«Бастауыш сыныптарда әдебиеттік оқу пәнінде дифференциация әдісін қолдану»

Әдістемелік құрал

Бұл әдістемелік құрал бастауыш сыныптарда Әдебиеттік оқу пәнінде дифференциация әдісін қолданудың маңыздылығы мен оны сабақта тиімді пайдалану жолдарын түсіндіреді. Дифференциация әдісі – оқушылардың жеке қабілеттері, дайындық деңгейі, қызығушылықтары мен оқу стиліне негізделген тапсырмаларды әртүрлі деңгейде ұйымдастыру тәсілі. Осы әдіс арқылы мұғалім әр оқушының қажеттілігіне сай білім беру процесін құрылымдай алады, нәтижесінде әрбір оқушы өз деңгейінде білім алып, шығармашылық және сын тұрғысынан ойлау қабілеттерін дамытуға мүмкіндік алады.

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

Қазіргі білім беру жүйесі жеке тұлғаға бағытталған оқытуға ерекше назар аударуда. Оқушылардың қабілеттері мен қажеттіліктері әртүрлі болғандықтан, дәстүрлі оқыту тәсілдері барлық оқушыларға бірдей тиімді бола бермейді. Бұл мәселені шешудің тиімді жолдарының бірі – дифференциация әдісін қолдану. Дифференциация әдісі оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескеріп, олардың оқу деңгейіне, қабілеттеріне және қызығушылықтарына сәйкес оқу үдерісін ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Әдебиеттік оқу пәні – оқушылардың шығармашылық, танымдық және сыни ойлау қабілеттерін дамытуда маңызды рөл атқарады, сондықтан оның оқытылуында дифференциация әдісін тиімді қолдану қажеттілігі ерекше маңызды.

Дифференциация әдісінің басты мақсаты – әрбір оқушының оқу процесінде жеке қажеттіліктерін ескере отырып, оның тиімді білім алуына жағдай жасау. Әдебиеттік оқу сабағында бұл әдіс оқу материалын тереңірек түсінуге, ой-өрісін кеңейтуге және шығармашылық қабілеттерін дамытуға ықпал етеді. Дифференциация арқылы мұғалім әрбір оқушыға өз деңгейінде тапсырма бере алады, бұл өз кезегінде оқу мотивациясын арттырып, оқушылардың білім деңгейін көтеруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, дифференциация әдісін қолдану оқушылардың сыни тұрғыдан ойлауын, өз пікірін жеткізу қабілетін, шығармашылықтарын дамытады, олардың әдеби шығармаларды түсінудегі тереңдігін арттырады.

1. ДИФФЕРЕНЦИАЦИЯНЫҢ МӘНІ МЕН МАҢЫЗЫ

Дифференциация – бұл оқыту әдістемесінің маңызды тәсілі, ол оқушылардың жеке қабілеттері мен қажеттіліктерін ескере отырып, оқу процесін ұйымдастыруды көздейді. Әдебиеттік оқу пәнінде дифференциация әдісін қолдану, ең алдымен, әр оқушының жеке дара ерекшеліктеріне, даму деңгейіне, қызығушылықтарына, дағдыларына сай тапсырмалар мен оқу материалдарын ұсынуды талап етеді. Осылайша, оқушылардың білім алу үдерісі жеке тұлға ретінде дамып, олардың өз мүмкіндіктерін толық пайдалануға жағдай жасалады.

Дифференциацияның мәні – әр оқушының қабілеті мен даярлығына сай жұмыс істей отырып, олардың өзіндік даму жолдарын ашу. Әр оқушының білім деңгейі, дағдылары мен білім алу стилі әртүрлі болғандықтан, бірдей тәсілдерді қолдану әрдайым тиімді нәтиже бермейді. Сондықтан да дифференциация әдісінің көмегімен мұғалім әр оқушының жеке ерекшеліктерін ескере отырып, оқу материалын түсіндіреді, тапсырмаларды береді және бағалау жүйесін қалыптастырады.

Дифференциацияның маңыздылығы

1. Оқушылардың жеке қажеттіліктерін қанағаттандыру: Әр оқушының дайындық деңгейі мен қабілеттері әртүрлі. Дифференциация әдісінің қолданылуы оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескеруге, олардың өз деңгейінде білім алуына мүмкіндік береді. Бұл әдіс оқушыларды әртүрлі тапсырмаларды орындауға ынталандырып, оқу процесіне қызығушылықтарын арттырады.

