«БАТЫС ҚАЗАҚСТАН ДӘСТҮРЛІ ӘНДЕРІНІҢ СТИЛІ МЕН ОРЫНДАЛУЫ»

Атырау қ.

«Дамбы өнер мектебі» КМҚК

Алпысбаева Ризаул Нұрлыбековна

АҢДАТПА

Бұл мақалада Батыс Қазақстан өңірінің дәстүрлі әндерінің стильдік ерекшеліктері мен орындалу дәстүрлері қарастырылады. Әндердің мелодиялық құрылымы, ырғақтық сипаты, мәтіндік мазмұны және орындау әдістері зерттеледі. Зерттеу нәтижелері дәстүрлі әндердің музыкалық тілін, орындаушылық мәдениетін және ұлттық музыкалық дәстүрлерді сақтаудың маңыздылығын көрсетеді. Мақалада аймақтық ерекшеліктер мен орындаушылық дәстүрлердің бүгінгі күнде де сақталып отырғандығы атап өтіледі.

Кілт сөздер: дәстүрлі ән, Батыс Қазақстан, стильдік ерекшеліктер, орындау, музыкалық мәдениет.

***

АННОТАЦИЯ

В статье рассматриваются стильовые особенности и традиции исполнения народных песен Западного Казахстана. Исследуются мелодическая структура, ритмический рисунок, текстовое содержание и методы исполнения песен. Результаты исследования показывают значимость сохранения музыкального языка, исполнительской культуры и национальных музыкальных традиций. Особое внимание уделяется региональным особенностям и сохранению традиций исполнения в современном контексте.

Ключевые слова: народная песня, Западный Казахстан, стильовые особенности, исполнение, музыкальная культура.

***

ABSTRACT

This article examines the stylistic features and performance traditions of traditional songs from Western Kazakhstan. The study analyzes the melodic structure, rhythmic patterns, lyrical content, and performance techniques of these songs. The findings highlight the importance of preserving the musical language, performance culture, and national musical traditions. Regional characteristics and the continuity of performance practices in contemporary settings are also emphasized.

Keywords: traditional song, Western Kazakhstan, stylistic features, performance, musical culture.

Батыс Қазақстан өңірінің дәстүрлі әндері ұлттық музыка мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады және олардың стильдік ерекшеліктері мен орындау дәстүрлері ғасырлар бойы қалыптасып, бүгінгі күнге дейін сақталып келген. Дәстүрлі әндер халықтың тұрмысын, тарихи оқиғаларын, табиғатқа, қоғамға және адамгершілік құндылықтарға деген көзқарасын бейнелейді. Батыс Қазақстанның әндері аймақтық ерекшеліктерімен, лексикалық, мелодиялық және ырғақтық сипатымен ерекшеленеді. Әндерде қолданылатын музыкалық құралдар, тембрлік бояу, орындаушылық техника және жанрлық ерекшеліктер музыканың жалпы тілін қалыптастырады. Дәстүрлі әндер білім алушыға ұлттық мәдениеттің мәнін түсінуге, музыкалық талғамын дамытуға және орындаушылық қабілетін жетілдіруге мүмкіндік береді.

