БАСТАУЫШ СЫНЫПТА ТИІМДІ ӘДІС-ТӘСІЛДЕРДІ ҚОЛДАНУ – САПАЛЫ БІЛІМ БЕРУДІҢ НЕГІЗІ

БАСТАУЫШ СЫНЫПТА ТИІМДІ ӘДІС-ТӘСІЛДЕРДІ ҚОЛДАНУ – САПАЛЫ БІЛІМ БЕРУДІҢ НЕГІЗІ

Автор: Қамзабек Айгүл Жақатайқызы

Лауазымы: бастауыш сынып мұғалімі

Білім беру ұйымы:"Қ.Сатпаев атындағы орта мектеп" КММ

Бағыты: Бастауыш білім беру, заманауи оқыту әдістемесі

Аңдатпа

Бұл мақалада бастауыш сынып оқушыларының оқу белсенділігін арттыруға, шығармашылық қабілетін дамытуға және білімді саналы меңгеруіне ықпал ететін тиімді әдіс-тәсілдер қарастырылады. Қазіргі білім беру үдерісінде оқушының сабаққа белсенді қатысуы, өз ойын еркін жеткізуі, жұпта және топта жұмыс жасауы маңызды. Осыған байланысты сабақ барысында ойын, сұрақ-жауап, «Миға шабуыл», «Ойлан – жұптас – бөліс», «Сиқырлы сандық», «Артық сөзді тап», «Сәйкестендір», «Постер қорғау», рефлексиялық әдістер және цифрлық технологияларды тиімді пайдалану жолдары ұсынылады. Сонымен қатар жасанды интеллект мүмкіндіктерін бастауыш сыныпта қауіпсіз әрі мақсатқа сай қолдану мәселесіне тоқталып, мұғалімнің рөліне ерекше мән беріледі.

Түйін сөздер: бастауыш сынып, оқыту әдістері, әдіс-тәсілдер, белсенді оқыту, ойын технологиясы, шығармашылық, цифрлық технология, жасанды интеллект, рефлексия, оқушы белсенділігі.

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінің басты мақсаты – білімді дайын күйінде ұсыну емес, оқушының өздігінен ізденуіне, ойлануына, талдауына және алған білімін өмірлік жағдаяттарда қолдануына мүмкіндік жасау.

Бастауыш мектеп – баланың тұлғалық қасиеттері мен оқу дағдылары қалыптасатын маңызды кезең. Осы уақытта оқушының пәнге деген қызығушылығы, оқу әрекетіне көзқарасы және өзіне деген сенімі қалыптасады.

Сондықтан бастауыш сынып мұғалімі әр сабақты оқушыға түсінікті, қызықты және қолжетімді етіп ұйымдастыруы қажет. Ол үшін дәстүрлі оқыту әдістерімен қатар белсенді оқыту, ойын, топтық және жұптық жұмыс, шығармашылық тапсырмалар, цифрлық ресурстар мен жасанды интеллект мүмкіндіктерін мақсатқа сай қолданудың маңызы зор.

---

Мақаланың мақсаты

Бастауыш сынып сабақтарында тиімді әдіс-тәсілдерді қолданудың жолдарын көрсету және олардың оқушының оқу белсенділігіне, шығармашылық қабілетіне, коммуникативтік дағдыларына ықпалын сипаттау.

Міндеттері:

1. Бастауыш сыныпта қолдануға тиімді әдіс-тәсілдерді жүйелеу;

2. Оқушылардың сабаққа қызығушылығын арттыру жолдарын көрсету;

3. Жұптық және топтық жұмыстарды ұйымдастырудың тиімді тәсілдерін ұсыну;

4. Ойын элементтерін оқу мақсатымен байланыстыру;

5. Цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектіні оқу үдерісінде орынды пайдаланудың мүмкіндіктерін көрсету;

6. Сабақ соңында оқушының өзін бағалауына және рефлексия жасауына жағдай жасау.

Негізгі бөлім

1. Сабақтың психологиялық ахуалын қалыптастыру

Сабақтың нәтижелі өтуі ең алдымен жағымды психологиялық ахуалға байланысты.

Бастауыш сыныпта «Шаттық шеңбері», «Жылы лебіз», «Көңіл күйді анықтау», «Жақсы сөз айт» сияқты әдістерді қолдануға болады.

Мысалы, сабақ басында оқушылар бір-біріне:

«Бүгінгі сабағың сәтті өтсін!»

«Саған жақсы көңіл күй тілеймін!»

«Бүгін жаңа нәрсе үйрен!»

деген сияқты жылы сөздер айтады.

Бұл қарапайым әрекеттер оқушылардың сабаққа жағымды көңіл күймен кірісуіне ықпал етеді.

