Алматы облысы Қарасай ауданы білім бөліміне қарасты

Абай ауылындағы №2 орта мектебінің бастауыш сынып мұғалімі

Тәжмұрат Клара Қарабекқызы

Өмірзақ орта мектебі

Өзбекова Рая Сражадинқызы

«Бастауыш сыныптарындағы

математикалық сауаттылықты арттыру»

Бастауыш сынып – білім берудің іргетасы қаланатын, баланың танымдық әрекеті, ойлау қабілеті мен логикалық машықтары қалыптасатын ерекше кезең. Осы кезеңде алынған білім мен дағды баланың әрі қарайғы оқуына, дүниетанымының дамуына тікелей ықпал етеді. Әсіресе, математикалық білім – оқушының логикалық, сыни және кеңістіктік ойлауын, есептеу мәдениетін, мәселені шешу тәсілдерін меңгеруін қамтамасыз ететін негізгі құрал.

Математикалық сауаттылық – бұл жай ғана есеп шығару қабілеті емес, ол өмірлік жағдаяттарда математикалық білімді тиімді қолдану, талдау жасау, шешім қабылдау, моделдеу сияқты күрделі дағдылар жүйесі. Демек, бастауыш сыныптарда баланың математикалық сауаттылығын жүйелі түрде қалыптастыру – қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі.

Алайда тәжірибеде бұл бағыттағы жұмыстардың жеткіліксіздігі, дәстүрлі жаттанды есептермен шектелуі, оқушылардың шығармашылықпен ойлануына мүмкіндік бермейтін тапсырмалардың басым болуы математикалық сауаттылық деңгейінің төмен болуына әкеліп соғады. Осы орайда, баланың жас ерекшелігі мен танымдық мүмкіндігін ескере отырып, математикалық ойлауды дамытатын, өмірмен байланысты тапсырмалар жүйесін құрастыру қажеттілігі туындайды.

астауыш сынып оқушыларының математикалық сауаттылығын арттыруға бағытталған тапсырмалар жүйесі арқылы логикалық, сыни және шығармашылық ойлауын қалыптастыру, математикалық білімді қолдану қабілетін дамыту.

• Математикалық сауаттылықтың негізгі бағыттары мен компоненттерін анықтау;

• Баланың танымдық ерекшеліктеріне сай құрастырылған тапсырмалар үлгілерін әзірлеу;

• Әрбір тапсырманың өмірлік жағдаяттармен байланысын күшейту;

• Мұғалімге арналған әдістемелік нұсқаулықтар мен саралау жолдарын ұсыну;

• Оқушының танымдық белсенділігін арттыруға, өзіндік шешім қабылдауына ықпал ету.

Білім берудің жаңартылған мазмұны мен халықаралық зерттеулер нәтижелері (PISA, TIMSS) оқушылардың математикалық сауаттылық деңгейіне ерекше назар аударады. Аталған бағалау жүйелері оқушының формулаларды жаттап алуын емес, нақты жағдаяттағы есепті шешу, математикалық ақпаратты түсіну, оны өмірде қолдану, есептеулер мен логикалық тұжырымдар жасау қабілетін бағалайды.

Қазақстанда бастауыш сынып оқушыларына арналған тапсырмалар көп жағдайда оқулықпен шектеліп, шынайы өмірмен байланысы әлсіз. Мұндай жағдайда оқушы тек жаттап үйренуге бейімделеді де, нақты проблеманы шешуде қиындыққа тап болады. Бұл – бастауыш буыннан бастап математикалық сауаттылықты жүйелі дамытудың қажет екенін көрсетеді.

Ұсынылып отырған бағдарлама осы мәселенің шешіміне бағытталып, тапсырмаларды оқушы өміріне жақын, қызықты, мотивация тудыратын, логикаға және ойлау қабілетіне құрылған форматта құруды көздейді.

Бұл бағдарламада ұсынылатын тапсырмалар жүйесі қазіргі заманғы педагогикалық әдістемелер мен технологияларға негізделіп жасалған. Олардың арасында:

• Құзыреттілікке негізделген тәсіл;

• Сараланған оқыту әдісі;

• Блум таксономиясы бойынша ойлау деңгейін дамыту;

• Шығармашылық және зерттеушілік тапсырмалар жүйесі;

• Пәнаралық байланыс принципі бар.

Жаңашылдық ретінде тапсырмалар нақты өмірмен байланыстырылып, әрбір сұрақ оқушының танымдық белсенділігі мен шешім қабылдау дағдысын дамытуға бағытталған. Мысалы, дүкендегі сауда, көлік бағалары, күнделікті уақытты жоспарлау, ауа райын болжау, мерекеге дайындық сияқты шынайы жағдаяттар арқылы математикалық ойлау қалыптастырылады.

