«Алматы облысы білім басқармасының Қарасай ауданы бойынша білім бөлімі» ММ «Б.Соқпақбаев атындағы мектеп-гимназия» КММ

БАЯНДАМА

Тақырыбы: Жасанды интеллект технологияларын география сабағында
қолданудың тиімділігі

Орындаған: Насырадинова Б

Қаскелең 2025-2026 оқу жылы

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінде цифрлық трансформация қарқынды жүріп жатыр. Соның ішінде жасанды интеллект (ЖИ) технологиялары оқу үдерісін жетілдірудің маңызды құралдарының біріне айналды. География пәні кеңістіктік ойлау, деректерді талдау, табиғи және әлеуметтік-экономикалық үдерістерді түсіндіруді талап ететіндіктен, ЖИ мүмкіндіктерін қолдану бұл пәнді оқытудың тиімділігін айтарлықтай арттырады.

Жасанды интеллект ұғымы және білім берудегі рөлі

Жасанды интеллект – компьютерлік жүйелердің адам интеллектісіне тән әрекеттерді (талдау, болжау, шешім қабылдау, үйрену) орындау қабілеті. Білім беру саласында ЖИ:

• оқытуды жекелендіруге;

• білім алушылардың оқу жетістігін талдауға;

• мұғалімнің рутиналық жұмыстарын азайтуға;

• интерактивті және зерттеушілік оқытуды дамытуға мүмкіндік береді.

География сабағында ЖИ технологияларын қолдану бағыттары

1. Деректерді талдау және визуализация

ЖИ үлкен көлемдегі географиялық деректерді (климаттық көрсеткіштер, халық саны, экономикалық мәліметтер) тез өңдеп, карта, диаграмма, модель түрінде ұсына алады. Бұл оқушылардың:

• салыстыру;

• талдау;

• қорытынды жасау дағдыларын дамытады.

2. Интерактивті карталар мен геоақпараттық жүйелер (GIS)

ЖИ негізіндегі GIS платформалар:

• табиғи апаттарды болжауға;

• климаттың өзгеруін модельдеуге;

• аймақтық даму үрдістерін зерттеуге мүмкіндік береді.
  Оқушылар картамен белсенді жұмыс істеп, теорияны практикамен байланыстырады.

3. Жекелендірілген оқыту

ЖИ жүйелері әр оқушының білім деңгейін, қызығушылығын және оқу қарқынын ескеріп:

• жеке тапсырмалар ұсынады;

• қосымша түсіндірме береді;

• білім олқылықтарын анықтайды.
  Бұл әсіресе деңгейлік оқытуда тиімді.

4. Виртуалды экскурсиялар мен модельдеу

ЖИ көмегімен:

• материктерге, мұхиттарға, таулы аймақтарға виртуалды саяхат жасауға;

• табиғи үдерістерді (жанартау атқылауы, жер сілкінісі, мұздықтардың еруі) модельдеуге болады.
  Нәтижесінде оқушылардың пәнге қызығушылығы артады.

5. Бағалау және кері байланыс

ЖИ автоматты түрде:

• тесттерді тексереді;

• оқу жетістігін талдайды;

• жедел кері байланыс береді.
  Бұл мұғалім уақытын үнемдеп, оқушыға дер кезінде қолдау көрсетуге мүмкіндік береді.

Жасанды интеллектті қолданудың тиімділігі

ЖИ технологияларын география сабағында қолдану:

• оқу мотивациясын арттырады;

• сыни және кеңістіктік ойлауды дамытады;

• зерттеушілік дағдыларды қалыптастырады;

• оқу үдерісін заманауи және қолжетімді етеді;

• мұғалімнің кәсіби қызметін жеңілдетеді.

Қиындықтары мен шектеулері

Сонымен қатар кейбір мәселелер де бар:

• техникалық базаның жеткіліксіздігі;

• мұғалімдердің цифрлық құзыреттілігінің әркелкілігі;

• деректер қауіпсіздігі мен академиялық адалдық мәселелері.
  Бұл қиындықтарды жүйелі түрде біліктілікті арттыру және инфрақұрылымды дамыту арқылы шешуге болады.

Нақты ЖИ қосылған практикалық бөлім

Практикалық сабақ тақырыбы

«Климаттың өзгеруі және оның аймақтарға әсері» (8–9 сынып)

Сабақтың мақсаты

• климаттық деректерді талдау арқылы климаттың өзгеру себеп-салдарын анықтау;

• жасанды интеллект құралдарын пайдаланып болжам жасау;

• оқушылардың зерттеушілік және цифрлық құзыреттілігін дамыту.

Қолданылатын ЖИ құралдары

1. ChatGPT – мәтіндік талдау, түсіндірме және қорытынды жасау.

2. Google Earth (AI элементтерімен) – интерактивті карталар, уақыт бойынша өзгерістерді бақылау.

3. Climate Data Online / AI визуализация платформалары – климаттық деректерді график, карта түрінде ұсыну.

4. Canva AI / PowerPoint Copilot – нәтижені визуалды түрде рәсімдеу.

Практикалық жұмыс барысы

1-кезең. Мәселені қою (5 минут)
Мұғалім оқушыларға проблемалық сұрақ қояды:
«Соңғы 30 жылда Қазақстанның оңтүстігінде климат қалай өзгерді?»

2-кезең. Деректермен жұмыс (10 минут)
Оқушылар Google Earth арқылы аймақты таңдап, температура мен жауын-шашын өзгерістерін бақылайды.
ЖИ негізіндегі визуализация құралдары арқылы деректерді графикке айналдырады.

3-кезең. ЖИ көмегімен талдау (10 минут)
Оқушылар ChatGPT-ке келесі тапсырманы береді:
«Берілген климаттық деректер негізінде өзгеру үрдісін сипаттап, ықтимал салдарын түсіндір».
Нәтижесінде оқушылар алынған ақпаратты деректермен салыстырып, сыни талдау жасайды.

4-кезең. Болжам жасау (5 минут)
ЖИ көмегімен 10–20 жылға ықтимал климаттық өзгерістер болжамы жасалады.

5-кезең. Қорытынды және презентация (5 минут)
Оқушылар Canva AI немесе PowerPoint Copilot арқылы шағын презентация жасап, өз тұжырымдарын қорғайды.

Бағалау

• деректерді дұрыс қолдану;

• ЖИ құралын орынды пайдалану;

• қорытындының дәлелділігі;

• топтық жұмысқа қатысуы.

Күтілетін нәтиже

Оқушылар:

• жасанды интеллектті оқу мақсатында қолдануды үйренеді;

• географиялық деректерді талдау дағдысын дамытады;

• климат мәселесіне саналы көзқарас қалыптастырады.

Қорытынды

Жасанды интеллект технологиялары география пәнін оқытудың сапасын жаңа деңгейге көтереді. Ол оқушыларды тек білім алушы емес, зерттеуші тұлға ретінде қалыптастыруға ықпал етеді. Сондықтан ЖИ-ді тиімді және орынды қолдану – қазіргі география мұғалімінің кәсіби міндеттерінің бірі.