2. «Миға шабуыл» әдісі

«Миға шабуыл» – оқушының бұрынғы білімін еске түсіруге және жаңа тақырыпқа қызығушылығын арттыруға мүмкіндік беретін әдістердің бірі.

Мысалы, «Күз» тақырыбын бастамас бұрын мұғалім:

- Күзде табиғатта қандай өзгерістер болады?

- Күз айларын ата.

- Күзде қандай жемістер піседі?

- Құстардың тіршілігінде қандай өзгеріс болады?

деген сұрақтар қоя алады.

Оқушылар өз жауаптарын еркін айтып, жаңа сабақтың мазмұнына болжам жасайды.

3. «Ойлан – жұптас – бөліс» әдісі

Бұл әдісте оқушы алдымен қойылған сұрақ туралы жеке ойланады. Кейін жұбымен пікір алмасып, соңында өз ойын сыныпқа ұсынады.

Әдістің ерекшелігі – әр оқушыға ойлануға уақыт беріледі.

Бұл тәсіл:

- оқушының өз ойын жүйелеуіне;

- тыңдау мәдениетін қалыптастыруға;

- сөйлеу дағдысын дамытуға;

- жұппен жұмыс жасауға

мүмкіндік береді.

4. «Сиқырлы сандық» әдісі

Бастауыш сынып оқушылары үшін ойын элементтері бар тапсырмалар өте қызықты.

«Сиқырлы сандық» әдісінде сандыққа сұрақтар немесе тапсырмалар жазылған карточкалар салынады. Оқушы бір карточканы таңдап, тапсырманы орындайды.

Мысалы, қазақ тілі сабағында:

1-карточка: Жуан дауыстыларды ата.

2-карточка: Жіңішке дауыстыларды ата.

3-карточка: Берілген сөзді буынға бөл.

4-карточка: Сөзге сөйлем құра.

Осылайша қайталау жұмысы ойын түрінде жүзеге асады.

5. «Артық сөзді тап»

Бұл әдіс оқушының салыстыру және талдау қабілетін дамытуға бағытталған.

Мысалы:

Алма – алмұрт – өрік – сәбіз.

Оқушы «сәбіз» сөзін артық деп табады және себебін түсіндіреді.

Әдісті дүниетану, қазақ тілі, әдебиеттік оқу және басқа да пәндерде қолдануға болады.

6. «Сәйкестендір» әдісі

Бұл әдісте оқушылар екі бағандағы ақпараттарды бір-бірімен сәйкестендіреді.

Мысалы:

Сөз| Сурет

алма| 🍎

күн| ☀️

кітап| 📖

Сабақ мазмұнына қарай сөз – сурет, сұрақ – жауап, ұғым – анықтама түрінде ұйымдастыруға болады.

Көрнекілікке негізделген мұндай тапсырмалар бастауыш сынып оқушыларының оқу материалын қабылдауын жеңілдетеді.

7. Ойын арқылы оқыту

Бастауыш сыныпта ойын әдісін оқу мақсатымен байланыстыра пайдалану маңызды.

Сабақ барысында:

«Кім жылдам?»

«Кім тапқыр?»

«Қатені тап»

«Жасырын сөз»

«Сөз құра»

«Суретті сөйлет»

«Ыстық орындық»

«Бәйге»

сияқты ойындарды қолдануға болады.

Мысалы, математика сабағында «Кім жылдам?» ойыны арқылы есептер шығарту, қазақ тілі сабағында «Сөз құра» ойыны арқылы жаңа сөздер жасату тиімді.

Ойын оқушы үшін мақсат емес, оқу мақсатына жетуге көмектесетін құрал болуы тиіс.

8. «Суретті сөйлет» әдісі

Оқушыға белгілі бір тақырыпқа қатысты сурет ұсынылады. Ол сурет бойынша сөйлемдер немесе шағын мәтін құрастырады.

Бұл әдіс:

- сөздік қорды молайтуға;

- байланыстырып сөйлеуді дамытуға;

- қиялды жетілдіруге;

- шығармашылық қабілетті арттыруға

ықпал етеді.

Әсіресе әдебиеттік оқу мен қазақ тілі сабақтарында тиімді.

9. «Егер мен...» шығармашылық әдісі

Оқушыларға аяқталмаған шығармашылық жағдаят ұсынылады.

Мысалы:

«Егер мен мұғалім болсам...»

«Егер мен табиғатты қорғаушы болсам...»

«Егер мен ғалым болсам...»

Оқушы өз ойын жалғастырып, бірнеше сөйлем немесе шағын әңгіме құрастырады.

Бұл әдіс баланың қиялын дамытып, өз ойын еркін жеткізуіне мүмкіндік береді.