2. Оқу мотивациясын арттыру: Оқушылар өздеріне арналған тапсырмаларды шешкенде, олар тапсырманың қиындық деңгейі мен мазмұнына сәйкес өз қабілеттерін көрсете алады. Бұл жағдай олардың оқу процесіне деген ынтасын арттырып, білім алу мотивациясын күшейтеді.

3. Шығармашылық қабілеттерді дамыту: Әдебиеттік оқу пәні шығармашылық ойлау мен сезімді, көркем әдеби шығармаларға деген ықыласты дамытуға бағытталған. Дифференциация арқылы әрбір оқушыға шығармашылық деңгейіне сәйкес тапсырмалар беріледі, бұл оқушының өзіндік ойлауын, шығармашылығын, әдебиетке деген жеке көзқарасын қалыптастыруға мүмкіндік береді.

4. Әртүрлі оқу стилін ескеру: Оқушылардың оқу стилі әртүрлі болады: кейбірі визуалды (көрнекі) оқу материалдарын жақсы қабылдаса, басқалары аудио немесе практикалық тапсырмаларды жақсы меңгереді.

2. ДИФФЕРЕНЦИАЦИЯНЫҢ ТҮРЛЕРІ

Дифференциация әдісін қолданудың бірнеше негізгі түрлері бар. Әрбір түрі оқушылардың жеке қабілеттері мен қажеттіліктеріне негізделген, сол арқылы оқу процесі нәтижелі әрі тиімді болады. Әдебиеттік оқу пәнінде дифференциацияны қолдану барысында оның әртүрлі түрлерін пайдалану оқушыларға өз деңгейінде білім алу мүмкіндігін береді. Дифференциацияның түрлері негізінен мазмұн, тапсырмалардың күрделілігі, оқу ресурстары мен құралдары, жұмыс формалары бойынша жүзеге асырылады. Әр түрі өз ерекшеліктерімен оқу үдерісін оңтайландырады.

2.1. Мазмұн бойынша дифференциация

Мазмұн бойынша дифференциация — бұл оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескере отырып, оқу материалын таңдау және оны оқу барысында әртүрлі деңгейдегі оқушылар үшін түсінікті әрі қолжетімді ету әдісі. Әдебиеттік оқу пәнінде мазмұн бойынша дифференциацияның негізгі мақсаты — әрбір оқушының қызығушылығын, білім деңгейін және түсіну қабілеттерін ескере отырып, оқу материалының мазмұнын икемдеу арқылы олардың толыққанды білім алуына жағдай жасау.

Әдебиеттік оқу сабағында мазмұн бойынша дифференциация оқушының дайындық деңгейіне, қызығушылықтарына және оқу стиліне сәйкес түрлі әдеби шығармаларды таңдап, талдауға мүмкіндік береді. Бұл әдіс оқушының өз оқу процесіне белсенді қатысуын және шығармаларды терең түсінуін қамтамасыз етеді.

Мазмұн бойынша дифференциацияның негізгі қағидалары

1. Оқушының дайындық деңгейіне сәйкес оқу материалын таңдау
   Әр оқушының білім деңгейі әртүрлі болғандықтан, олардың дайындық деңгейіне сәйкес мәтіндер мен шығармалар таңдалады. Мысалы:

   • Бастауыш деңгейдегі оқушылар үшін қарапайым және жеңіл мәтіндер ұсынылады, олар шығарманың негізгі оқиғаларын, кейіпкерлердің мінездерін және басты тақырыбын түсінуге көмектеседі.

   • Орталау деңгейдегі оқушыларға тереңірек және күрделі шығармалар беріледі, олар шығарманың құрылымы мен стиль ерекшеліктерін, кейіпкерлердің күрделі мінездерін және авторлық идеяларды талдауға мүмкіндік береді.

етеді. Әдебиеттік оқу пәнінде мазмұн бойынша дифференциация оқушылардың оқу деңгейін ескеріп, олардың қажеттіліктеріне жауап беретін оқу материалдарын ұсынуға мүмкіндік береді.

