баяндама Тіл кемістігінің тұтықпа түрі және оны түзетудің жолдары.

Түркістан облысының білім басқармасының

"Тілінде ауыр кемістігі бар балаларға арналған облыстық арнайы мектеп-интернаты" КММ –нің логопеді

Мырзакулова Асель Курманбаевна

Тіл кемістігінің тұтықпа түрі және оны түзетудің жолдары.

Тұтықпа – сөйлеу кемістігінің ішіндегі ауыр түрі. Ол баланың психологиясын жарақаттайды, сөйлеу қатынасына кедергі жасайды, балалар арасындағы қарым-қатынасын қиындатады.

ХІХ ғасырдың аяғында психиатр И.А.Сикорский алғаш рет тұтығудың 2 мен 5 жастағы балалардың арасында жиі кездесетінін анықтап, оны «Бала ауруы» деп атаған.

Тұтығу кейде аяқ астынан пайда болады, кейде білінбей жүріп, бірте-бірте күшейе береді. Ол ішкі және сыртқы тітіркену мен жүйке ауруларының сипатына байланысты кезекпен бірде бәсеңдеп, бірде кешейеді.

Тұтығу үш дәрежеге бөлінеді:

1. Жеңіл дәрежеде-тез сөйлегенде немесе толғанып сөйлеген кезде ғана тұтығады.

2. Орташа дәрежеде-бала өзіне таныс ортада жеңіл сөйлеп аз тұтығады,бөтен адамдар арасында тұтықпа күшейеді.

3. Ауыр дәрежеде-бала барлық сөйлеу түрінде тұтығады, ылғи да ілеспелі қимыл – қозғалыстар жасайды.

Тұтықпаның ауыр дәрежесінде қимыл – қозғалыстар әртүрлі болып келеді: көз қысу, танауын желпілдету, басын төмен салбырату, шайқалту, саусақ қысу, аяқтарын соғу, денесін түрлі қозғалысқа келтіру.

Тұтығуға тән белгілердің бірі – сөйлеу алдындағы қорқыныш, үрейлену. Тұтыққан адамда ойын жеткізу үшін қиын сөздерді немесе дыбыстарды айтар кезде үрей пайда болады. Бұл құбылыс логофобия деп аталады.

Тұтығудың психологиялық белгілеріне баланың өз кемістігіне назар аударуы жатады.

Тұтықпамен күрес кешенді әсер ету мынадай бағыттардан тұрады:

1. Медициналық ем беру арқылы әсер ету-ол баланың жүйке-жүйесінің қызметін қалыпты жағдайда болуына мүмкіндік жасайды және психотерапия мен логопедиялық жұмыстар үшін қолайлы жағдайлар жасайды. Жұмыс нәтижесін айқындай түсуге көмектеседі.

2. Психотерапиялық әсер ету – барлық логопедиялық жұмыс кезінде жүргізіледі. Ол баланы тұтығусыз сөйлей алатынына сендіру. Бұл бағыттағы жетістіктерге құрбыларын, тәрбиешілерін немесе ата-анасын қатыстыра отырып, баланың көңіл аударуына көңіл бөлу, белгілеп жазып алу.

3. Логопедиялық әсер ету-бұл ұзақ бойына, 8-9ай жүйелі түрде жүргізілетін жүйелі сабақтар кешені. Бұл сабақтың негізгі мақсаты өмірдің кез келген жағдайында тұтығудың жеңіл түрінен бастап,күрделі, қиын түрлеріне дейін балаларды дұрыс және еркін сөйлеуге дағдыландыру болып табылады.

4. Логопедиялық ритмді ырғақ-сөзді анық, қимыл-қозғалыс әуенін тыңдау,айту арқылы реттеу, дамыту,сөйлеу кемшілігін түзеу. Ол әртүрлі жаттығулар мен ырғақтар немесе балалардың сөйлеуіне байланысты қозғалыс ойындарынан тұрады. Мұндай жаттығулар мен ойындар жалпы және сөйлеу моторикасының дамуына ықпал етеді, сигнал бойынша әрекет жасауға, өзін-өзі меңгере білуге,ырғақты сезінуге тәрбиелейді,қозғалыс координациясын дамытады.

5. Тұтығатын баланың жеке басына қоршаған ортаның әсер етуі-бұл тәрбие жұмыстарының барлық кезеңдерінде жүзеге асырылады. Мұғалімдер мен ата-аналар баланы өзіне-өзінің сөйлеу кемістігін түсініп,одан құтылу жолдарын ойлауға тәрбиелеу қажет, сабақтардың әрбір кезеңдеріндегі қол жеткен жетістіктерді сезінуге қолдау жасап, түбінде толық тұтығудан біржолата құтылып, дұрыс сөйлей алатынына көзін жеткізу керек.

Тұтығуды жоюда ата-ана мен мұғалім, тәрбиешілерге арналған кеңес.

1. Тұтықпасы бар балалар мына сөйлеу ережесін және есте сақтауы қажет:

-Айтылар ойды жинақтап алып, еркін, жай,ырғақты, тұтас сөйлеу қажет.

-Терең тыныс алып, демді шығарған кезде ғана сөйлеу керек.

-Әңгімелесу кезінде әңгімелесушіге сенімді қалыпта,тіке қарап сөйлеу керек.

-Әрдайым асықпай сөйлеу қажет.

-Сөйлеуі сәтсіз шықса – тоқтап, сенімділік пайда болғанша жәй сөйлеу керек.

2. Тұтықпа пайда болған кезде алғашқы ай «үндемеу тәртібімен» өтеді. Бұл уақытта баланы көп сөйлетуге болмайды. Сөйлеуді шектеу алдымен тұтығудың патологиялық рефлексін жою үшін, яғни нерв жүйесінің тынығуына, демалуына мүмкіндік беру қажет.

3. Тұтығатын балалар өте тынымсыз, ашуланшақ келеді. Оларды түнде 10-11сағат, ал күндіз 2сағат ұйықтауы керек. Ұйықтаған баланың нерв жүйесі демалады, сабақта жұмыс істеу қабілеті артады.

4. Балаға шектен тыс сұрақ қойып, артық әңгімелетуге болмайды. Баланың көзінше, оның кемшілігін айтуға болмайды.

5. Үйде бала үшін тыныш жағдай жасау керек. Ұзақ уақытқа дейін баланы қонаққа апаруға немесе баланы қатынастырып қонақ күтуге болмайды.

6. Тұтығуы жойылған соң баланы бірнеше айға дейін тыныш жерге алып кеткен жөн. Осы уақытта өзінен кіші, мінез – құлқы ұқсас балалармен ойнағаны жөн.

7. Ең маңыздысы тұтықпаны жою өз қолында екеніне сендіру қажет. Осы жағдайларды дұрыс сақтағанда ғана дұрыс сөйлеу дағдысын қалыптастыруға қол жетеді.