10. Жасанды интеллектіні оқу үдерісінде пайдалану

Қазіргі таңда жасанды интеллект білім беру саласында мұғалімге қосымша мүмкіндік беретін заманауи құралдардың біріне айналып келеді.

Бастауыш сынып мұғалімі ЖИ көмегімен сабаққа арналған:

- көрнекі суреттер;

- қысқа әңгімелер;

- ертегі кейіпкерлері;

- деңгейлік тапсырмалар;

- сұрақтар;

- викториналар;

- сөздік тапсырмалар;

- шығармашылық жағдаяттар

дайындай алады.

Мысалы, қазақ тілі сабағында «Жуан және жіңішке жұп дауыстылар» тақырыбын түсіндіру үшін оқушылардың жас ерекшелігіне сәйкес шағын ертегі немесе кейіпкерлер әлемін құруға болады.

Сонымен бірге ЖИ көмегімен сабаққа қажетті суреттер мен қысқа бейнематериалдарға идея әзірлеуге мүмкіндік бар.

Дегенмен жасанды интеллект мұғалімнің орнын алмастырмайды. Мұғалім ЖИ жасаған материалды міндетті түрде тексеріп, оқу мақсатына және оқушының жас ерекшелігіне сәйкестендіріп пайдалануы қажет.

11. Сабақ соңындағы рефлексия

Оқушының сабақта не үйренгенін түсінуі және өз оқу әрекетіне баға беруі маңызды.

Осы мақсатта:

«Бағдаршам»

🟢 Жасыл – бәрін түсіндім.

🟡 Сары – әлі де сұрағым бар.

🔴 Қызыл – түсінуде қиындық болды.

«Бес саусақ»

Бас бармақ – бүгін не білдім?

Балан үйрек – маған не ұнады?

Ортан терек – не қиын болды?

Шылдыр шүмек – кімге көмектестім?

Кішкентай бөбек – келесі сабақта нені білгім келеді?

сияқты әдістерді қолдануға болады.

Рефлексия арқылы мұғалім оқушының сабақтағы түсіну деңгейін байқап, келесі сабақтың бағытын анықтай алады.

Мұғалім тәжірибесіндегі тиімді тәсіл

Бастауыш сыныпта бір ғана әдіске сүйеніп қалмай, сабақтың әр кезеңіне сәйкес әдіс таңдаған тиімді.

Сабақтың басында:

«Шаттық шеңбері» → «Миға шабуыл»

Жаңа сабақта:

«Сұрақ-жауап» → «Ойлан – жұптас – бөліс»

Бекіту кезінде:

«Сиқырлы сандық» → «Сәйкестендір» → «Артық сөзді тап»

Шығармашылық кезеңде:

«Суретті сөйлет» → «Егер мен...»

Сабақ соңында:

«Бағдаршам» → «Бес саусақ»

Осылайша сабақтың құрылымы оқушының әрекетіне негізделіп ұйымдастырылады.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, бастауыш сыныпта тиімді әдіс-тәсілдерді орынды пайдалану – оқушының сабаққа қызығушылығын арттырып қана қоймай, оның ойлау, сөйлеу, шығармашылық және қарым-қатынас дағдыларының дамуына мүмкіндік береді.

Әдістің тиімділігі оның көптігінде емес, оқу мақсатына сәйкестігі мен дұрыс ұйымдастырылуында.

Мұғалім сабақ барысында оқушыға дайын жауап беруші ғана емес, оны ізденуге, ойлануға және өз пікірін айтуға бағыттаушы болуы қажет.

Заманауи технологиялар мен жасанды интеллект мүмкіндіктерін педагогикалық мақсатқа сай пайдалану да мұғалімнің шығармашылық ізденісін кеңейтеді. Бірақ кез келген технологияның тиімділігі оны дұрыс таңдауға және педагогтің кәсіби шеберлігіне байланысты.

Бастауыш сыныптағы әрбір сабақ баланың бойында «Мен білемін», «Мен ойлай аламын», «Мен өз ойымды айта аламын», «Мен өзім орындай аламын» деген сенім қалыптастыруға бағытталса, білім беру үдерісі де нәтижелі болмақ.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.

2. Қазақстан Республикасының жалпы білім беретін мектептеріне арналған мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарты.

3. Бастауыш білім берудің үлгілік оқу бағдарламалары.

4. Выготский Л.С. Педагогикалық психология.

5. Блум Б.С. Оқыту мақсаттарының таксономиясы.

6. Әбдіғалиева Б. Бастауыш білім беру әдістемесі.

7. Бастауыш сынып мұғалімдеріне арналған әдістемелік құралдар.