2.2. Тапсырмалардың күрделілігі бойынша дифференциация

Тапсырмалардың күрделілігі бойынша дифференциация — бұл оқушылардың жеке дайындық деңгейін ескере отырып, тапсырмалардың күрделілігі мен мазмұнын әртүрлі деңгейде ұйымдастыру әдісі. Әдебиеттік оқу пәні бойынша мұғалім оқушылардың білім деңгейіне, түсіну қабілеттеріне және шығармашылық мүмкіндіктеріне сәйкес әртүрлі күрделіліктегі тапсырмалар ұсына отырып, оқу үдерісін оңтайландырады. Тапсырмалардың күрделілігі бойынша дифференциация оқушылардың оқу процесіне деген қызығушылықтарын сақтап, оларды ынталандыруға мүмкіндік береді.

Бұл әдіс оқушыларды өз деңгейлеріне сәйкес тапсырмаларды орындауға ынталандырып, олардың білім алу жылдамдығын және сапасын арттырады. Мұғалімнің негізгі мақсаты — әр оқушының өзіндік қабілеттерін және мүмкіндіктерін ескере отырып, олардың жеке дара қажеттіліктеріне сай тапсырмалар ұсыну арқылы олардың толыққанды дамуымен білім алуын қамтамасыз ету.

Тапсырмалардың күрделілігі бойынша дифференциацияның негізгі принциптері

1. Оқушының дайындық деңгейіне сәйкес тапсырмалар деңгейін анықтау

Әр оқушының білім деңгейі мен түсіну қабілеті әртүрлі болғандықтан, тапсырмалар олардың дайындық деңгейіне қарай өзгертіледі. Оқушылар үшін тапсырмалардың күрделілігі олардың жеке қажеттіліктері мен мүмкіндіктеріне сай келуі керек:

• Негізгі деңгейдегі оқушыларға жеңіл және қарапайым тапсырмалар беріледі, олар шығарманың негізгі мазмұнын түсіну, басты идея мен кейіпкерлерді анықтау сияқты негізгі тапсырмаларды орындайды.

• Орта деңгейдегі оқушыларға шығарманың негізгі идеяларын талдау, кейіпкерлер арасындағы қарым-қатынастарды зерттеу сияқты тапсырмалар беріледі. Мұндай тапсырмалар оларды сыни ойлауға және терең түсінуге бағыттайды.

• Жоғары деңгейдегі оқушыларға күрделі, көп қырлы тапсырмалар ұсынылады. Бұл тапсырмалар шығарманы жан-жақты талдауды, авторлық идеяны ашуды, шығарманың стилі мен тіл ерекшеліктерін зерттеуді қажет етеді.

3. ДИФФЕРЕНЦИАЦИЯ ӘДІСІН САБАҚТА ҚОЛДАНУ

Дифференциация әдісін сабақта қолдану — әрбір оқушының жеке ерекшеліктеріне, білім деңгейіне және қызығушылықтарына сәйкес оқу материалын ұсыну мен оқу процесін ұйымдастыру тәсілі. Әдебиеттік оқу пәнінде дифференциация әдісі оқушылардың оқу нәтижелерін арттыруға және олардың білім алу қарқынын, қабілеттерін ескере отырып, тиімді білім беру мүмкіндіктерін жасауға бағытталған. Мұғалімдер үшін бұл әдіс әр оқушыға оқу тапсырмаларын ұсыну кезінде оның жеке қажеттіліктерін ескеруді талап етеді.

Дифференциация әдісін сабақта қолдану — оқушыларға оқу мақсаттарына жету үшін өздеріне сәйкес тапсырмалар мен тәсілдерді ұсыну, әр түрлі жұмыс формаларын қолдану, уақытты тиімді бөлу және нәтижеге бағытталған әдістерді таңдауды қамтиды. Әдебиеттік оқу сабақтарында дифференциацияны тиімді қолдану үшін мұғалім әрбір оқушының жеке ерекшеліктерін, оқу деңгейін, күшті жақтарын және даму аймақтарын ескере отырып сабақ өткізеді.

1. Дифференциация әдісінің сабақтағы мақсаттары

Дифференциация әдісін сабақта қолданудың негізгі мақсаттары:

• Әр оқушының жеке оқу қажеттіліктерін ескеру. Әр оқушының ерекшеліктеріне қарай тапсырмалар мен оқыту тәсілдерін таңдауға мүмкіндік беру.

• Жеке қабілеттерді дамыту. Оқушылардың деңгейіне сәйкес тапсырмаларды ұсыну арқылы олардың өз қабілеттерін дамытуға мүмкіндік жасау.

• Тапсырмаларды орындау жылдамдығын ескеру. Оқушылардың тапсырмаларды орындау жылдамдығын ескере отырып, уақытты тиімді бөлу.