Батыс Қазақстан әндерінің мелодиялық құрылымы қарапайым және үйлесімді, ол көбінесе есте сақтауға оңай мотивтерден тұрады. Мелодиялық өрнектер көбіне халықтық әуендік жүйеге сәйкес дамып, нақты эмоционалды көңіл-күйді жеткізеді. Әндердің ырғақтық сипаты көбіне еркін немесе белгілі бір шектеулі ритмдік циклдермен сипатталады. Бұл аймақ әндерінің орындаушыларына шығармашылық еркіндік береді және әр орындаушының жеке музыкалық ерекшелігін көрсетуге мүмкіндік береді. Ән мәтіндері көбінесе халық өміріндегі тұрмыстық, махаббаттық, батырлық немесе тарихи тақырыптарды қамтиды. Мәтіндік мазмұн орындау кезінде музыкалық интонациямен үйлесіп, әннің эмоционалды әсерін күшейтеді. Дәстүрлі әндердің орындау техникасы мен стилі білім алушының музыкалық дағдыларын дамытудың маңызды аспектісі болып табылады. Домбыра, қобыз, сырнай және басқа ұлттық аспаптар ән орындау кезінде кеңінен қолданылады. Әр аспаптың өзіндік тембрі және дыбыс бояуы әннің эмоционалды сипатын толықтырады. Орындаушының дауыстық техникасы, тыныс алу тәсілі және ырғақты сезіну қабілеті әннің шынайылығын қамтамасыз етеді. Дәстүрлі әндерді орындау барысында білім алушы эмоцияны жеткізу, музыкалық өрнектерді сезіну, әуеннің көркемдігін сақтап орындау сияқты дағдыларды меңгереді. Батыс Қазақстан әндерінің ерекшелігі олардың аймақтық стилінде де көрінеді. Әндерде белгілі бір лексикалық элементтер, диалектілік ерекшеліктер, белгілі мотивтер мен музыкалық өрнектер жиі қолданылады. Бұл аймақтық сипаттар әндердің ерекшелігін анықтап, оларды басқа өңірлердің әндерінен айырып тұрады. Сонымен қатар, орындау дәстүрлері, әнді бастау және аяқтау тәсілдері, ырғақты сезіну және интонациялық стиль аймаққа тән музыкалық мәдениеттің сақталуына ықпал етеді. Дәстүрлі әндерді үйрету мен орындау үдерісінде педагогикалық әдістердің рөлі зор. Білім алушыға әннің тарихын, мәтінін, мелодиялық құрылымын және ырғақты сипаттарын түсіндіру маңызды. Дәстүрлі әдістерге демонстрация жасау, үлгі көрсету, жаттығулар арқылы меңгерту жатады. Заман талабына сәйкес заманауи әдістер де қолданылады: аудио-бейне материалдармен жұмыс, интерактивті тапсырмалар, музыкалық жобалар арқылы орындау. Бұл тәсілдер білім алушының сабаққа қызығушылығын арттырып, шығармашылық қабілетін дамытуға мүмкіндік береді. Әндерді орындау барысында білім алушының эмоциялық интеллекті дамиды. Музыкалық шығарманы сезіну, оны интерпретациялау және эмоцияны жеткізу арқылы білім алушы өз эмоциясын реттеп, эмоционалды тұрақтылыққа ие болады. Сонымен қатар, ансамбльдік орындаулар арқылы білім алушы өзара байланыс жасау, топпен үйлесімді әрекет ету, бір-бірін тыңдау және ортақ нәтижеге жету дағдыларын меңгереді. Бұл әлеуметтік дағдылар білім алушының тұлғалық дамуына, сенімділігін арттыруға және қоғамдағы бейімделуіне ықпал етеді. Батыс Қазақстан дәстүрлі әндерінің педагогикалық мәні тек музыкалық дайындықпен шектелмейді. Бұл әндер білім алушының ұлттық сана-сезімін қалыптастырады, мәдени құндылықтарды меңгеруге мүмкіндік береді. Әндерді орындау барысында білім алушы қазақ халқының тарихымен, тұрмысымен және мәдени дәстүрлерімен танысады. Бұл процесс білім алушыны мәдени тұрғыда тәрбиелеу мен рухани дамытудың маңызды құралы болып табылады. Дәстүрлі әндердің орындалу стилі әр орындаушының жеке ерекшелігіне сәйкес икемделеді. Білім алушы әнді өз қарқынымен, өз