Бейметалдар. Д.И. Менделеев жасаған химиялык элементтердің периодтық жуйесіндегі бейметалдардың орналасуы.

3 қазан.

9 «А» сынып

Тақырыбы: Бейметалдар. Д.И. Менделеев жасаған химиялык элементтердің периодтық жуйесіндегі бейметалдардың орналасуы.

Мавзу: Металлмаслар. Д.И.Менделеев даврий системасидаги металлмасларнинг ўрни ва электрон тузилиши.

Сабақ максаты:

а)Білімділік: Окушыларға бейметалдар тұралы мәлімет бepiп, олардың қосылыстары, табиғатта таралуы, қолданылуы, сонымен қатар ғылым мен техниканің қазіргі дамуындағы маңызын тусіндіру.

б)Дамытушылық: Оқушылардың теориялык білімдерін география, тарих, математика, биология пәндерімен байланыстырып, білімге қызығушылығын дамыту. Екі тілде оқытуды пайдаланып жаңа сөздерді түсіндіру.

в) Тәрбиелік: Отанды суюге тәрбиелеу.

Сабақтың түpi: Аралас сабақ.

Әдіс-тәсілдер: Билингвальды оқыту жүйесі

Көрнекіліктер: электронды оқулық. үлестірме қағаздары, тест тапсырмалары.

Сабақтьң барысы:

I-Этап. Өткен тақырыпты қайталау. «Блиц сұрақтары»

1. Электролит дегеніміз не?

2. Бейэлектролит дегеніміз не?

3. Диссоциациялану процессі деп қандай процессті айтады?

4. Электролиттерге мысал келтір.

5. Электролиттер арасындағы байланыс.

6. Электролиттік диссоциациялану теориясын кім және қашан ашқан?

7. «Ион» грек тілінен аударғанда қандай мағынаны береді?

8. Диссоциациялану дәрежесі дегеніміз не?

9. Иондық реакция дегеніміз не?

10. Электролиттер неше топқа бөлінеді?

11. Гидролиз деген не?

12. Кушті электролиттерге жататын қышқылдар мен негіздерге мысал келтір.

II - Этап. Оқушыларға үлестірме қағаздары таратылады.

Берілген: K CL, K₂ C0₃ Fe СL,тұздарының гидролиздену реакциясын жазыңыз.

Сіздерге төмендегідей заттар берілген:

A) H₂S;HCI; Н₂С0₃; НСLO; H₂S0₄; НСLO₄; H,S0₃; HNO,; Н₃В0₃; Н₃Р0₄; НCLO₃;

Осы заттардыц ішінен 1-күшті қышқылдардың формулаларын, 2-ші әлсіз қышқылдардың формулаларын теріп, бөліп жазыңдар.

Ә) Ва(ОН)₂; Zn(OH)₂; LiOH; КОН; Fe(OH)₃; Са(ОН)₂; А1(ОН)₃; NaOH; Fe(OH)₂;Cr(OH)₃

Осы заттардың ішінен 1- ші күшті негіздердің формулаларын, 2- ші әлciз негіздердің формулаларын теріп, бөліп жазыңыздар.

№4 Улестірме қағаз

Берілген формулалардан қышқылдарды ажыратып, олардың сатылап диссоциациялану теңдеулерін жазыңдар.

1. Н₂SO4

2. HI

3. H₂CO₃

4. NaOH

5. NaBr

6. H₃PO₄

7. H₂S

8. CaCO₃

9. KOH

10. HNO₃

Жаңа тақырыпты тусіндіру:

Период басы сутек, металдардан, инертті алтау оның соңы болған және де жасап алған элементтер, жетінші периодтың соңын алған.

Атом да, ядро, заряды өскен сандар, ретімен периодты қайталатар. Бұл заңмен қатарланған элементтер, біртіндеп бейметалдық топқа жатар. Табиатда металлмаслар сони кам. Агар даврий системада бериллийдан астатга қадар фаразий диагонал чизиқ утказилса, металлмаслар унг томондаги учбурчакнинг юқори қисмида жойлашган булади.

Агар давр буйича оладиган булсак,

1. даврда 2 та- Н,Не,

2. даврда 6 - B,C,N.O,F,Ne

3. даврда 5- Si, Р, S,C1, Ar

4. даврда 4- As, Se, Br ,Kr,

5. даврда 3-Te, I, Xe

6. даврда 2-At, Rn металлмаслар бор

Давр эса кайтарувчи хоссасига эга булган галогенлар ва инерт газлар билан тугайди.

Типик металлмаслар асосий группачаларнинг элементлари булиб, ташқи электрон каватлари тугалланишга якин ва атомларининг радиуслари кичик булади.

Шунинг учун улар ташки каватига электронтларни осон қабул қила олади ва бу хоссалар даврларда чапдан унгга қараб, группаларда эса пастдан юқорига ортади.

