қолданылған әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана, 2023.

2. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2020–2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы.

3. Әбілқасымова А.Е. Педагогика. – Алматы: Мектеп, 2018.

4. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. – Алматы: Рауан, 2019.

5. Смағұлова Г.К. Бастауыш сыныпта оқыту әдістемесі. – Алматы: Атамұра, 2020.

6. Bybee R.W. STEM Education: Innovation and Integration. – New York: Routledge, 2019.

7. Honey M., Pearson G., Schweingruber H. STEM Integration in K–12 Education. – Washington: National Academies Press, 2018.

8. Мұғалімдерге арналған әдістемелік нұсқаулықтар мен ғылыми мақалалар жинағы.