дауыс ерекшелігімен орындай отырып, музыкалық шығарманың эмоционалды мәнін жеткізуді үйренеді. Орындаушы әрбір әуендік өрнекті сезініп, ырғақты, динамиканы, интонациялық ерекшеліктерді дұрыс қолдануы тиіс. Бұл білім алушының музыкалық талғамын қалыптастырып, орындаушылық мәдениетті дамытуға мүмкіндік береді. Дәстүрлі әндерді орындау барысында білім алушы жанрлық ерекшеліктерді де меңгереді. Батырлық, лирикалық, тұрмыстық, салттық әндер әртүрлі музыкалық құрылым мен стильді талап етеді. Әннің мазмұны мен орындау тәсілі арасында үйлесімділік сақталуы маңызды. Орындау кезінде білім алушы музыкалық өрнектердің эмоционалды мәнін түсініп, әр әуендік қозғалысты сезіну арқылы әнді жан-жақты жеткізеді. Батыс Қазақстан дәстүрлі әндерінің мелодиялық, ырғақтық және интонациялық ерекшеліктерін зерттеу білім алушының музыкалық білімін тереңдетеді. Әндердің құрылымы, әр түрлі мотивтер, ырғақтық өзгешеліктер білім алушыға музыканы жан-жақты қабылдауға, тыңдауды дамытып, музыкалық ойлау қабілетін жетілдіруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, әндерді орындау арқылы білім алушы композициялық ойлауды меңгереді, шығармашылық интерпретация жасау дағдыларын дамытады. Дәстүрлі әндерді үйретудің педагогикалық әдістері білім алушының қабілеттерін кешенді дамытуға бағытталған. Педагог дәстүрлі және инновациялық әдістерді үйлестіріп, сабақ үдерісін тиімді ұйымдастырады. Демонстрациялық көрсетілім, жаттығулар арқылы меңгерту, топтық орындаулар және индивидуалды жаттығулар әнді дұрыс қабылдау мен орындауды қамтамасыз етеді. Ақпараттық технологияларды пайдалану, бейнематериалдар мен интерактивті тапсырмалар сабаққа қызығушылықты арттырып, білім алушының шығармашылық дамуына ықпал етеді. Орындау барысында білім алушы музыкалық өрнектерді сезініп, оларды динамикамен, интонациямен және ырғақпен үйлестіруді үйренеді. Бұл қабілеттер әннің көркемдігін, эмоционалды әсерін толық жеткізуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, ансамбльдік және топтық орындаулар арқылы білім алушы өзара байланыс жасау, үйлесімді әрекет ету, бір-бірін тыңдау және музыкалық шешімдер қабылдау дағдыларын дамытады. Қорытындылай келе, Батыс Қазақстан дәстүрлі әндерінің стилі мен орындау ерекшеліктері ұлттық музыкалық мәдениетті сақтаудың маңызды құралы болып табылады. Дәстүрлі әндер білім алушының музыкалық қабілеттерін дамытуға, шығармашылық ойлауын жетілдіруге, эстетикалық талғамын қалыптастыруға және ұлттық мәдени құндылықтарды меңгеруге ықпал етеді. Орындау дәстүрлерін сақтау, педагогикалық әдістерді дұрыс қолдану және инновациялық тәсілдерді енгізу білім алушының жан-жақты дамуына жағдай жасайды. Батыс Қазақстан дәстүрлі әндерінің стилі мен орындау ерекшеліктерін зерттеу, үйрету және сақтау білім алушының ұлттық музыкалық мұраға деген қызығушылығын арттырады, оның рухани және мәдени дамуына ықпал етеді.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Ахметова, Г. (2016). Қазақтың дәстүрлі ән өнері. Алматы: Өнер баспасы.

2. Баймұхамедов, С. (2018). Аймақтық музыкалық мәдениет және орындаушылық дәстүр. Алматы: Қазақ университеті баспасы.

3. Бекенов, Т. (2015). Қазақтың дәстүрлі ән мектептері. Алматы: Дәуір.

4. Ерзакович, Б. (2008). Казахская народная песня. Алматы: Мектеп.

5. Жұбанов, А. (2010). Замана ағысы: зерттеулер мен мақалалар. Алматы: Өнер.