Ұсынылып отырған бағдарлама жаңа білім беру парадигмасына – тұлғалық-бағдарлы, құзыреттілікке негізделген білімге сәйкес келеді. Бұл бағдарламаның құрылымы Л.С. Выготскийдің «жақын даму аймағы» теориясына, Блум таксономиясына, сондай-ақ Ж.Пиаже, В.Штерн сынды ғалымдардың даму психологиясы мен когнитивті оқыту теорияларына сүйенеді.

Тапсырмалар жүйесі бастауыш сыныптағы оқушының даму деңгейін, жас ерекшелігін, қабылдау мүмкіндігін, қызығушылығын және ойлау стилін ескере отырып дайындалған. Сонымен қатар бағдарлама мазмұны отандық және халықаралық оқу әдістемелерімен үйлесімді, қолданбалы тұрғыда дәлелденген.

Бағдарлама оқушылардың тек математикалық білім, білік, дағдысын қалыптастырып қана қоймай, олардың тұлғалық дамуына, шығармашылық Тапсырмалар баланың жас ерекшелігі мен психикалық жүктемесін ескере отырып құрастырылған;

Тапсырмалар мазмұны күнделікті өмірмен, ұлттық құндылықтармен, табиғатты қорғау, үнемдеу тақырыптарымен байланыстырылады;

Тапсырмалар баланың өмірлік тәжірибесін есепке алып, пәндер арасындағы байланысты нығайтады;

Тапсырмалар жүйесі проблемалық жағдайлардан басталып, гипотеза ұсыну, шешу жолдарын іздеу, нәтижені талдау, қайта қарап тұжырымдау сынды ғылыми процестерді қамтиды.

Бағдарламадағы барлық тапсырмалар біртұтас әдіснамалық негізге сүйеніп, жүйелілік, мақсаттылық, логикалық реттілік қағидаттарына бағынады. Әр тапсырма:

• нақты оқу мақсатына сай келеді;

• Bloom таксономиясына сәйкес когнитивті дағдыны дамытады;

• сараланып ұсынылады;

• өзіндік ойлауға итермелейді;

• тақырыппен логикалық байланыста беріледі.

Жүйелі қолданылған жағдайда бұл тапсырмалар математиканы оқытудың сапасын арттырып, оқушының жетістікке жетуіне жол ашады.

Ұсынылып отырған тапсырмалар бастауыш сынып тәжірибесінде сыналып, оқушылардың белсенділігін, қызығушылығын арттырғаны байқалды. Мұғалімдер мен оқушылар тарапынан оң пікірлер жинақталып, тиімділігі дәлелденген. Сонымен қатар тапсырмалар оқу бағдарламасына, стандарттарға және оқу мақсаттарына толық сәйкес келеді.

• Математикалық ойлау машығы дамиды;

• Қарапайым логикалық тапсырмаларды өз бетімен орындай алады;

• Өмірлік жағдаяттарда математика қолдануға бейімделеді;

• Модельдеу, салыстыру, талдау, шешім қабылдау дағдылары қалыптасады;

• Есеп шығару барысында шығармашылық элементтерді қолданады;

• Сенімділікпен сөйлеп, өз шешімін дәлелдей алады;

• Уақытты жоспарлау, ақша санау, көлемді есептеу секілді нақты өмірмен байланысты математикалық дағдыларды меңгереді.

• Сабақта оқушыны ойландыруға бағытталған тапсырмаларды қолданады;

• Сараланған тапсырмалар жүйесін қолдану арқылы әр оқушыны дамытуға мүмкіндік алады;

• Математиканы оқытуда креативтілік пен инновациялық тәсілдерді ұштастыра алады;

• Математика сабағына деген қызығушылық артады;

• Топтық жұмыс, өзара пікір алмасу, шығармашылық ізденіс қалыптасады;

• Мектепішілік және олимпиадалық дайындық үшін база қалыптасады;

• Халықаралық зерттеу форматтарына дайындық ерте кезеңде басталады;

• Математикадан білім сапасы артады;

• Оқушы тұлғасы жан-жақты дамиды;

• Инклюзивті оқытуда математикалық тапсырмаларды бейімдеу мүмкіндігі туады.

Қорытындылай келе, бұл бағдарлама – бастауыш буында математикалық сауаттылықты дамытудың тиімді құралы. Оқушыны ойлануға, есепті түсінуге, шешім қабылдауға, өз ойын дәлелдеуге, нақты өмірмен байланыстыруға баули отырып, сапалы білім мен табысты болашақтың негізін қалайды.