• Топтық жұмысты ынталандыру. Оқушылардың ынтымақтастығын арттыру үшін топтық тапсырмаларды, пікірталастар мен шығармашылық жұмыстарды ұйымдастыру.

• Күрделенген тапсырмаларды енгізу. Жоғары деңгейдегі оқушылар үшін шығармашылық және сыни ойлау дағдыларын дамытатын күрделі тапсырмаларды ұсыну.

2. Дифференциация әдісін қолданудың түрлері

Әдебиеттік оқу сабақтарында дифференциация әдісін қолданудың бірнеше түрлері бар:

1. Мазмұн бойынша дифференциация

Мазмұн бойынша дифференциация — бұл әр оқушыға жеке оқу материалын ұсыну, оның қызығушылығына, даму деңгейіне және дайындық деңгейіне сәйкес оқыту. Оқушыларға әртүрлі мәтіндер немесе шығармалар беріледі, оларды оқу барысында оқушылардың өз қабілеттеріне сәйкес тапсырмалар беріледі. Мысалы:

• Жоғары деңгейдегі оқушыларға күрделі шығармалар немесе терең талдауды талап ететін мәтіндер ұсынылады.

• Төмен деңгейдегі оқушыларға жеңілдетілген мәтіндер мен қарапайым тапсырмалар беріледі.

2. Тапсырмалардың күрделілігі бойынша дифференциация

Бұл әдіс әр оқушыға оның дайындық деңгейіне сәйкес тапсырмалар беру арқылы жүзеге асады. Мұғалім оқушылардың жеке қабілеттерін ескере отырып, тапсырмалардың күрделілігін белгілейді. Бұл тапсырмаларды орындау барысында оқушылар өз деңгейіне сәйкес білімдерін көрсете алады:

• Жоғары деңгейдегі оқушыларға шығармашылық тапсырмалар немесе терең зерттеу сұрақтары беріледі.

• Төмен деңгейдегі оқушыларға оқу материалын түсіну үшін жеңілдетілген тапсырмалар мен сұрақтар беріледі.

3. Уақыт бойынша дифференциация

Уақыт бойынша дифференциация оқушыларға тапсырмаларды орындау үшін уақытты түрліше бөлу арқылы жүзеге асады. Әрбір оқушының оқу қарқынын ескере отырып, тапсырмаларды орындау уақыты беріледі. Бұл әдіс сабақта төмен деңгейдегі оқушыларға көбірек уақыт беруді, ал жоғары деңгейдегі оқушыларға уақытты тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.

4. Жұмыс формалары бойынша дифференциация

Оқушылардың қызығушылықтары мен қабілеттеріне сәйкес жұмыс формалары да әртүрлі болуы мүмкін. Әдебиеттік оқу сабақтарында оқушылар:

• Жеке жұмыс: Тапсырманы өз бетімен орындау.

• Жұптық жұмыс: Бір-бірімен пікір алмасу және бірге жұмыс істеу.

• Топтық жұмыс: Шығармаларды топтық талқылау, бірлескен шешімдер қабылдау.

ҚОРЫТЫНДЫ

Қорытындылай келе, дифференциация әдісін қолдану оқушылардың оқу процесін тиімді түрде ұйымдастыруға ықпал етеді. Әдебиеттік оқу пәнінде дифференциацияны енгізу мұғалімнің әдістемелік деңгейін арттырып, оқушылардың ойлау қабілеттерін дамытуға көмектеседі. Әрбір оқушыға арнайы тапсырмалар мен оқу құралдарын таңдап, оның деңгейіне қарай қолдау көрсету, олардың оқу процесіне белсенді қатысуына жол ашады. Бұл әдістеме оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескере отырып, олардың тұлғалық дамуына ықпал етеді, сонымен қатар жалпы білім сапасын көтеруге мүмкіндік береді.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. (2019). Қазақстан Республикасында білім беруді және ғылымды дамытудың 2020–2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы. Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі.

2. Кәрімова, Г. С. (2014). Бастауыш сынып оқушыларының оқу іс-әрекетін басқару. Алматы: Білім.

3. Жапсарбаева, Ә. К. (2013). Әдебиеттік оқу әдістемесі. Алматы: ЖШС «Талғар баспасы».

4. Мұхамбетжанова, Н. Ш. (2017). Бастауыш сыныптарда дифференциация арқылы оқыту. Астана: «Фолиант» баспасы.

5. Виготский, Л. С. (1991). Психология образования. М.: Педагогика.