Металлмаслар электронларни осон қушиб олган холда асосан оксидловчилик хоссаларини намоён қилади. Қуйидаги бирикмалар тузилиш формулаларидан қайси элементнинг электрманфийлиги кучли эканлигини куриш мумкин.

Н₂0, HCI, OF₂, Со₂

Иккинчи даврда жойлашган металлмаслар атомларининг электрон тузилиши шу элементни хоссаларига кандай таъсир этишини куриш мумкин.

В 2s²2p¹ О 2s²2р⁶ С 2s²2p⁴ N 2s²2p⁵

Бу элементларнинг водородли бирикмаларидаги оксидланиш даражалари ташқи электрон қаватини тугаллашга етмайдиган электронлар сонига тенг булади.

Энди VII группанинг асосий группачаси элементларининг электрон тузилишини куриб чикадиган булсак,бу элемент

F 2s ²2р⁵ CI 3s²3p⁵ Br 4s² 4р⁵ I 5s²5p⁵

Бу элементларни ташқи қаватидаги валентли электроннинг сони бир хил 7 электронлар булганлиги билан юқоридан пастга қараб атом радиуслари ортиб боради.Бу электрон қабул қилиши,оксидланиш хоссаларининг заифлашишига олиб келади. Ушбу элементларни водородли бирикмаларида юқоридан пастга қараб богланиш узунлиги ортади, богланиш қутбийлиги эса камаяди.

H-F H-Cl H-Br H-I

Бунинг натижасида мазкур йуналишда кислоталик ва кайтарувчилик хоссалари кучаяди.

Табиғатта бейметалдар саны бойынша аса көп емес кестенің жоғарғы оң жақ бұрышына бейметалдар орналасқан.

Әр период тотықтырғыш қасиеті бар галогендер және инертті газдармен аяқталады. Молекулалық қурылысты заттардьң тор туйіндерінде бейметалдың атомнан тузілетін молекулалар орналасады. Оларға eкi атомды жай заттардан құралған бейметалдар: F₂ 0₂ Cl₂ Br₂N₂1₂,Н₂ жатады.

Қурылысында езгешеліктері бар бейметалдардың тор түйіндерінде бepiк коваленттік полюсті байланысы бар атомдар тұрады. Бұл жай заттар: кремний, көміртек, бор. Олардың кристалындағы apбip атом озіндей бipнeшe атоммен байланысқан және кристалдьң торлары атомдық деп аталады. Мысалы: алмаздағы С атомдарының байланысы өте бepiк, сондықтан алмаз қиын балқиды, өте қатты, электр тоғын. жылуды нашар откізеді. Алмаз бен графит атомдарының жай заттарыньң кeңicтiктeгi орналасу құрылымына қарай физикалык қасиеттері де әр түрлі болады.

IV-VII топшаларда орналасқан бейметалдардың ұшқыш сутекті қосылыстарында тотығу дәрежесі - 4 тен +1 ге дейін өзгереді. Оксидтерінде ең жоғары тотығу дәрежесі +4 пен +7 аралығында болады, ондай оксидтер қышқылдық қасиеттерге тән.

Металлмаслар турли агрегат холатларда учрайди. Олтингугурт, фосфор, углерод қаттиқ холда булади.

Масалан: О,, F, N, С1₂ металлмаслар иссиқликни ва электр токини утказмайди, сувда ёмон эрийди. Улар айримлари эркин холда учрайди, лекин металлмаслар асосан бирикмалар холида булади. Углерод боғланган холда нефтда, тошкумирда. Табиий ва нефтга йулдош газлар таркибида булади. Улар эркин холда олмос, графит, карбин куринишида мавжуд.

Металмаслар ва улар бирикмаларини Козоғистон худудларида тарқалишини куриб чиқсак. С-эркин холда олмос, графит, карбин карбонат, гидрокарбанат. (Манғишлок, Екибастуз, Караганда).

N-хавонинг 28%-ини ташкил этади, селитралар, оксилларда, нуклеин кислоталарда. (Актау). Р-вулкан газларда- сульфидлар, сульфатлар- Балхаш Шимолий Козоғистон. Кремний-тупрок таркибида- (Кустанай,Житикара).

Хулоса. Металмаслар даврий системасининг IV-VII асосий группачасида жойлашган. Хар бир давр қайтарувчи хоссасига эга булган галоген ва инерт газлар билан тугалланади.

Группада жойлашган металмас элементларнинг тартиб рақами ошган сари:

а)ядродаги заряд сони ортади, б)атом радиуси ортади. в)элементнинг электрманфийлиги камаяди, шунинг учун электрон қушиб олиш қайтарувчилик хоссаси камайиб.оксидловчилик хоссаси кучаяди.

Сабақты қорытындылау.

-Химияльқ элементтердің периодтық жуйесінде бейметалдар қалай орналасқан?

-Кандай элементтер молекулалық байланысқа туседі?

-Неліктен инертті газ ею атомды молекула тузбейді ?

Алгоритм картасы.

Уйга вазифа бериш: 9 В,С вариантлар